ចំណេះដឹង

អក្សរសាស្ត្របាលី

អគ្គញ្ញសុត្តំ

វាសេដ្ឋភារទ្វាជា

១១១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ តេន ខោ បន សមយេន វាសេដ្ឋភារទ្វាជា ភិក្ខូសុ បរិវសន្តិ ភិក្ខុភាវំ អាកង្ខមានា។ អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ [បាសាទច្ឆាយាយំ (ក.)] អព្ភោកាសេ ចង្កមតិ។

១១២. អទ្ទសា ខោ វាសេដ្ឋោ ភគវន្តំ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតំ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តំ។ ទិស្វាន ភារទ្វាជំ អាមន្តេសិ – ‘‘អយំ, អាវុសោ ភារទ្វាជ, ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ អព្ភោកាសេ ចង្កមតិ។ អាយាមាវុសោ ភារទ្វាជ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; អប្បេវ នាម លភេយ្យាម ភគវតោ សន្តិកា [សម្មុខា (ស្យា. ក.)] ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋស្ស បច្ចស្សោសិ។

១១៣. អថ ខោ វាសេដ្ឋភារទ្វាជា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ភគវន្តំ ចង្កមន្តំ អនុចង្កមិំសុ។ អថ ខោ ភគវា វាសេដ្ឋំ អាមន្តេសិ – ‘‘តុម្ហេ ខ្វត្ថ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណជច្ចា ព្រាហ្មណកុលីនា ព្រាហ្មណកុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, កច្ចិ វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា ន អក្កោសន្តិ ន បរិភាសន្តី’’តិ? ‘‘តគ្ឃ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ, ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា [ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ (សី. បី. ម. និ. ២ មធុរសុត្ត)]។ ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា [កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ (សី. បី. ម. និ. ២ មធុរសុត្ត)]។ ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា។ ព្រាហ្មណាវ [ព្រាហ្មណា (ស្យា.)] ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា។ តេ តុម្ហេ សេដ្ឋំ វណ្ណំ ហិត្វា ហីនមត្ថ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតា, យទិទំ មុណ្ឌកេ សមណកេ ឥព្ភេ កណ្ហេ ពន្ធុបាទាបច្ចេ។ តយិទំ ន សាធុ, តយិទំ នប្បតិរូបំ, យំ តុម្ហេ សេដ្ឋំ វណ្ណំ ហិត្វា ហីនមត្ថ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតា យទិទំ មុណ្ឌកេ សមណកេ ឥព្ភេ កណ្ហេ ពន្ធុបាទាបច្ចេ’តិ។ ឯវំ ខោ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ។

១១៤. ‘‘តគ្ឃ វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា បោរាណំ អស្សរន្តា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ ទិស្សន្តិ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណានំ ព្រាហ្មណិយោ ឧតុនិយោបិ គព្ភិនិយោបិ វិជាយមានាបិ បាយមានាបិ។ តេ ច ព្រាហ្មណា យោនិជាវ សមានា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ តេ [តេ ច (ស្យា. ក.)] ព្រហ្មានញ្ចេវ អព្ភាចិក្ខន្តិ, មុសា ច ភាសន្តិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវន្តិ។

ចតុវណ្ណសុទ្ធិ

១១៥. ‘‘ចត្តារោមេ, វាសេដ្ឋ, វណ្ណា – ខត្តិយា, ព្រាហ្មណា, វេស្សា, សុទ្ទា។ ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា សាវជ្ជា សាវជ្ជសង្ខាតា អសេវិតព្ពា អសេវិតព្ពសង្ខាតា នអលមរិយា នអលមរិយសង្ខាតា កណ្ហា កណ្ហវិបាកា វិញ្ញុគរហិតា, ខត្តិយេបិ តេ [ខោ វាសេដ្ឋ (ក.)] ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា…បេ.… កណ្ហា កណ្ហវិបាកា វិញ្ញុគរហិតា; សុទ្ទេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។

‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ, សម្មាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា សុក្កា សុក្កវិបាកា វិញ្ញុប្បសត្ថា, ខត្តិយេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ.… អនភិជ្ឈាលុ, អព្យាបន្នចិត្តោ, សម្មាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា សុក្កា សុក្កវិបាកា វិញ្ញុប្បសត្ថា; សុទ្ទេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។

១១៦. ‘‘ឥមេសុ ខោ, វាសេដ្ឋ, ចតូសុ វណ្ណេសុ ឯវំ ឧភយវោកិណ្ណេសុ វត្តមានេសុ កណ្ហសុក្កេសុ ធម្មេសុ វិញ្ញុគរហិតេសុ ចេវ វិញ្ញុប្បសត្ថេសុ ច យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ តំ តេសំ វិញ្ញូ នានុជានន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេសញ្ហិ, វាសេដ្ឋ, ចតុន្នំ វណ្ណានំ យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, សោ នេសំ អគ្គមក្ខាយតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១១៧. ‘‘តទមិនាបេតំ, វាសេដ្ឋ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ, យថា ធម្មោវ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

‘‘ជានាតិ ខោ [ខោ បន (ក.)], វាសេដ្ឋ, រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘សមណោ គោតមោ អនន្តរា [អនុត្តរោ (ពហូសុ)] សក្យកុលា បព្ពជិតោ’តិ។ សក្យា ខោ បន, វាសេដ្ឋ, រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស អនុយុត្តា [អនន្តរា អនុយន្តា (ស្យា.), អនន្តរា អនុយុត្តា (ក.)] ភវន្តិ។ ករោន្តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សក្យា រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យំ ករោន្តិ សក្យា រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ, ករោតិ តំ រាជា បសេនទិ កោសលោ តថាគតេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ, ន នំ [ននុ (ពហូសុ)] ‘សុជាតោ សមណោ គោតមោ, ទុជ្ជាតោហមស្មិ។ ពលវា សមណោ គោតមោ, ទុព្ពលោហមស្មិ។ បាសាទិកោ សមណោ គោតមោ, ទុព្ពណ្ណោហមស្មិ។ មហេសក្ខោ សមណោ គោតមោ, អប្បេសក្ខោហមស្មី’តិ។ អថ ខោ នំ ធម្មំយេវ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ មានេន្តោ ធម្មំ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ឯវំ រាជា បសេនទិ កោសលោ តថាគតេ និបច្ចការំ ករោតិ, អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ។ ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, វាសេដ្ឋ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ, យថា ធម្មោវ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១១៨. ‘‘តុម្ហេ ខ្វត្ថ, វាសេដ្ឋ, នានាជច្ចា នានានាមា នានាគោត្តា នានាកុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា។ ‘កេ តុម្ហេ’តិ – បុដ្ឋា សមានា ‘សមណា សក្យបុត្តិយាម្ហា’តិ – បដិជានាថ។ យស្ស ខោ បនស្ស, វាសេដ្ឋ, តថាគតេ សទ្ធា និវិដ្ឋា មូលជាតា បតិដ្ឋិតា ទឡ្ហា អសំហារិយា សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ, តស្សេតំ កល្លំ វចនាយ – ‘ភគវតោម្ហិ បុត្តោ ឱរសោ មុខតោ ជាតោ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ ធម្មទាយាទោ’តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? តថាគតស្ស ហេតំ, វាសេដ្ឋ, អធិវចនំ ‘ធម្មកាយោ’ ឥតិបិ, ‘ព្រហ្មកាយោ’ ឥតិបិ, ‘ធម្មភូតោ’ ឥតិបិ, ‘ព្រហ្មភូតោ’ ឥតិបិ។

១១៩. ‘‘ហោតិ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន អយំ លោកោ សំវដ្ដតិ។ សំវដ្ដមានេ លោកេ យេភុយ្យេន សត្តា អាភស្សរសំវត្តនិកា ហោន្តិ។ តេ តត្ថ ហោន្តិ មនោមយា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋន្តិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន អយំ លោកោ វិវដ្ដតិ។ វិវដ្ដមានេ លោកេ យេភុយ្យេន សត្តា អាភស្សរកាយា ចវិត្វា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆន្តិ។ តេធ ហោន្តិ មនោមយា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋន្តិ។

រសបថវិបាតុភាវោ

១២០. ‘‘ឯកោទកីភូតំ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ អន្ធការោ អន្ធការតិមិសា។ ន ចន្ទិមសូរិយា បញ្ញាយន្តិ, ន នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បញ្ញាយន្តិ, ន រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយន្តិ, ន មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយន្តិ, ន ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយន្តិ, ន ឥត្ថិបុមា បញ្ញាយន្តិ, សត្តា សត្តាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ។ អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន រសបថវី ឧទកស្មិំ សមតនិ [សមតានិ (ពហូសុ)]; សេយ្យថាបិ នាម បយសោ តត្តស្ស [បយតត្តស្ស (ស្យា.)] និព្ពាយមានស្ស ឧបរិ សន្តានកំ ហោតិ, ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណា អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ [ខុទ្ទំ មធុំ (ក. សី.)] អនេឡកំ [អនេលកំ (សី. បី.)], ឯវមស្សាទា អហោសិ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ លោលជាតិកោ – ‘អម្ភោ, កិមេវិទំ ភវិស្សតី’តិ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយិ។ តស្ស រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយតោ អច្ឆាទេសិ, តណ្ហា ចស្ស ឱក្កមិ។ អញ្ញេបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តា តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានា រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយិំសុ។ តេសំ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយតំ អច្ឆាទេសិ, តណ្ហា ច តេសំ ឱក្កមិ។

ចន្ទិមសូរិយាទិបាតុភាវោ

១២១. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ យតោ ខោ តេ [យតោ ខោ (សី. ស្យា. បី.)], វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ អថ តេសំ សត្តានំ សយំបភា អន្តរធាយិ។ សយំបភាយ អន្តរហិតាយ ចន្ទិមសូរិយា បាតុរហេសុំ។ ចន្ទិមសូរិយេសុ បាតុភូតេសុ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បាតុរហេសុំ។ នក្ខត្តេសុ តារករូបេសុ បាតុភូតេសុ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយិំសុ។ រត្តិន្ទិវេសុ បញ្ញាយមានេសុ មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយិំសុ។ មាសឌ្ឍមាសេសុ បញ្ញាយមានេសុ ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយិំសុ។ ឯត្តាវតា ខោ, វាសេដ្ឋ, អយំ លោកោ បុន វិវដ្ដោ ហោតិ។

១២២. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា [តព្ភក្ខា (ស្យា.)] តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ (រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តានំ) [( ) សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា [វណ្ណវេវជ្ជតា (ដីកា)] ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ រសបថវី អន្តរធាយិ។ រសាយ បថវិយា អន្តរហិតាយ សន្និបតិំសុ។ សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘អហោ រសំ, អហោ រស’ន្តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា កញ្ចិទេវ សុរសំ [សាធុរសំ (សី. ស្យា. បី.)] លភិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘អហោ រសំ, អហោ រស’ន្តិ! តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

ភូមិបប្បដកបាតុភាវោ

១២៣. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ រសាយ បថវិយា អន្តរហិតាយ ភូមិបប្បដកោ បាតុរហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម អហិច្ឆត្តកោ, ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សោ អហោសិ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណោ អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ អនេឡកំ, ឯវមស្សាទោ អហោសិ។

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា ភូមិបប្បដកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា ភូមិបប្បដកំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ ភូមិបប្បដកោ អន្តរធាយិ។

បទាលតាបាតុភាវោ

១២៤. ‘‘ភូមិបប្បដកេ អន្តរហិតេ បទាលតា [សទ្ទាលតា (សី.)] បាតុរហោសិ, សេយ្យថាបិ នាម កលម្ពុកា [កលម្ពកា (ស្យា.)], ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណា អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ អនេឡកំ, ឯវមស្សាទា អហោសិ។

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា បទាលតំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា បទាលតំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ បទាលតា អន្តរធាយិ។

‘‘បទាលតាយ អន្តរហិតាយ សន្និបតិំសុ។ សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘អហុ វត នោ, អហាយិ វត នោ បទាលតា’តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា កេនចិ [កេនចិទេវ (សី. ស្យា. បី.)] ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋា ឯវមាហំសុ – ‘អហុ វត នោ, អហាយិ វត នោ’តិ! តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

អកដ្ឋបាកសាលិបាតុភាវោ

១២៥. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ បទាលតាយ អន្តរហិតាយ អកដ្ឋបាកោ សាលិ បាតុរហោសិ អកណោ អថុសោ សុទ្ធោ សុគន្ធោ តណ្ឌុលប្ផលោ។ យំ តំ សាយំ សាយមាសាយ អាហរន្តិ, បាតោ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ យំ តំ បាតោ បាតរាសាយ អាហរន្តិ, សាយំ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ; នាបទានំ បញ្ញាយតិ។ អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។

ឥត្ថិបុរិសលិង្គបាតុភាវោ

១២៦. ‘‘យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ, ឥត្ថិយា ច ឥត្ថិលិង្គំ បាតុរហោសិ បុរិសស្ស ច បុរិសលិង្គំ។ ឥត្ថី ច បុរិសំ អតិវេលំ ឧបនិជ្ឈាយតិ បុរិសោ ច ឥត្ថិំ។ តេសំ អតិវេលំ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិជ្ឈាយតំ សារាគោ ឧទបាទិ, បរិឡាហោ កាយស្មិំ ឱក្កមិ។ តេ បរិឡាហបច្ចយា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសុ។

‘‘យេ ខោ បន តេ, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន សត្តា បស្សន្តិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តេ, អញ្ញេ បំសុំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ សេដ្ឋិំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ គោមយំ ខិបន្តិ – ‘នស្ស អសុចិ [វសលិ (ស្យា.), វសលី (ក.)], នស្ស អសុចី’តិ។ ‘កថញ្ហិ នាម សត្តោ សត្តស្ស ឯវរូបំ ករិស្សតី’តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា ឯកច្ចេសុ ជនបទេសុ វធុយា និព្ពុយ្ហមានាយ [និវយ្ហមានាយ, និគ្គយ្ហមានាយ (ក.)] អញ្ញេ បំសុំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ សេដ្ឋិំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ គោមយំ ខិបន្តិ។ តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

មេថុនធម្មសមាចារោ

១២៧. ‘‘អធម្មសម្មតំ ខោ បន [អធម្មសម្មតំ តំ ខោ បន (ស្យា.), អធម្មសម្មតំ ខោ បន តំ (?)], វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ, តទេតរហិ ធម្មសម្មតំ។ យេ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន សត្តា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តិ, តេ មាសម្បិ ទ្វេមាសម្បិ ន លភន្តិ គាមំ វា និគមំ វា បវិសិតុំ។ យតោ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា តស្មិំ អសទ្ធម្មេ អតិវេលំ បាតព្យតំ អាបជ្ជិំសុ។ អថ អគារានិ ឧបក្កមិំសុ កាតុំ តស្សេវ អសទ្ធម្មស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរស្ស សត្តស្ស អលសជាតិកស្ស ឯតទហោសិ – ‘អម្ភោ, កិមេវាហំ វិហញ្ញាមិ សាលិំ អាហរន្តោ សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ! យំនូនាហំ សាលិំ អាហរេយ្យំ សកិំទេវ [សកិំទេវ (ក.)] សាយបាតរាសាយា’តិ!

‘‘អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ សាយបាតរាសាយ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ [អាហដោ (ស្យា.)] មេ សាលិ សកិំទេវ សាយបាតរាសាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ ទ្វីហាយ។ ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ មេ សាលិ សកិំទេវ ទ្វីហាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ ចតូហាយ, ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ មេ សាលិ សកិទេវ ចតូហាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិទេវ អដ្ឋាហាយ, ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘យតោ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និធិការកំ សាលិំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ អថ កណោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, ថុសោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ; លូនម្បិ នប្បដិវិរូឡ្ហំ, អបទានំ បញ្ញាយិត្ថ, សណ្ឌសណ្ឌា សាលយោ អដ្ឋំសុ។

សាលិវិភាគោ

១២៨. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និបតិំសុ, សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘បាបកា វត, ភោ, ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា។ មយញ្ហិ បុព្ពេ មនោមយា អហុម្ហា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ, ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ អម្ហាកំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន រសបថវី ឧទកស្មិំ សមតនិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា។ តេ មយំ រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ, តេសំ នោ រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមតំ បរិភុញ្ជិតុំ សយំបភា អន្តរធាយិ។ សយំបភាយ អន្តរហិតាយ ចន្ទិមសូរិយា បាតុរហេសុំ, ចន្ទិមសូរិយេសុ បាតុភូតេសុ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បាតុរហេសុំ, នក្ខត្តេសុ តារករូបេសុ បាតុភូតេសុ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយិំសុ, រត្តិន្ទិវេសុ បញ្ញាយមានេសុ មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយិំសុ។ មាសឌ្ឍមាសេសុ បញ្ញាយមានេសុ ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយិំសុ។ តេ មយំ រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា រសបថវី អន្តរធាយិ។ រសបថវិយា អន្តរហិតាយ ភូមិបប្បដកោ បាតុរហោសិ។ សោ អហោសិ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ។ តេ មយំ ភូមិបប្បដកំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ មយំ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា ភូមិបប្បដកោ អន្តរធាយិ។ ភូមិបប្បដកេ អន្តរហិតេ បទាលតា បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា។ តេ មយំ បទាលតំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ មយំ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា បទាលតា អន្តរធាយិ។ បទាលតាយ អន្តរហិតាយ អកដ្ឋបាកោ សាលិ បាតុរហោសិ អកណោ អថុសោ សុទ្ធោ សុគន្ធោ តណ្ឌុលប្ផលោ។ យំ តំ សាយំ សាយមាសាយ អាហរាម, បាតោ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ យំ តំ បាតោ បាតរាសាយ អាហរាម, សាយំ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ នាបទានំ បញ្ញាយិត្ថ។ តេ មយំ អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា កណោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, ថុសោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, លូនម្បិ នប្បដិវិរូឡ្ហំ, អបទានំ បញ្ញាយិត្ថ, សណ្ឌសណ្ឌា សាលយោ ឋិតា។ យំនូន មយំ សាលិំ វិភជេយ្យាម, មរិយាទំ ឋបេយ្យាមា’តិ! អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សាលិំ វិភជិំសុ, មរិយាទំ ឋបេសុំ។

១២៩. ‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ លោលជាតិកោ សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ [អញ្ញស្ស (?)] ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជិ។ តមេនំ អគ្គហេសុំ, គហេត្វា ឯតទវោចុំ – ‘បាបកំ វត, ភោ សត្ត, ករោសិ, យត្រ ហិ នាម សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជសិ។ មាស្សុ, ភោ សត្ត, បុនបិ ឯវរូបមកាសី’តិ។ ‘ឯវំ, ភោ’តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ តេសំ សត្តានំ បច្ចស្សោសិ។ ទុតិយម្បិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ…បេ.… តតិយម្បិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជិ។ តមេនំ អគ្គហេសុំ, គហេត្វា ឯតទវោចុំ – ‘បាបកំ វត, ភោ សត្ត, ករោសិ, យត្រ ហិ នាម សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជសិ។ មាស្សុ, ភោ សត្ត, បុនបិ ឯវរូបមកាសី’តិ។ អញ្ញេ បាណិនា បហរិំសុ, អញ្ញេ លេឌ្ឌុនា បហរិំសុ, អញ្ញេ ទណ្ឌេន បហរិំសុ។ តទគ្គេ ខោ, វាសេដ្ឋ, អទិន្នាទានំ បញ្ញាយតិ, គរហា បញ្ញាយតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយតិ។

មហាសម្មតរាជា

១៣០. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និបតិំសុ, សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘បាបកា វត ភោ ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា, យត្រ ហិ នាម អទិន្នាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, គរហា បញ្ញាយិស្សតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយិស្សតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ។ យំនូន មយំ ឯកំ សត្តំ សម្មន្នេយ្យាម, យោ នោ សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយេយ្យ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហេយ្យ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេយ្យ។ មយំ បនស្ស សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទស្សាមា’តិ។

[៥៤២] ៥. ឧមង្គជាតកវណ្ណនា

បញ្ចាលោ សព្ពសេនាយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ កថេសិ។ ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា តថាគតស្ស បញ្ញាបារមិំ វណ្ណយន្តា និសីទិំសុ ‘‘មហាបញ្ញោ, អាវុសោ, តថាគតោ បុថុបញ្ញោ គម្ភីរបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ បរប្បវាទមទ្ទនោ, អត្តនោ បញ្ញានុភាវេន កូដទន្តាទយោ ព្រាហ្មណេ, សភិយាទយោ បរិព្ពាជកេ, អង្គុលិមាលាទយោ ចោរេ, អាឡវកាទយោ យក្ខេ, សក្កាទយោ ទេវេ, ពកាទយោ ព្រហ្មានោ ច ទមេត្វា និព្ពិសេវនេ អកាសិ, ពហុជនកាយេ បព្ពជ្ជំ ទត្វា មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ, ឯវំ មហាបញ្ញោ, អាវុសោ, សត្ថា’’តិ។ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ បញ្ញវា, អតីតេបិ អបរិបក្កេ ញាណេ ពោធិញាណត្ថាយ ចរិយំ ចរន្តោបិ បញ្ញវាយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ។

អតីតេ វិទេហរដ្ឋេ មិថិលាយំ វេទេហោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ។ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកា ចត្តារោ បណ្ឌិតា អហេសុំ សេនកោ, បុក្កុសោ, កាមិន្ទោ, ទេវិន្ទោ ចាតិ។ តទា រាជា ពោធិសត្តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ បច្ចូសកាលេ ឯវរូបំ សុបិនំ អទ្ទស – រាជង្គណេ ចតូសុ កោណេសុ ចត្តារោ អគ្គិក្ខន្ធា មហាបាការប្បមាណា ឧដ្ឋាយ បជ្ជលន្តិ។ តេសំ មជ្ឈេ ខជ្ជោបនកប្បមាណោ អគ្គិក្ខន្ទោ ឧដ្ឋហិត្វា តង្ខណញ្ញេវ ចត្តារោ អគ្គិក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧដ្ឋាយ សកលចក្កវាឡំ ឱភាសេត្វា ឋិតោ, ភូមិយំ បតិតោ សាសបពីជមត្តម្បិ បញ្ញាយតិ។ តំ សទេវកា លោកា សមារកា សព្រហ្មកា គន្ធមាលាទីហិ បូជេន្តិ, មហាជនោ ជាលន្តរេនេវ ចរតិ, លោមកូបមត្តម្បិ ឧណ្ហំ ន គណ្ហាតិ។ រាជា ឥមំ សុបិនំ ទិស្វា ភីតតសិតោ ឧដ្ឋាយ ‘‘កិំ នុ ខោ មេ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ និសិន្នកោវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេសិ។

ចត្តារោបិ បណ្ឌិតា បាតោវាគន្ត្វា ‘‘កច្ចិ, ទេវ, សុខំ សយិត្ថា’’តិ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិំសុ។ សោ ‘‘កុតោ មេ សុខសេយ្យំ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឯវរូបោ មេ សុបិនោ ទិដ្ឋោ’’តិ សព្ពំ កថេសិ។ អថ នំ សេនកបណ្ឌិតោ ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, មង្គលសុបិនោ ឯស, វុទ្ធិ វោ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ ការណា អាចរិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, អម្ហេ ចត្តារោ បណ្ឌិតេ អភិភវិត្វា អញ្ញោ វោ បញ្ចមោ បណ្ឌិតោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, មយញ្ហិ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ចត្តារោ អគ្គិក្ខន្ធា វិយ, តេសំ មជ្ឈេ ឧប្បន្នោ អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ អញ្ញោ បញ្ចមោ បណ្ឌិតោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សោ សទេវកេ លោកេ អសទិសោ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘ឥទានិ បនេស កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, អជ្ជ តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណេន វា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេន វា ភវិតព្ព’’ន្តិ អត្តនោ សិប្បពលេន ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋោ វិយ ព្យាកាសិ។ រាជាបិ តតោ បដ្ឋាយ តំ វចនំ អនុស្សរិ។

មិថិលាយំ បន ចតូសុ ទ្វារេសុ បាចីនយវមជ្ឈកោ, ទក្ខិណយវមជ្ឈកោ, បច្ឆិមយវមជ្ឈកោ, ឧត្តរយវមជ្ឈកោតិ ចត្តារោ គាមា អហេសុំ។ តេសុ បាចីនយវមជ្ឈកេ សិរិវឌ្ឍនោ នាម សេដ្ឋិ បដិវសតិ, សុមនទេវី នាមស្ស ភរិយា អហោសិ។ មហាសត្តោ តំ ទិវសំ រញ្ញា សុបិនស្ស ទិដ្ឋវេលាយ តាវតិំសភវនតោ ចវិត្វា តស្សា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ។ តស្មិំយេវ កាលេ អបរេបិ ទេវបុត្តសហស្សា តាវតិំសភវនតោ ចវិត្វា តស្មិំយេវ គាមេ សេដ្ឋានុសេដ្ឋីនំ កុលេសុ បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ។ សុមនទេវីបិ ទសមាសច្ចយេន សុវណ្ណវណ្ណំ បុត្តំ វិជាយិ។ តស្មិំ ខណេ សក្កោ មនុស្សលោកំ ឱលោកេន្តោ មហាសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមំ ពុទ្ធង្កុរំ សទេវកេ លោកេ បាកដំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ មហាសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តក្ខណេ អទិស្សមានកាយេន គន្ត្វា តស្ស ហត្ថេ ឯកំ ឱសធឃដិកំ ឋបេត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ។ មហាសត្តោ តំ មុដ្ឋិំ កត្វា គណ្ហិ។ តស្មិំ បន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តេ មាតុ អប្បមត្តកម្បិ ទុក្ខំ នាហោសិ, ធមករណតោ ឧទកមិវ សុខេន និក្ខមិ។

សា តស្ស ហត្ថេ ឱសធឃដិកំ ទិស្វា ‘‘តាត, កិំ តេ លទ្ធ’’ន្តិ អាហ។ ‘‘ឱសធំ, អម្មា’’តិ ទិព្ពោសធំ មាតុ ហត្ថេ ឋបេសិ។ ឋបេត្វា ច បន ‘‘អម្ម, ឥទំ ឱសធំ យេន កេនចិ អាពាធេន អាពាធិកានំ ទេថា’’តិ អាហ។ សា តុដ្ឋបហដ្ឋា សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិនោ អារោចេសិ។ តស្ស បន សត្តវស្សិកោ សីសាពាធោ អត្ថិ។ សោ តុដ្ឋបហដ្ឋោ ហុត្វា ‘‘អយំ មាតុកុច្ឆិតោ ជាយមានោ ឱសធំ គហេត្វា អាគតោ, ជាតក្ខណេយេវ មាតរា សទ្ធិំ កថេសិ, ឯវរូបេន បុញ្ញវតា ទិន្នំ ឱសធំ មហានុភាវំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ ឱសធំ គហេត្វា និសទាយំ ឃំសិត្វា ថោកំ នលាដេ មក្ខេសិ។ តស្មិំ ខណេ តស្ស សត្តវស្សិកោ សីសាពាធោ បទុមបត្តតោ ឧទកំ វិយ និវត្តិត្វា គតោ។ សោ ‘‘មហានុភាវំ ឱសធ’’ន្តិ សោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ។ មហាសត្តស្ស ឱសធំ គហេត្វា អាគតភាវោ សព្ពត្ថ បាកដោ ជាតោ។ យេ កេចិ អាពាធិកា, សព្ពេ សេដ្ឋិស្ស គេហំ គន្ត្វា ឱសធំ យាចន្តិ។ សព្ពេសំ និសទាយំ ឃំសិត្វា ថោកំ គហេត្វា ឧទកេន អាឡោលេត្វា ទេតិ។ ទិព្ពោសធេន សរីរេ មក្ខិតមត្តេយេវ សព្ពាពាធា វូបសម្មន្តិ។ សុខិតា មនុស្សា ‘‘សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិនោ គេហេ ឱសធស្ស មហន្តោ អានុភាវោ’’តិ វណ្ណយន្តា បក្កមិំសុ។ មហាសត្តស្ស បន នាមគ្គហណទិវសេ មហាសេដ្ឋិ ‘‘មម បុត្តស្ស អយ្យកាទីនំ ន នាមេន អត្ថោ អត្ថិ, ជាយមានស្ស ឱសធំ គហេត្វា អាគតត្តា ឱសធនាមកោវ ហោតូ’’តិ វត្វា ‘‘មហោសធកុមារោ’’ត្វេវស្ស នាមមកាសិ។

ឥទញ្ចស្ស អហោសិ ‘‘មម បុត្តោ មហាបុញ្ញោ, ន ឯកកោវ និព្ពត្តិស្សតិ, ឥមិនា សទ្ធិំ ជាតទារកេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ។ សោ ឱលោកាបេន្តោ ទារកសហស្សានំ និព្ពត្តភាវំ សុត្វា សព្ពេសម្បិ កុមារកានំ បិឡន្ធនានិ ទត្វា ធាតិយោ ទាបេសិ ‘‘បុត្តស្ស មេ ឧបដ្ឋាកា ភវិស្សន្តី’’តិ។ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំយេវ តេសំ មង្គលដ្ឋានេ មង្គលំ ការេសិ។ ទារកេ អលង្ករិត្វា មហាសត្តស្ស ឧបដ្ឋាតុំ អានេន្តិ។ ពោធិសត្តោ តេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ វឌ្ឍិត្វា សត្តវស្សិកកាលេ សុវណ្ណបដិមា វិយ អភិរូបោ អហោសិ។ អថស្ស គាមមជ្ឈេ តេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តស្ស ហត្ថិអស្សាទីសុ អាគច្ឆន្តេសុ កីឡាមណ្ឌលំ ភិជ្ជតិ។ វាតាតបបហរណកាលេ ទារកា កិលមន្តិ។ ឯកទិវសញ្ច តេសំ កីឡន្តានំយេវ អកាលមេឃោ ឧដ្ឋហិ។ តំ ទិស្វា នាគពលោ ពោធិសត្តោ ធាវិត្វា ឯកសាលំ បាវិសិ។ ឥតរេ ទារកា បច្ឆតោ ធាវន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស បាទេសុ បហរិត្វា ឧបក្ខលិត្វា បតិតា ជណ្ណុកភេទាទីនិ បាបុណិំសុ។ ពោធិសត្តោបិ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ កីឡាសាលំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ វាតេ វា វស្សេ វា អាតបេ វា អាគតេ ន កិលមិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា តេ ទារកេ អាហ – ‘‘សម្មា, ឥមស្មិំ ឋានេ វាតេ វា វស្សេ វា អាតបេ វា អាគតេ ឋាននិសជ្ជសយនក្ខមំ ឯកំ សាលំ ការេស្សាម, ឯកេកំ កហាបណំ អាហរថា’’តិ។ តេ តថា ករិំសុ។

មហាសត្តោ មហាវឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សាលំ ករោហី’’តិ សហស្សំ អទាសិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សហស្សំ គហេត្វា ខាណុកណ្ដកេ កោដ្ដេត្វា ភូមិំ សមំ ការេត្វា សុត្តំ បសារេសិ។ មហាសត្តោ តស្ស សុត្តបសារណវិធានំ អនារាធេន្តោ ‘‘អាចរិយ, ឯវំ អបសារេត្វា សាធុកំ បសារេហី’’តិ អាហ។ សាមិ, អហំ អត្តនោ សិប្បានុរូបេន បសារេសិំ, ឥតោ អញ្ញំ ន ជានាមីតិ។ ‘ឯត្តកំ អជានន្តោ ត្វំ អម្ហាកំ ធនំ គហេត្វា សាលំ កថំ ករិស្សសិ, អាហរ, សុត្តំ បសារេត្វា តេ ទស្សាមី’’តិ អាហរាបេត្វា សយំ សុត្តំ បសារេសិ។ តំ វិស្សកម្មទេវបុត្តស្ស បសារិតំ វិយ អហោសិ។ តតោ វឌ្ឍកិំ អាហ ‘‘ឯវំ បសារេតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ។ ‘‘មម វិចារណាយ បន កាតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ។ ‘‘សក្ខិស្សាមិ, សាមី’’តិ។ មហាសត្តោ យថា តស្សា សាលាយ ឯកស្មិំ បទេសេ អនាថានំ វសនដ្ឋានំ ហោតិ, ឯកស្មិំ អនាថានំ ឥត្ថីនំ វិជាយនដ្ឋានំ, ឯកស្មិំ អាគន្តុកសមណព្រាហ្មណានំ វសនដ្ឋានំ, ឯកស្មិំ អាគន្តុកមនុស្សានំ វសនដ្ឋានំ, ឯកស្មិំ អាគន្តុកវាណិជានំ ភណ្ឌដ្ឋបនដ្ឋានំ ហោតិ, តថា សព្ពានិ ឋានានិ ពហិមុខានិ កត្វា សាលំ វិចារេសិ។ តត្ថេវ កីឡាមណ្ឌលំ, តត្ថេវ វិនិច្ឆយំ, តត្ថេវ ធម្មសភំ ការេសិ។ កតិបាហេនេវ និដ្ឋិតាយ សាលាយ ចិត្តការេ បក្កោសាបេត្វា សយំ វិចារេត្វា រមណីយំ ចិត្តកម្មំ ការេសិ។ សាលា សុធម្មាទេវសភាបដិភាគា អហោសិ។

តតោ ‘‘ន ឯត្តកេន សាលា សោភតិ, បោក្ខរណិំ បន ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ បោក្ខរណិំ ខណាបេត្វា ឥដ្ឋកវឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា សយំ វិចារេត្វា សហស្សវង្កំ សតតិត្ថំ បោក្ខរណិំ ការេសិ។ សា បញ្ចវិធបទុមសញ្ឆន្នា នន្ទាបោក្ខរណី វិយ អហោសិ។ តស្សា តីរេ បុប្ផផលធរេ នានារុក្ខេ រោបាបេត្វា នន្ទនវនកប្បំ ឧយ្យានំ ការេសិ។ តមេវ ច សាលំ និស្សាយ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ចេវ អាគន្តុកគមិកាទីនញ្ច ទានវត្តំ បដ្ឋបេសិ។ តស្ស សា កិរិយា សព្ពត្ថ បាកដា អហោសិ។ ពហូ មនុស្សា ឱសរន្តិ។ មហាសត្តោ សាលាយ និសីទិត្វា សម្បត្តសម្បត្តានំ ការណាការណំ យុត្តាយុត្តំ កថេសិ, វិនិច្ឆយំ ឋបេសិ, ពុទ្ធុប្បាទកាលោ វិយ អហោសិ។

វេទេហរាជាបិ សត្តវស្សច្ចយេន ‘‘ចត្តារោ បណ្ឌិតា ‘អម្ហេ អភិភវិត្វា បញ្ចមោ បណ្ឌិតោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’តិ មេ កថយិំសុ, កត្ថ សោ ឯតរហី’’តិ សរិត្វា ‘‘តស្ស វសនដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ ចតូហិ ទ្វារេហិ ចត្តារោ អមច្ចេ បេសេសិ។ សេសទ្វារេហិ និក្ខន្តា អមច្ចា មហាសត្តំ ន បស្សិំសុ។ បាចីនទ្វារេន និក្ខន្តោ អមច្ចោ បន សាលាទីនិ ទិស្វា ‘‘បណ្ឌិតេន នាម ឥមិស្សា សាលាយ ការកេន វា ការាបកេន វា ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា មនុស្សេ បុច្ឆិ ‘‘អយំ សាលា កតរវឌ្ឍកិនា កតា’’តិ? មនុស្សា ‘‘នាយំ វឌ្ឍកិនា កតា, សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិបុត្តេន មហោសធបណ្ឌិតេន អត្តនោ បញ្ញាពលេន វិចារេត្វា កតា’’តិ វទិំសុ។ ‘‘កតិវស្សោ បន បណ្ឌិតោ’’តិ? ‘‘បរិបុណ្ណសត្តវស្សោ’’តិ។ អមច្ចោ រញ្ញា ទិដ្ឋសុបិនទិវសតោ បដ្ឋាយ វស្សំ គណេត្វា ‘‘រញ្ញោ ទិដ្ឋសុបិនេន សមេតិ, អយមេវ សោ បណ្ឌិតោ’’តិ រញ្ញោ ទូតំ បេសេសិ ‘‘ទេវ, បាចីនយវមជ្ឈកគាមេ សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិបុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ នាម សត្តវស្សិកោវ សមានោ ឯវរូបំ នាម សាលំ វិចារេសិ, បោក្ខរណិំ ឧយ្យានញ្ច ការេសិ, ឥមំ បណ្ឌិតំ គហេត្វា អានេមី’’តិ។ រាជា តំ កថំ សុត្វាវ តុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា សេនកំ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘កិំ, អាចរិយ, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ សោ លាភំ មច្ឆរាយន្តោ ‘‘មហារាជ, សាលាទីនំ ការាបិតមត្តេន បណ្ឌិតោ នាម ន ហោតិ, យោ កោចិ ឯតានិ ការេតិ, អប្បមត្តកំ ឯត’’ន្តិ អាហ។ សោ តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេនា’’តិ តុណ្ហី ហុត្វា ‘‘តត្ថេវ វសន្តោ បណ្ឌិតំ វីមំសតូ’’តិ អមច្ចស្ស ទូតំ បដិបេសេសិ។ តំ សុត្វា អមច្ចោ តត្ថេវ វសន្តោ បណ្ឌិតំ វីមំសិ។

សត្តទារកបញ្ហោ

តត្រិទំ វីមំសនុទ្ទានំ –

‘‘មំសំ គោណោ គន្ថិ សុត្តំ, បុត្តោ គោតោ រថេន ច;

ទណ្ឌោ សីសំ អហី ចេវ, កុក្កុដោ មណិ វិជាយនំ;

ឱទនំ វាលុកញ្ចាបិ, តឡាកុយ្យានំ គទ្រភោ មណី’’តិ។

តត្ថ មំសន្តិ ឯកទិវសំ ពោធិសត្តេ កីឡាមណ្ឌលំ គច្ឆន្តេ ឯកោ សេនោ សូនផលកតោ មំសបេសិំ គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ។ តំ ទិស្វា ទារកា ‘‘មំសបេសិំ ឆឌ្ឌាបេស្សាមា’’តិ សេនំ អនុពន្ធិំសុ។ សេនោ ឥតោ ចិតោ ច ធាវតិ។ តេ ឧទ្ធំ ឱលោកេត្វា តស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ គច្ឆន្តា បាសាណាទីសុ ឧបក្ខលិត្វា កិលមន្តិ។ អថ នេ បណ្ឌិតោ អាហ ‘‘ឆឌ្ឌាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ។ ‘‘ឆឌ្ឌាបេហិ សាមី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ បស្សថា’’តិ សោ ឧទ្ធំ អនោលោកេត្វាវ វាតវេគេន ធាវិត្វា សេនស្ស ឆាយំ អក្កមិត្វា បាណិំ បហរិត្វា មហារវំ រវិ។ តស្ស តេជេន សោ សទ្ទោ សេនស្ស កុច្ឆិយំ វិនិវិជ្ឈិត្វា និច្ឆារិតោ វិយ អហោសិ។ សោ ភីតោ មំសំ ឆឌ្ឌេសិ។ មហាសត្តោ ឆឌ្ឌិតភាវំ ញត្វា ឆាយំ ឱលោកេន្តោវ ភូមិយំ បតិតុំ អទត្វា អាកាសេយេវ សម្បដិច្ឆិ។ តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា មហាជនោ នទន្តោ វគ្គន្តោ អប្ផោដេន្តោ មហាសទ្ទំ អកាសិ។ អមច្ចោ តំ បវត្តិំ ញត្វា រញ្ញោ ទូតំ បេសេសិ ‘‘បណ្ឌិតោ ឥមិនា ឧបាយេន មំសបេសិំ ឆឌ្ឌាបេសិ, ឥទំ ទេវោ ជានាតូ’’តិ។ តំ សុត្វា រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ? សោ ចិន្តេសិ ‘‘តស្ស ឥធាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ និប្បភា ភវិស្សាម, អត្ថិភាវម្បិ នោ រាជា ន ជានិស្សតិ, ន តំ អានេតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សោ ពលវលាភមច្ឆរិយតាយ ‘‘មហារាជ, ឯត្តកេន បណ្ឌិតោ នាម ន ហោតិ, អប្បមត្តកំ កិញ្ចិ ឯត’’ន្តិ អាហ។ រាជា មជ្ឈត្តោវ ហុត្វា ‘‘តត្ថេវ នំ វីមំសតូ’’តិ បុន បេសេសិ។

គោណោតិ ឯកោ បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសី បុរិសោ ‘‘វស្សេ បតិតេ កសិស្សាមី’’តិ គាមន្តរតោ គោណេ កិណិត្វា អានេត្វា គេហេ វសាបេត្វា បុនទិវសេ គោចរត្ថាយ តិណភូមិំ អានេត្វា គោណបិដ្ឋេ និសិន្នោ កិលន្តរូបោ ឱតរិត្វា រុក្ខមូលេ និបន្នោវ និទ្ទំ ឱក្កមិ។ តស្មិំ ខណេ ឯកោ ចោរោ គោណេ គហេត្វា បលាយិ។ សោ បពុជ្ឈិត្វា គោណេ អបស្សន្តោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេត្វា គោណេ គហេត្វា បលាយន្តំ ចោរំ ទិស្វា វេគេន បក្ខន្ទិត្វា ‘‘កុហិំ មេ គោណេ នេសី’’តិ អាហ។ ‘‘មម គោណេ អត្តនោ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ នេមី’’តិ។ តេសំ វិវាទំ សុត្វា មហាជនោ សន្និបតិ។ បណ្ឌិតោ តេសំ សាលាទ្វារេន គច្ឆន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា ឧភោបិ បក្កោសាបេត្វា តេសំ កិរិយំ ទិស្វាវ ‘‘អយំ ចោរោ, អយំ គោណសាមិកោ’’តិ ជានាតិ។ ជានន្តោបិ ‘‘កស្មា វិវទថា’’តិ បុច្ឆិ។ គោណសាមិកោ អាហ – ‘‘សាមិ, ឥមេ អហំ អសុកគាមតោ អសុកស្ស នាម ហត្ថតោ កិណិត្វា អានេត្វា គេហេ វសាបេត្វា គោចរត្ថាយ តិណភូមិំ នេសិំ, តត្ថ មម បមាទំ ទិស្វា អយំ គោណេ គហេត្វា បលាយិ។ ស្វាហំ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ ឥមំ ទិស្វា អនុពន្ធិត្វា គណ្ហិំ, អសុកគាមវាសិនោ មយា ឯតេសំ កិណិត្វា គហិតភាវំ ជានន្តី’’តិ។ ចោរោ បន ‘‘មមេតេ ឃរជាតិកា, អយំ មុសា ភណតី’’តិ អាហ។

អថ នេ បណ្ឌិតោ ‘‘អហំ វោ អឌ្ឌំ ធម្មេន វិនិច្ឆិនិស្សាមិ, ឋស្សថ មេ វិនិច្ឆយេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, សាមិ, ឋស្សាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘មហាជនស្ស មនំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ បឋមំ ចោរំ បុច្ឆិ ‘‘តយា ឥមេ គោណា កិំ ខាទាបិតា កិំ បាយិតា’’តិ? ‘‘យាគុំ បាយិតា តិលបិដ្ឋញ្ច មាសេ ច ខាទាបិតា’’តិ។ តតោ គោណសាមិកំ បុច្ឆិ។ សោ អាហ – ‘‘សាមិ, កុតោ មេ ទុគ្គតស្ស យាគុអាទីនិ លទ្ធានិ, តិណមេវ ខាទាបិតា’’តិ។ បណ្ឌិតោ តេសំ កថំ បរិសំ គាហាបេត្វា បិយង្គុបត្តានិ អាហរាបេត្វា កោដ្ដាបេត្វា ឧទកេន មទ្ទាបេត្វា គោណេ បាយេសិ។ គោណា តិណមេវ ឆឌ្ឌយិំសុ។ បណ្ឌិតោ ‘‘បស្សថេត’’ន្តិ មហាជនស្ស ទស្សេត្វា ចោរំ បុច្ឆិ ‘‘ត្វំ ចោរោសិ, ន ចោរោសី’’តិ? សោ ‘‘ចោរោម្ហី’’តិ អាហ។ ‘‘តេន ហិ ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ មា ឯវរូបមកាសី’’តិ ឱវទិ។ ពោធិសត្តស្ស បរិសា បន តំ ហត្ថបាទេហិ កោដ្ដេត្វា ទុព្ពលមកាសិ។ អថ នំ បណ្ឌិតោ ‘‘ទិដ្ឋធម្មេយេវ តាវ ឥមំ ទុក្ខំ លភសិ, សម្បរាយេ បន និរយាទីសុ មហាទុក្ខំ អនុភវិស្សសិ, សម្ម, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ បជហេតំ កម្ម’’ន្តិ វត្វា តស្ស បញ្ច សីលានិ អទាសិ។ អមច្ចោ តំ បវត្តិំ យថាភូតំ រញ្ញោ អារោចាបេសិ។ រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ។ ‘‘គោណអឌ្ឌំ នាម, មហារាជ, យេ កេចិ វិនិច្ឆិនន្តិ, អាគមេហិ តាវា’’តិ វុត្តេ រាជា មជ្ឈត្តោ ហុត្វា បុន តថេវ សាសនំ បេសេសិ។ សព្ពដ្ឋានេសុបិ ឯវំ វេទិតព្ពំ។ ឥតោ បរំ បន ឧទ្ទានមត្តមេវ វិភជិត្វា ទស្សយិស្សាមាតិ។

គន្ថីតិ ឯកា ទុគ្គតិត្ថី នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ គន្ថិកេ ពន្ធិត្វា កតំ សុត្តគន្ថិតបិឡន្ធនំ គីវតោ មោចេត្វា សាដកស្ស ឧបរិ ឋបេត្វា ន្ហាយិតុំ បណ្ឌិតេន ការិតបោក្ខរណិំ ឱតរិ។ អបរា តរុណិត្ថី តំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា ឧក្ខិបិត្វា ‘‘អម្ម, អតិវិយ សោភនំ ឥទំ កិត្តកេន តេ កតំ, អហម្បិ អត្តនោ ឯវរូបំ ករិស្សាមិ, គីវាយ បិឡន្ធិត្វា បមាណំ តាវស្ស ឧបធារេមី’’តិ វត្វា តាយ ឧជុចិត្តតាយ ‘‘ឧបធារេហី’’តិ វុត្តេ គីវាយ បិឡន្ធិត្វា បក្កាមិ។ ឥតរា តំ ទិស្វា សីឃំ ឧត្តរិត្វា សាដកំ និវាសេត្វា ឧបធាវិត្វា ‘‘កហំ មេ បិឡន្ធនំ គហេត្វា បលាយិស្សសី’’តិ សាដកេ គណ្ហិ។ ឥតរា ‘‘នាហំ តវ សន្តកំ គណ្ហាមិ, មម គីវាយមេវ បិឡន្ធន’’ន្តិ អាហ។ មហាជនោ តំ សុត្វា សន្និបតិ។ បណ្ឌិតោ ទារកេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ តាសំ កលហំ កត្វា សាលាទ្វារេន គច្ឆន្តីនំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ សទ្ទោ ឯសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ឧភិន្នំ កលហការណំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា អាការេនេវ ចោរិញ្ច អចោរិញ្ច ញត្វាបិ តមត្ថំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហំ វោ ធម្មេន វិនិច្ឆិនិស្សាមិ, មម វិនិច្ឆយេ ឋស្សថា’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ឋស្សាម, សាមី’’តិ វុត្តេ បឋមំ ចោរិំ បុច្ឆិ ‘‘ត្វំ ឥមំ បិឡន្ធនំ បិឡន្ធន្តី កតរគន្ធំ វិលិម្បសី’’តិ? ‘‘អហំ និច្ចំ សព្ពសំហារកំ វិលិម្បាមី’’តិ។ សព្ពសំហារកោ នាម សព្ពគន្ធេហិ យោជេត្វា កតគន្ធោ។ តតោ ឥតរំ បុច្ឆិ។ សា អាហ ‘‘កុតោ, សាមិ, លទ្ធោ ទុគ្គតាយ មយ្ហំ សព្ពសំហារកោ, អហំ និច្ចំ បិយង្គុបុប្ផគន្ធមេវ វិលិម្បាមី’’តិ។ បណ្ឌិតោ ឧទកបាតិំ អាហរាបេត្វា តំ បិឡន្ធនំ តត្ថ បក្ខិបាបេត្វា គន្ធិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯតំ គន្ធំ ឧបសិង្ឃិត្វា អសុកគន្ធភាវំ ជានាហី’’តិ អាហ។ សោ ឧបសិង្ឃន្តោ បិយង្គុបុប្ផភាវំ ញត្វា ឥមំ ឯកកនិបាតេ គាថមាហ –

‘‘សព្ពសំហារកោ នត្ថិ, សុទ្ធំ កង្គុ បវាយតិ;

អលិកំ ភាសតិយំ ធុត្តី, សច្ចមាហុ មហល្លិកា’’តិ។ (ជា. ១.១.១១០);

តត្ថ ធុត្តីតិ ធុត្តិកា។ អាហូតិ អាហ, អយមេវ វា បាឋោ។

ឯវំ មហាសត្តោ តំ ការណំ មហាជនំ ជានាបេត្វា ‘‘ត្វំ ចោរីសិ, ន ចោរីសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ចោរិភាវំ បដិជានាបេសិ។ តតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តស្ស បណ្ឌិតភាវោ បាកដោ ជាតោ។

សុត្តន្តិ ឯកា កប្បាសក្ខេត្តរក្ខិកា ឥត្ថី កប្បាសក្ខេត្តំ រក្ខន្តី តត្ថេវ បរិសុទ្ធំ កប្បាសំ គហេត្វា សុខុមសុត្តំ កន្តិត្វា គុឡំ កត្វា ឧច្ឆង្គេ ឋបេត្វា គាមំ អាគច្ឆន្តី ‘‘បណ្ឌិតស្ស បោក្ខរណិយំ ន្ហាយិស្សាមី’’តិ តីរំ គន្ត្វា សាដកំ មុញ្ចិត្វា សាដកស្ស ឧបរិ សុត្តគុឡំ ឋបេត្វា ឱតរិត្វា បោក្ខរណិយំ ន្ហាយតិ។ អបរា តំ ទិស្វា លុទ្ធចិត្តតាយ តំ គហេត្វា ‘‘អហោ មនាបំ សុត្តំ, អម្ម, តយា កត’’ន្តិ អច្ឆរំ បហរិត្វា ឱលោកេន្តី វិយ ឧច្ឆង្គេ កត្វា បក្កាមិ។ សេសំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ។ បណ្ឌិតោ បឋមំ ចោរិំ បុច្ឆិ ‘‘ត្វំ គុឡំ ករោន្តី អន្តោ កិំ បក្ខិបិត្វា អកាសី’’តិ? ‘‘កប្បាសផលដ្ឋិមេវ សាមី’’តិ។ តតោ ឥតរំ បុច្ឆិ។ សា ‘‘សាមិ តិម្ពរុអដ្ឋិ’’ន្តិ អាហ។ សោ ឧភិន្នំ វចនំ បរិសំ គាហាបេត្វា សុត្តគុឡំ និព្ពេឋាបេត្វា តិម្ពរុអដ្ឋិំ ទិស្វា តំ ចោរិភាវំ សំបដិច្ឆាបេសិ។ មហាជនោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ‘‘សុវិនិច្ឆិតោ អឌ្ឌោ’’តិ សាធុការសហស្សានិ បវត្តេសិ។

បុត្តោតិ ឯកទិវសំ ឯកា ឥត្ថី បុត្តំ អាទាយ មុខធោវនត្ថាយ បណ្ឌិតស្ស បោក្ខរណិំ គន្ត្វា បុត្តំ ន្ហាបេត្វា អត្តនោ សាដកេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ មុខំ ធោវិតុំ ឱតរិ។ តស្មិំ ខណេ ឯកា យក្ខិនី តំ ទារកំ ទិស្វា ខាទិតុកាមា ហុត្វា ឥត្ថិវេសំ គហេត្វា ‘‘សហាយិកេ, សោភតិ វតាយំ ទារកោ, តវេសោ បុត្តោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘បាយេមិ ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘បាយេហី’’តិ វុត្តា តំ គហេត្វា ថោកំ កីឡាបេត្វា អាទាយ បលាយិ។ ឥតរា តំ ទិស្វា ធាវិត្វា ‘‘កុហិំ មេ បុត្តំ នេសី’’តិ គណ្ហិ។ យក្ខិនី ‘‘កុតោ តយា បុត្តោ លទ្ធោ, មមេសោ បុត្តោ’’តិ អាហ។ តា កលហំ ករោន្តិយោ សាលាទ្វារេន គច្ឆន្តិ។ បណ្ឌិតោ តំ កលហសទ្ទំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ តា តស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ។ តំ សុត្វា មហាសត្តោ អក្ខីនំ អនិមិសតាយ ចេវ រត្តតាយ ច និរាសង្កតាយ ច ឆាយាយ អភាវតាយ ច ‘‘អយំ យក្ខិនី’’តិ ញត្វាបិ ‘‘មម វិនិច្ឆយេ ឋស្សថា’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ឋស្សាមា’’តិ វុត្តេ ភូមិយំ លេខំ កឌ្ឍយិត្វា លេខាមជ្ឈេ ទារកំ និបជ្ជាបេត្វា យក្ខិនិំ ហត្ថេសុ, មាតរំ បាទេសុ គាហាបេត្វា ‘‘ទ្វេបិ កឌ្ឍិត្វា គណ្ហថ, កឌ្ឍិតុំ សក្កោន្តិយា ឯវ បុត្តោ’’តិ អាហ។

តា ឧភោបិ កឌ្ឍិំសុ។ ទារកោ កឌ្ឍិយមានោ ទុក្ខប្បត្តោ ហុត្វា វិរវិ។ មាតា ហទយេន ផលិតេន វិយ ហុត្វា បុត្តំ មុញ្ចិត្វា រោទមានា អដ្ឋាសិ។ បណ្ឌិតោ មហាជនំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ភោ, ទារកេ, មាតុ ហទយំ មុទុកំ ហោតិ, ឧទាហុ អមាតូ’’តិ។ ‘‘មាតុ ហទយំ មុទុកំ ហោតី’’តិ។ ‘‘កិំ ទានិ ទារកំ គហេត្វា ឋិតា មាតា ហោតិ, ឧទាហុ វិស្សជ្ជេត្វា ឋិតា’’តិ? ‘‘វិស្សជ្ជេត្វា ឋិតា បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘ឥមំ បន ទារកចោរិំ តុម្ហេ ជានាថា’’តិ? ‘‘ន ជានាម, បណ្ឌិតា’’តិ។ អថ នេ បណ្ឌិតោ អាហ – ‘‘យក្ខិនី ឯសា, ឯតំ ខាទិតុំ គណ្ហី’’តិ។ ‘‘កថំ ជានាសិ, បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘អក្ខីនំ អនិមិសតាយ ចេវ រត្តតាយ ច និរាសង្កតាយ ច ឆាយាយ អភាវេន ច និក្ករុណតាយ ចា’’តិ។ អថ នំ បុច្ឆិ ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘យក្ខិនីម្ហិ សាមី’’តិ។ ‘‘កស្មា ឥមំ ទារកំ គណ្ហី’’តិ? ‘‘ខាទិតុំ គណ្ហាមិ, សាមី’’តិ។ ‘‘អន្ធពាលេ, ត្វំ បុព្ពេបិ បាបកម្មំ កត្វា យក្ខិនី ជាតាសិ, ឥទានិ បុនបិ បាបំ ករោសិ, អហោ អន្ធពាលាសី’’តិ វត្វា តំ បញ្ចសីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ បាបកម្មំ មា អកាសី’’តិ វត្វា តំ ឧយ្យោជេសិ។ ទារកមាតាបិ ទារកំ លភិត្វា ‘‘ចិរំ ជីវតុ សាមី’’តិ បណ្ឌិតំ ថោមេត្វា បុត្តំ អាទាយ បក្កាមិ។

គោតោតិ ឯកោ កិរ លកុណ្ឌកត្តា គោតោ, កាឡវណ្ណតា ច កាឡោតិ គោតកាឡោ នាម បុរិសោ សត្តសំវច្ឆរានិ កម្មំ កត្វា ភរិយំ លភិ។ សា នាមេន ទីឃតាលា នាម។ សោ ឯកទិវសំ តំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, បូវខាទនីយំ បចាហិ, មាតាបិតរោ ទដ្ឋុំ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា ‘‘កិំ តេ មាតាបិតូហី’’តិ តាយ បដិក្ខិត្តោបិ យាវតតិយំ វត្វា បូវខាទនីយំ បចាបេត្វា បាថេយ្យញ្ចេវ បណ្ណាការញ្ច អាទាយ តាយ សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបន្នោ អន្តរាមគ្គេ ឧត្តានវាហិនិំ ឯកំ នទិំ អទ្ទស។ តេ បន ទ្វេបិ ឧទកភីរុកជាតិកាវ, តស្មា តំ ឧត្តរិតុំ អវិសហន្តា តីរេ អដ្ឋំសុ។ តទា ទីឃបិដ្ឋិ នាមេកោ ទុគ្គតបុរិសោ អនុវិចរន្តោ តំ ឋានំ បាបុណិ។ អថ នំ តេ ទិស្វា បុច្ឆិំសុ ‘‘សម្ម, អយំ នទី គម្ភីរា ឧត្តានា’’តិ។ សោ តេសំ កថំ សុត្វា ឧទកភីរុកភាវំ ញត្វា ‘‘សម្ម, អយំ នទី គម្ភីរា ពហុចណ្ឌមច្ឆាកិណ្ណា’’តិ អាហ។ ‘‘សម្ម, កថំ ត្វំ គមិស្សសី’’តិ? សោ អាហ – ‘‘សំសុមារមករានំ អម្ហេហិ បរិចយោ អត្ថិ, តេន តេ អម្ហេ ន វិហេឋេន្តី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ, សម្ម, អម្ហេបិ នេហី’’តិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ អថស្ស តេ ខជ្ជភោជនំ អទំសុ។ សោ កតភត្តកិច្ចោ ‘‘សម្ម, កំ បឋមំ នេមី’’តិ បុច្ឆិ។ សោ អាហ – ‘‘តវ សហាយិកំ បឋមំ នេហិ, មំ បច្ឆា នេហី’’តិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ ខន្ធេ កត្វា បាថេយ្យញ្ចេវ បណ្ណាការញ្ច គហេត្វា នទិំ ឱតរិត្វា ថោកំ គន្ត្វា ឧក្កុដិកោ និសីទិត្វា បក្កាមិ។

គោតកាឡោ តីរេ ឋិតោវ ‘‘គម្ភីរាវតាយំ នទី, ឯវំ ទីឃស្សបិ នាម ឯវរូបា, មយ្ហំ បន អបសយ្ហាវ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ។ ឥតរោបិ តំ នទីមជ្ឈំ នេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ តំ បោសេស្សាមិ, សម្បន្នវត្ថាលង្ការា ទាសិទាសបរិវុតា វិចរិស្សសិ, កិំ តេ អយំ លកុណ្ឌកវាមនកោ ករិស្សតិ, មម វចនំ ករោហី’’តិ អាហ។ សា តស្ស វចនំ សុត្វាវ អត្តនោ សាមិកេ សិនេហំ ភិន្ទិត្វា តំខណញ្ញេវ តស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា ‘‘សាមិ, សចេ មំ ន ឆឌ្ឌេស្សសិ, ករិស្សាមិ តេ វចន’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិ។ ‘‘ភទ្ទេ, កិំ វទេសិ, អហំ តំ បោសេស្សាមី’’តិ។ តេ បរតីរំ គន្ត្វា ឧភោបិ សមគ្គា សម្មោទមានា ‘‘គោតកាឡំ បហាយ តិដ្ឋ ត្វ’’ន្តិ វត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ ខាទនីយំ ខាទន្តា បក្កមិំសុ។ សោ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ឯកតោ ហុត្វា មំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយន្តិ មញ្ញេ’’តិ អបរាបរំ ធាវន្តោ ថោកំ ឱតរិត្វា ភយេន និវត្តិត្វា បុន តេសុ កោបេន ‘‘ជីវាមិ វា មរាមិ វា’’តិ ឧល្លង្ឃិត្វា នទិយំ បតិតោ ឧត្តានភាវំ ញត្វា នទិំ ឧត្តរិត្វា វេគេន តំ បាបុណិត្វា ‘‘អម្ភោ ទុដ្ឋចោរ, កុហិំ មេ ភរិយំ នេសី’’តិ អាហ។ ឥតរោបិ តំ ‘‘អរេ ទុដ្ឋវាមនក, កុតោ តវ ភរិយា, មមេសា ភរិយា’’តិ វត្វា គីវាយំ គហេត្វា ខិបិ។ សោ ទីឃតាលំ ហត្ថេ គហេត្វា’’តិដ្ឋ ត្វំ កុហិំ គច្ឆសិ, សត្ត សំវច្ឆរានិ កម្មំ កត្វា លទ្ធភរិយា មេសី’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ កលហំ ករោន្តោ សាលាយ សន្តិកំ បាបុណិ។ មហាជនោ សន្និបតិ។

បណ្ឌិតោ ‘‘កិំ សទ្ទោ នាមេសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តេ ឧភោបិ បក្កោសាបេត្វា វចនប្បដិវចនំ សុត្វា ‘‘មម វិនិច្ឆយេ ឋស្សថា’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ឋស្សាមា’’តិ វុត្តេ បឋមំ ទីឃបិដ្ឋិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ត្វំ កោនាមោសី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘ទីឃបិដ្ឋិកោ នាម, សាមី’’តិ។ ‘‘ភរិយា តេ កា នាមា’’តិ? សោ តស្សា នាមំ អជានន្តោ អញ្ញំ កថេសិ។ ‘‘មាតាបិតរោ តេ កេ នាមា’’តិ? ‘‘អសុកា នាមា’’តិ។ ‘‘ភរិយាយ បន តេ មាតាបិតរោ កេ នាមា’’តិ? សោ អជានិត្វា អញ្ញំ កថេសិ។ តស្ស កថំ បរិសំ គាហាបេត្វា តំ អបនេត្វា ឥតរំ បក្កោសាបេត្វា បុរិមនយេនេវ សព្ពេសំ នាមានិ បុច្ឆិ។ សោ យថាភូតំ ជានន្តោ អវិរជ្ឈិត្វា កថេសិ។ តម្បិ អបនេត្វា ទីឃតាលំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ត្វំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘ទីឃតាលា នាម សាមី’’តិ។ ‘‘សាមិកោ តេ កោនាមោ’’តិ? សា អជានន្តី អញ្ញំ កថេសិ។ ‘‘មាតាបិតរោ តេ កេ នាមា’’តិ។ ‘‘អសុកា នាម សាមី’’តិ។ ‘‘សាមិកស្ស បន តេ មាតាបិតរោ កេ នាមា’’តិ? សាបិ វិលបន្តី អញ្ញំ កថេសិ។ ឥតរេ ទ្វេ បក្កោសាបេត្វា មហាជនំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ ឥមិស្សា ទីឃបិដ្ឋិស្ស វចនេន សមេតិ, ឧទាហុ គោតកាឡស្សា’’តិ។ ‘‘គោតកាឡស្ស បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘អយំ ឯតិស្សា សាមិកោ, ឥតរោ ចោរោ’’តិ។ អថ នំ ‘‘ចោរោសិ, ន ចោរោសី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘អាម, សាមិ, ចោរោម្ហី’’តិ ចោរភាវំ សម្បដិច្ឆិ។ បណ្ឌិតស្ស វិនិច្ឆយេន គោតកាឡោ អត្តនោ ភរិយំ លភិត្វា មហាសត្តំ ថោមេត្វា តំ អាទាយ បក្កាមិ។ បណ្ឌិតោ ទីឃបិដ្ឋិមាហ ‘‘មា បុន ឯវមកាសី’’តិ។

រថេន ចាតិ ឯកទិវសំ ឯកោ បន បុរិសោ រថេ និសីទិត្វា មុខធោវនត្ថាយ និក្ខមិ។ តស្មិំ ខណេ សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ បណ្ឌិតំ ទិស្វា ‘‘មហោសធពុទ្ធង្កុរស្ស បញ្ញានុភាវំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មនុស្សវេសេនាគន្ត្វា រថស្ស បច្ឆាភាគំ គហេត្វា បាយាសិ។ រថេ និសិន្នោ បុរិសោ ‘‘តាត, កេនត្ថេនាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តុម្ហេ ឧបដ្ឋាតុ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា យានា ឱរុយ្ហ សរីរកិច្ចត្ថាយ គតោ។ តស្មិំ ខណេ សក្កោ រថំ អភិរុហិត្វា វេគេន បាជេសិ។ រថសាមិកោ បន សរីរកិច្ចំ កត្វា និក្ខន្តោ សក្កំ រថំ គហេត្វា បលាយន្តំ ទិស្វា វេគេន គន្ត្វា ‘‘តិដ្ឋ តិដ្ឋ, កុហិំ មេ រថំ នេសី’’តិ វត្វា ‘‘តវ រថោ អញ្ញោ ភវិស្សតិ, អយំ បន មម រថោ’’តិ វុត្តេ តេន សទ្ធិំ កលហំ ករោន្តោ សាលាទ្វារំ បត្តោ។ បណ្ឌិតោ ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តេ បក្កោសាបេត្វា អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា និព្ភយតាយ ចេវ អក្ខីនំ អនិមិសតាយ ច ‘‘អយំ សក្កោ, អយំ រថសាមិកោ’’តិ អញ្ញាសិ, ឯវំ សន្តេបិ វិវាទការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘មម វិនិច្ឆយេ ឋស្សថា’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ឋស្សាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ រថំ បាជេស្សាមិ, តុម្ហេ ទ្វេបិ រថំ បច្ឆតោ គហេត្វា គច្ឆថ, រថសាមិកោ ន វិស្សជ្ជេស្សតិ, ឥតរោ វិស្សជ្ជេស្សតី’’តិ វត្វា បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘រថំ បាជេហី’’តិ។ សោ តថា អកាសិ។

ឥតរេបិ ទ្វេ បច្ឆតោ គហេត្វា គច្ឆន្តិ។ រថសាមិកោ ថោកំ គន្ត្វា វិស្សជ្ជេត្វា ឋិតោ, សក្កោ បន រថេន សទ្ធិំ គន្ត្វា រថេនេវ សទ្ធិំ និវត្តិ។ បណ្ឌិតោ មនុស្សេ អាចិក្ខិ ‘‘អយំ បុរិសោ ថោកំ គន្ត្វា រថំ វិស្សជ្ជេត្វា ឋិតោ, អយំ បន រថេន សទ្ធិំ ធាវិត្វា រថេនេវ សទ្ធិំ និវត្តិ, នេវស្ស សរីរេ សេទពិន្ទុមត្តម្បិ អត្ថិ, អស្សាសបស្សាសោបិ នត្ថិ, អភីតោ អនិមិសនេត្តោ, ឯស សក្កោ ទេវរាជា’’តិ។ អថ នំ ‘‘សក្កោ ទេវរាជាសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, បណ្ឌិតា’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ វត្វា ‘‘តវេវ បញ្ញាបកាសនត្ថំ បណ្ឌិតា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ មា បុន ឯវមកាសី’’តិ ឱវទតិ។ សក្កោបិ សក្កានុភាវំ ទស្សេន្តោ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘សុវិនិច្ឆិតោ បណ្ឌិតេន អឌ្ឌោ’’តិ បណ្ឌិតស្ស ថុតិំ កត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ។ តទា សោ អមច្ចោ សយមេវ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, បណ្ឌិតេន ឯវំ រថអឌ្ឌោ សុវិនិច្ឆិតោ, សក្កោបិ តេន បរាជិតោ, កស្មា បុរិសវិសេសំ ន ជានាសិ, ទេវា’’តិ អាហ។ រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ។ សោ លាភមច្ឆរេន ‘‘មហារាជ, ឯត្តកេន បណ្ឌិតោ នាម ន ហោតិ, អាគមេថ តាវ វីមំសិត្វា ជានិស្សាមា’’តិ អាហ។

សត្តទារកបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

គទ្រភបញ្ហោ

ទណ្ឌោតិ អថេកទិវសំ រាជា ‘‘បណ្ឌិតំ វីមំសិស្សាមា’’តិ ខទិរទណ្ឌំ អាហរាបេត្វា តតោ វិទត្ថិំ គហេត្វា ចុន្ទការេ បក្កោសាបេត្វា សុដ្ឋុ លិខាបេត្វា បាចីនយវមជ្ឈកគាមំ បេសេសិ ‘‘បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ កិរ បណ្ឌិតា, ‘ឥមស្ស ខទិរទណ្ឌស្ស ឥទំ អគ្គំ, ឥទំ មូល’ន្តិ ជានន្តុ, អជានន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ។ គាមវាសិនោ សន្និបតិត្វា ជានិតុំ អសក្កោន្តា សេដ្ឋិនោ កថយិំសុ ‘‘កទាចិ មហោសធបណ្ឌិតោ ជានេយ្យ, បក្កោសាបេត្វា តំ បុច្ឆថា’’តិ។ សេដ្ឋិ បណ្ឌិតំ កីឡាមណ្ឌលា បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘តាត, មយំ ជានិតុំ ន សក្កោម, អបិ នុ ត្វំ សក្ខិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ។ តំ សុត្វា បណ្ឌិតោ ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញោ ឥមស្ស អគ្គេន វា មូលេន វា បយោជនំ នត្ថិ, មម វីមំសនត្ថាយ បេសិតំ ភវិស្សតី’’តិ។ ចិន្តេត្វា ច បន ‘‘អាហរថ, តាត, ជានិស្សាមី’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេន គហេត្វាវ ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ ញត្វាបិ មហាជនស្ស ហទយគ្គហណត្ថំ ឧទកបាតិំ អាហរាបេត្វា ខទិរទណ្ឌកស្ស មជ្ឈេ សុត្តេន ពន្ធិត្វា សុត្តកោដិយំ គហេត្វា ខទិរទណ្ឌកំ ឧទកបិដ្ឋេ ឋបេសិ។ មូលំ ភារិយតាយ បឋមំ ឧទកេ និមុជ្ជិ។ តតោ មហាជនំ បុច្ឆិ ‘‘រុក្ខស្ស នាម មូលំ ភារិយំ ហោតិ, ឧទាហុ អគ្គ’’ន្តិ? ‘‘មូលំ បណ្ឌិតា’’តិ។ តេន ហិ ឥមស្ស បឋមំ និមុគ្គំ បស្សថ, ឯតំ មូលន្តិ ឥមាយ សញ្ញាយ អគ្គញ្ច មូលញ្ច អាចិក្ខិ។ គាមវាសិនោ ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ រញ្ញោ បហិណិំសុ។ រាជា ‘‘កោ ឥមំ ជានាតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិនោ បុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ’’តិ សុត្វា ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ អធិវាសេហិ, ទេវ, អញ្ញេនបិ ឧបាយេន នំ វីមំសិស្សាមាតិ។

សីសន្តិ អថេកទិវសំ ឥត្ថិយា ច បុរិសស្ស ចាតិ ទ្វេ សីសានិ អាហរាបេត្វា ‘‘ឥទំ ឥត្ថិសីសំ, ឥទំ បុរិសសីសន្តិ ជានន្តុ, អជានន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ បហិណិំសុ។ គាមវាសិនោ អជានន្តា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ សោ ទិស្វាវ អញ្ញាសិ។ កថំ ជានាតិ? បុរិសសីសេ កិរ សិព្ពិនី ឧជុកាវ ហោតិ, ឥត្ថិសីសេ សិព្ពិនី វង្កា ហោតិ, បរិវត្តិត្វា គច្ឆតិ។ សោ ឥមិនា អភិញ្ញាណេន ‘‘ឥទំ ឥត្ថិយា សីសំ, ឥទំ បុរិសស្ស សីស’’ន្តិ អាចិក្ខិ។ គាមវាសិនោបិ រញ្ញោ បហិណិំសុ។ សេសំ បុរិមសទិសមេវ។

អហីតិ អថេកទិវសំ សប្បញ្ច សប្បិនិញ្ច អាហរាបេត្វា ‘‘អយំ សប្បោ, អយំ សប្បិនីតិ ជានន្តុ, អជានន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ វត្វា គាមវាសីនំ បេសេសុំ។ គាមវាសិនោ អជានន្តា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ សោ ទិស្វាវ ជានាតិ។ សប្បស្ស ហិ នង្គុដ្ឋំ ថូលំ ហោតិ, សប្បិនិយា តនុកំ ហោតិ, សប្បស្ស សីសំ បុថុលំ ហោតិ, សប្បិនិយា តនុកំ ហោតិ, សប្បស្ស អក្ខីនិ មហន្តានិ, សប្បិនិយា ខុទ្ទកានិ, សប្បស្ស សោវត្តិកោ បរាពទ្ធោ ហោតិ, សប្បិនិយា វិច្ឆិន្នកោ។ សោ ឥមេហិ អភិញ្ញាណេហិ ‘‘អយំ សប្បោ, អយំ សប្បិនី’’តិ អាចិក្ខិ។ សេសំ វុត្តនយមេវ។

កុក្កុដោតិ អថេកទិវសំ ‘‘បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ អម្ហាកំ សព្ពសេតំ បាទវិសាណំ សីសកកុធំ តយោ កាលេ អនតិក្កមិត្វា នទន្តំ ឧសភំ បេសេន្តុ, នោ ចេ បេសេន្តិ, សហស្សទណ្ឌោ’’តិ បហិណិំសុ។ តេ អជានន្តា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ សោ អាហ – ‘‘រាជា វោ សព្ពសេតំ កុក្កុដំ អាហរាបេសិ, សោ ហិ បាទនខសិខតាយ បាទវិសាណោ នាម, សីសចូឡតាយ សីសកកុធោ នាម, តិក្ខត្តុំ វស្សនតោ តយោ កាលេ អនតិក្កមិត្វា នទតិ នាម, តស្មា ឯវរូបំ កុក្កុឡំ បេសេថា’’តិ អាហ។ តេ បេសយិំសុ។

មណីតិ សក្កេន កុសរញ្ញោ ទិន្នោ មណិក្ខន្ធោ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វង្កោ ហោតិ។ តស្ស បុរាណសុត្តំ ឆិន្នំ, កោចិ បុរាណសុត្តំ នីហរិត្វា នវសុត្តំ បវេសេតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ឯកទិវសំ ‘‘ឥមស្មា មណិក្ខន្ធា បុរាណសុត្តំ នីហរិត្វា នវសុត្តំ បវេសេន្តូ’’តិ បេសយិំសុ។ គាមវាសិនោ បុរាណសុត្តំ នីហរិត្វា នវសុត្តំ បវេសេតុំ អសក្កោន្តា បណ្ឌិតស្ស អាចិក្ខិំសុ។ សោ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មធុំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា មណិនោ ទ្វីសុ បស្សេសុ មធុនា ឆិទ្ទំ មក្ខេត្វា កម្ពលសុត្តំ វដ្ដេត្វា កោដិយំ មធុនា មក្ខេត្វា ថោកំ ឆិទ្ទេ បវេសេត្វា កិបិល្លិកានំ និក្ខមនដ្ឋានេ ឋបេសិ។ កិបិល្លិកា មធុគន្ធេន និក្ខមិត្វា មណិម្ហិ បុរាណសុត្តំ ខាទមានា គន្ត្វា កម្ពលសុត្តកោដិយំ ឌំសិត្វា កឌ្ឍន្តា ឯកេន បស្សេន នីហរិំសុ។ បណ្ឌិតោ បវេសិតភាវំ ញត្វា ‘‘រញ្ញោ ទេថា’’តិ គាមវាសីនំ អទាសិ។ តេ រញ្ញោ បេសយិំសុ។ សោ បវេសិតឧបាយំ សុត្វា តុស្សិ។

វិជាយនន្តិ អថេកទិវសំ រញ្ញោ មង្គលឧសភំ ពហូ មាសេ ខាទាបេត្វា មហោទរំ កត្វា វិសាណានិ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ហលិទ្ទិយា ន្ហាបេត្វា គាមវាសីនំ បហិណិំសុ ‘‘តុម្ហេ កិរ បណ្ឌិតា, អយញ្ច រញ្ញោ មង្គលឧសភោ បតិដ្ឋិតគព្ភោ, ឯតំ វិជាយាបេត្វា សវច្ឆកំ បេសេថ, អបេសេន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ។ គាមវាសិនោ ‘‘ន សក្កា ឥទំ កាតុំ, កិំ នុ ខោ ករិស្សាមា’’តិ បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ សោ ‘‘ឥមិនា ឯកេន បញ្ហបដិភាគេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សក្ខិស្សថ បនេកំ រញ្ញា សទ្ធិំ កថនសមត្ថំ វិសារទំ បុរិសំ លទ្ធុ’’ន្តិ បុច្ឆិ។ ‘‘ន គរុ ឯតំ, បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘តេន ហិ នំ បក្កោសថា’’តិ។ តេ បក្កោសិំសុ។ អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘ឯហិ, ភោ បុរិស, ត្វំ តវ កេសេ បិដ្ឋិយំ វិកិរិត្វា នានប្បការំ ពលវបរិទេវំ បរិទេវន្តោ រាជទ្វារំ គច្ឆ, អញ្ញេហិ បុច្ឆិតោបិ កិញ្ចិ អវត្វាវ បរិទេវ, រញ្ញា បន បក្កោសាបេត្វា បរិទេវការណំ បុច្ឆិតោវ សមានោ ‘បិតា មេ ទេវ វិជាយិតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ, បដិសរណំ មេ ហោហិ, វិជាយនុបាយមស្ស ករោហី’តិ វត្វា រញ្ញា ‘កិំ វិលបសិ អដ្ឋានមេតំ, បុរិសា នាម វិជាយន្តា នត្ថី’តិ វុត្តេ ‘សចេ ទេវ, ឯវំ នត្ថិ, អថ កស្មា បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ កថំ មង្គលឧសភំ វិជាយាបេស្សន្តី’តិ វទេយ្យាសី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកាសិ។ រាជា ‘‘កេនិទំ បញ្ហបដិភាគំ ចិន្តិត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតេនា’’តិ សុត្វា តុស្សិ។

ឱទនន្តិ អបរស្មិំ ទិវសេ ‘‘បណ្ឌិតំ វីមំសិស្សាមា’’តិ ‘‘បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ អម្ហាកំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អម្ពិលោទនំ បចិត្វា បេសេន្តុ។ តត្រិមានិ អដ្ឋង្គានិ – ន តណ្ឌុលេហិ, ន ឧទកេន, ន ឧក្ខលិយា, ន ឧទ្ធនេន, ន អគ្គិនា, ន ទារូហិ, ន ឥត្ថិយា ន បុរិសេន, ន មគ្គេនាតិ។ អបេសេន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ បហិណិំសុ។ គាមវាសិនោ តំ ការណំ អជានន្តា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ សោ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ វត្វា ‘‘ន តណ្ឌុលេហីតិ កណិកំ គាហាបេត្វា, ន ឧទកេនាតិ ហិមំ គាហាបេត្វា, ន ឧក្ខលិយាតិ អញ្ញំ នវមត្តិកាភាជនំ គាហាបេត្វា, ន ឧទ្ធនេនាតិ ខាណុកេ កោដ្ដាបេត្វា, ន អគ្គិនាតិ បកតិអគ្គិំ បហាយ អរណិអគ្គិំ គាហាបេត្វា, ន ទារូហីតិ បណ្ណានិ គាហាបេត្វា អម្ពិលោទនំ បចាបេត្វា នវភាជនេ បក្ខិបិត្វា លញ្ឆិត្វា, ន ឥត្ថិយា ន បុរិសេនាតិ បណ្ឌកេន ឧក្ខិបាបេត្វា, ន មគ្គេនាតិ មហាមគ្គំ បហាយ ជង្ឃមគ្គេន រញ្ញោ បេសេថា’’តិ អាហ។ តេ តថា ករិំសុ។ រាជា ‘‘កេន បនេស បញ្ហោ ញាតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតេនា’’តិ សុត្វា តុស្សិ។

វាលុកន្តិ អបរស្មិំ ទិវសេ បណ្ឌិតស្ស វីមំសនត្ថំ គាមវាសីនំ បហិណិំសុ ‘‘រាជា ទោលាយ កីឡិតុកាមោ, រាជកុលេ បុរាណយោត្តំ ឆិន្នំ, ឯកំ វាលុកយោត្តំ វដ្ដេត្វា បេសេន្តុ, អបេសេន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ។ តេ បណ្ឌិតំ បុច្ឆិំសុ។ បណ្ឌិតោ ‘‘ឥមិនាបិ បញ្ហបដិភាគេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ គាមវាសិនោ អស្សាសេត្វា វចនកុសលេ ទ្វេ តយោ បុរិសេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, រាជានំ វទេថ ‘ទេវ, គាមវាសិនោ តស្ស យោត្តស្ស តនុកំ វា ថូលំ វា បមាណំ ន ជានន្តិ, បុរាណវាលុកយោត្តតោ វិទត្ថិមត្តំ វា ចតុរង្គុលមត្តំ វា ខណ្ឌំ បេសេថ, តំ ឱលោកេត្វា តេន បមាណេន វដ្ដេស្សន្តី’តិ។ សចេ, វោ រាជា ‘អម្ហាកំ ឃរេ វាលុកយោត្តំ នាម ន កទាចិ សុតបុព្ព’ន្តិ វទតិ, អថ នំ ‘សចេ, មហារាជ, វោ ឯវរូបំ ន សក្កា កាតុំ, បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ កថំ ករិស្សន្តី’តិ វទេយ្យាថា’’តិ បេសេសិ។ តេ តថា ករិំសុ។ រាជា ‘‘កេន ចិន្តិតំ បញ្ហបដិភាគ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតេនា’’តិ សុត្វា តុស្សិ។

តឡាកន្តិ អបរស្មិំ ទិវសេ បណ្ឌិតស្ស វីមំសនត្ថំ ‘‘រាជា ឧទកកីឡំ កីឡិតុកាមោ, បញ្ចវិធបទុមសច្ឆន្នំ បោក្ខរណិំ បេសេន្តុ, អបេសេន្តានំ សហស្សទណ្ឌោ’’តិ គាមវាសីនំ បេសយិំសុ។ តេ បណ្ឌិតស្ស អារោចេសុំ។ សោ ‘‘ឥមិនាបិ បញ្ហបដិភាគេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា វចនកុសលេ កតិបយេ មនុស្សេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯថ តុម្ហេ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា អក្ខីនិ រត្តានិ កត្វា អល្លកេសា អល្លវត្ថា កទ្ទមមក្ខិតសរីរា យោត្តទណ្ឌលេឌ្ឌុហត្ថា រាជទ្វារំ គន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតភាវំ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា កតោកាសា បវិសិត្វា ‘មហារាជ, តុម្ហេហិ កិរ បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ បោក្ខរណិំ បេសេន្តូតិ បហិតា មយំ តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកំ មហន្តំ បោក្ខរណិំ អាទាយ អាគតា។ សា បន អរញ្ញវាសិកត្តា នគរំ ទិស្វា ទ្វារបាការបរិខាអដ្ដាលកាទីនិ ឱលោកេត្វា ភីតតសិតា យោត្តានិ ឆិន្ទិត្វា បលាយិត្វា អរញ្ញមេវ បវិដ្ឋា, មយំ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថេន្តាបិ និវត្តេតុំ ន សក្ខិម្ហា, តុម្ហាកំ អរញ្ញា អានីតំ បុរាណបោក្ខរណិំ បេសេថ, តាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា ហរិស្សាមា’តិ វត្វា រញ្ញាន កទាចិ មម អរញ្ញតោ អានីតបោក្ខរណី នាម ភូតបុព្ពា, ន ច មយា កស្សចិ យោជេត្វា អាហរណត្ថាយ បោក្ខរណី បេសិតបុព្ពា’តិ វុត្តេ ‘សចេ, ទេវ, វោ ឯវំ ន សក្កា កាតុំ, បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ កថំ បោក្ខរណិំ បេសេស្សន្តី’តិ វទេយ្យាថា’’តិ វត្វា បេសេសិ។ តេ តថា ករិំសុ។ រាជា បណ្ឌិតេន ញាតភាវំ សុត្វា តុស្សិ។

ឧយ្យានន្តិ បុនេកទិវសំ ‘‘មយំ ឧយ្យានកីឡំ កីឡិតុកាមា, អម្ហាកញ្ច បុរាណឧយ្យានំ បរិជិណ្ណំ, ឱភគ្គំ ជាតំ, បាចីនយវមជ្ឈកគាមវាសិនោ សុបុប្ផិតតរុណរុក្ខសញ្ឆន្នំ នវឧយ្យានំ បេសេន្តូ’’តិ បហិណិំសុ។ គាមវាសិនោ បណ្ឌិតស្ស អារោចេសុំ។ បណ្ឌិតោ ‘‘ឥមិនាបិ បញ្ហបដិភាគេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ តេ សមស្សាសេត្វា មនុស្សេ បេសេត្វា បុរិមនយេនេវ កថាបេសិ។

តទាបិ រាជា តុស្សិត្វា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ។ សោ លាភមច្ឆរិយេន ‘‘ឯត្តកេន បណ្ឌិតោ នាម ន ហោតិ, អាគមេថ, ទេវា’’តិ អាហ។ តស្ស តំ វចនំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ សត្តទារកបញ្ហេហិ មម មនំ គណ្ហិ, ឯវរូបេសុបិស្ស គុយ្ហបញ្ហវិស្សជ្ជនេសុ ចេវ បញ្ហបដិភាគេសុ ច ពុទ្ធស្ស វិយ ព្យាករណំ, សេនកោ ឯវរូបំ បណ្ឌិតំ អានេតុំ ន ទេតិ, កិំ មេ សេនកេន, អានេស្សាមិ ន’’ន្តិ។ សោ មហន្តេន បរិវារេន តំ គាមំ បាយាសិ។ តស្ស មង្គលអស្សំ អភិរុហិត្វា គច្ឆន្តស្ស អស្សស្ស បាទោ ផលិតភូមិយា អន្តរំ បវិសិត្វា ភិជ្ជិ។ រាជា តតោវ និវត្តិត្វា នគរំ បាវិសិ។ អថ នំ សេនកោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ ‘‘មហារាជ, បណ្ឌិតំ កិំ អានេតុំ បាចីនយវមជ្ឈកគាមំ អគមិត្ថា’’តិ។ ‘‘អាម, បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ មំ អនត្ថកាមំ កត្វា បស្សថ, ‘អាគមេថ តាវា’តិ វុត្តេបិ អតិតុរិតា និក្ខមិត្ថ, បឋមគមនេនេវ មង្គលអស្សស្ស បាទោ ភិន្នោ’’តិ។

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា តុណ្ហី ហុត្វា បុនេកទិវសំ តេន សទ្ធិំ មន្តេសិ ‘‘កិំ, សេនក, អានេម បណ្ឌិត’’ន្តិ។ ទេវ, សយំ អគន្ត្វា ទូតំ បេសេថ ‘‘បណ្ឌិត, អម្ហាកំ តវ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តានំ អស្សស្ស បាទោ ភិន្នោ, អស្សតរំ វា នោ បេសេតុ សេដ្ឋតរំ វា’’តិ។ ‘‘យទិ អស្សតរំ បេសេស្សតិ, សយំ អាគមិស្សតិ។ សេដ្ឋតរំ បេសេន្តោ បិតរំ បេសេស្សតិ, អយមេកោ នោ បញ្ហោ ភវិស្សតី’’តិ។ រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា កត្វា ទូតំ បេសេសិ។ បណ្ឌិតោ ទូតស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘រាជា មមញ្ចេវ បិតរញ្ច បស្សិតុកាមោ’’តិ ចិន្តេត្វា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘តាត, រាជា តុម្ហេ ចេវ មមញ្ច ទដ្ឋុកាមោ, តុម្ហេ បឋមតរំ សេដ្ឋិសហស្សបរិវុតា គច្ឆថ, គច្ឆន្តា ច តុច្ឆហត្ថា អគន្ត្វា នវសប្បិបូរំ ចន្ទនករណ្ឌកំ អាទាយ គច្ឆថ។ រាជា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘គហបតិ បតិរូបំ អាសនំ ញត្វា និសីទាហី’តិ វក្ខតិ, អថ តុម្ហេ តថារូបំ អាសនំ ញត្វា និសីទេយ្យាថ។ តុម្ហាកំ និសិន្នកាលេ អហំ អាគមិស្សាមិ, រាជា មយាបិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘បណ្ឌិត, តវានុរូបំ អាសនំ ញត្វា និសីទា’តិ វក្ខតិ, អថាហំ តុម្ហេ ឱលោកេស្សាមិ, តុម្ហេ តាយ សញ្ញាយ អាសនា វុដ្ឋាយ ‘តាត មហោសធ, ឥមស្មិំ អាសនេ និសីទា’តិ វទេយ្យាថ, អជ្ជ នោ ឯកោ បញ្ហោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា អត្តនោ ទ្វារេ ឋិតភាវំ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។

រាជា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘គហបតិ, តវបុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិ។ ‘‘បច្ឆតោ អាគច្ឆតិ, ទេវា’’តិ។ រាជា ‘‘បច្ឆតោ អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា ‘‘មហាសេដ្ឋិ អត្តនោ យុត្តាសនំ ញត្វា និសីទា’’តិ អាហ។ សោ អត្តនោ យុត្តាសនំ ញត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ មហាសត្តោបិ អលង្កតបដិយត្តោ ទារកសហស្សបរិវុតោ អលង្កតរថេ និសីទិត្វា នគរំ បវិសន្តោ បរិខាបិដ្ឋេ ចរមានំ ឯកំ គទ្រភំ ទិស្វា ថាមសម្បន្នេ មាណវេ បេសេសិ ‘‘អម្ភោ, ឯតំ គទ្រភំ អនុពន្ធិត្វា យថា សទ្ទំ ន ករោតិ, ឯវមស្ស មុខពន្ធនំ កត្វា កិលញ្ជេន វេឋេត្វា តស្មិំ ឯកេនត្ថរណេន បដិច្ឆាទេត្វា អំសេនាទាយ អាគច្ឆថា’’តិ។ តេ តថា ករិំសុ។ ពោធិសត្តោបិ មហន្តេន បរិវារេន នគរំ បាវិសិ។ មហាជនោ ‘‘ឯស កិរ សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិនោ បុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ នាម, ឯស កិរ ជាយមានោ ឱសធឃដិកំ ហត្ថេន គហេត្វា ជាតោ, ឥមិនា កិរ ឯត្តកានំ វីមំសនបញ្ហានំ បញ្ហបដិភាគោ ញាតោ’’តិ មហាសត្តំ អភិត្ថវន្តោ ឱលោកេន្តោបិ តិត្តិំ ន គច្ឆតិ។ សោ រាជទ្វារំ គន្ត្វា បដិវេទេសិ។ រាជា សុត្វាវ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ‘‘មម បុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ ខិប្បំ អាគច្ឆតូ’’តិ អាហ។ សោ ទារកសហស្សបរិវុតោ បាសាទំ អភិរុហិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ រាជា តំ ទិស្វាវ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘បណ្ឌិត, បតិរូបំ អាសនំ ញត្វា និសីទា’’តិ អាហ។ អថ សោ បិតរំ ឱលោកេសិ។ អថស្ស បិតាបិ ឱលោកិតសញ្ញាយ ឧដ្ឋាយ ‘‘បណ្ឌិត, ឥមស្មិំ អាសនេ និសីទា’’តិ អាហ។ សោ តស្មិំ អាសនេ និសីទិ។

តំ តត្ថ និសិន្នំ ទិស្វាវ សេនកបុក្កុសកាមិន្ទទេវិន្ទា ចេវ អញ្ញេ ច អន្ធពាលា បាណិំ បហរិត្វា មហាហសិតំ ហសិត្វា ‘‘ឥមំ អន្ធពាលំ ‘បណ្ឌិតោ’តិ វទិំសុ, សោ បិតរំ អាសនា វុដ្ឋាបេត្វា សយំ និសីទតិ, ឥមំ ‘បណ្ឌិតោ’តិ វត្តុំ អយុត្ត’’ន្តិ បរិហាសំ ករិំសុ។ រាជាបិ ទុម្មុខោ អនត្តមនោ អហោសិ។ អថ នំ មហាសត្តោ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, មហារាជ, ទុម្មុខត្ថា’’តិ? ‘‘អាម បណ្ឌិត, ទុម្មុខោម្ហិ, សវនមេវ តេ មនាបំ, ទស្សនំ បន អមនាបំ ជាត’’ន្តិ។ ‘‘កិំ ការណា, មហារាជា’’តិ? ‘‘បិតរំ អាសនា វុដ្ឋាបេត្វា និសិន្នត្តា’’តិ។ ‘‘កិំ បន ត្វំ, មហារាជ, ‘សព្ពដ្ឋានេសុ បុត្តេហិ បិតរោវ ឧត្តមា’តិ មញ្ញសី’’តិ។ ‘‘អាម, បណ្ឌិតា’’តិ។ អថ មហាសត្តោ ‘‘ននុ, មហារាជ, តុម្ហេហិ អម្ហាកំ ‘អស្សតរំ វា បេសេតុ សេដ្ឋតរំ វា’តិ សាសនំ បហិត’’ន្តិ វត្វា អាសនា វុដ្ឋាយ តេ មាណវេ ឱលោកេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ គហិតំ គទ្រភំ អានេថា’’តិ អាណាបេត្វា រញ្ញោ បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘មហារាជ, អយំ គទ្រភោ កិំ អគ្ឃតី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘បណ្ឌិត, សចេ ឧបការកោ, អដ្ឋ កហាបណេ អគ្ឃតី’’តិ។ ‘‘ឥមំ បដិច្ច ជាតោ អាជានីយវឡវាយ កុច្ឆិម្ហិ វុដ្ឋអស្សតរោ កិំ អគ្ឃតី’’តិ? ‘‘អនគ្ឃោ បណ្ឌិតា’’តិ។ ‘‘ទេវ, កស្មា ឯវំ កថេថ, ននុ តុម្ហេហិ ឥទានេវ វុត្តំ ‘សព្ពដ្ឋានេសុ បុត្តេហិ បិតរោវ ឧត្តមា’តិ។ សចេ តំ សច្ចំ, តុម្ហាកំ វាទេ អស្សតរតោ គទ្រភោវ ឧត្តមោ ហោតិ, កិំ បន, មហារាជ, តុម្ហាកំ បណ្ឌិតា ឯត្តកម្បិ ជានិតុំ អសក្កោន្តា បាណិំ បហរិត្វា ហសន្តិ, អហោ តុម្ហាកំ បណ្ឌិតានំ បញ្ញាសម្បត្តិ, កុតោ វោ ឯតេ លទ្ធា’’តិ ចត្តារោ បណ្ឌិតេ បរិហសិត្វា រាជានំ ឥមាយ ឯកកនិបាតេ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ហំចិ តុវំ ឯវមញ្ញសិ ‘សេយ្យោ, បុត្តេន បិតា’តិ រាជសេដ្ឋ;

ហន្ទស្សតរស្ស តេ អយំ, អស្សតរស្ស ហិ គទ្រភោ បិតា’’តិ។ (ជា. ១.១.១១១);

តស្សត្ថោ – យទិ, ត្វំ រាជសេដ្ឋ, សព្ពដ្ឋានេសុ សេយ្យោ បុត្តេន បិតាតិ ឯវំ មញ្ញសិ, តវ អស្សតរតោបិ អយំ គទ្រភោ សេយ្យោ ហោតុ។ កិំ ការណា? អស្សតរស្ស ហិ គទ្រភោ បិតាតិ។

ឯវញ្ច បន វត្វា មហាសត្តោ អាហ – ‘‘មហារាជ, សចេ បុត្តតោ បិតា សេយ្យោ, មម បិតរំ គណ្ហថ។ សចេ បិតិតោ បុត្តោ សេយ្យោ, មំ គណ្ហថ តុម្ហាកំ អត្ថាយា’’តិ។ រាជា សោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ។ សព្ពា រាជបរិសាបិ ‘‘សុកថិតោ បណ្ឌិតេន បញ្ហោ’’តិ ឧន្នទន្តា សាធុការសហស្សានិ អទំសុ, អង្គុលិផោដា ចេវ ចេលុក្ខេបា ច បវត្តិំសុ។ ចត្តារោ បណ្ឌិតាបិ ទុម្មុខា បជ្ឈាយន្តាវ អហេសុំ។ ននុ មាតាបិតូនំ គុណំ ជានន្តោ ពោធិសត្តេន សទិសោ នាម នត្ថិ, អថ សោ កស្មា ឯវមកាសីតិ? ន សោ បិតុ អវមាននត្ថាយ, រញ្ញា បន ‘‘អស្សតរំ វា បេសេតុ សេដ្ឋតរំ វា’’តិ បេសិតំ, តស្មា តស្សេវ បញ្ហស្ស អាវិភាវត្ថំ អត្តនោ ច បណ្ឌិតភាវស្ស ញាបនត្ថំ ចតុន្នញ្ច បណ្ឌិតានំ អប្បដិភានករណត្ថំ ឯវមកាសីតិ។

គទ្រភបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

ឯកូនវីសតិមបញ្ហោ

រាជា តុស្សិត្វា គន្ធោទកបុណ្ណំ សុវណ្ណភិង្ការំ អាទាយ ‘‘បាចីនយវមជ្ឈកគាមំ រាជភោគេន បរិភុញ្ជតូ’’តិ សេដ្ឋិស្ស ហត្ថេ ឧទកំ បាតេត្វា ‘‘សេសសេដ្ឋិនោ ឯតស្សេវ ឧបដ្ឋាកា ហោន្តូ’’តិ វត្វា ពោធិសត្តស្ស មាតុ ច សព្ពាលង្ការេ បេសេត្វា គទ្រភបញ្ហេ បសន្នោ ពោធិសត្តំ បុត្តំ កត្វា គណ្ហិតុំ សេដ្ឋិំ អវោច – ‘‘គហបតិ, មហោសធបណ្ឌិតំ មម បុត្តំ កត្វា ទេហី’’តិ។ ‘‘ទេវ, អតិតរុណោ អយំ, អជ្ជាបិស្ស មុខេ ខីរគន្ធោ វាយតិ, មហល្លកកាលេ តុម្ហាកំ សន្តិកេ ភវិស្សតី’’តិ។ ‘‘គហបតិ, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឯតស្មិំ និរាលយោ ហោហិ, អយំ អជ្ជតគ្គេ មម បុត្តោ, អហំ មម បុត្តំ បោសេតុំ សក្ខិស្សាមិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ តំ ឧយ្យោជេសិ។ សោ រាជានំ វន្ទិត្វា បណ្ឌិតំ អាលិង្គិត្វា ឧរេ និបជ្ជាបេត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា ‘‘តាត, អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ ឱវាទមស្ស អទាសិ។ សោបិ បិតរំ វន្ទិត្វា ‘‘តាត, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ អស្សាសេត្វា បិតរំ ឧយ្យោជេសិ។ រាជា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិ ‘‘តាត, អន្តោភត្តិកោ ភវិស្សសិ, ឧទាហុ ពហិភត្តិកោ’’តិ។ សោ ‘‘មហា មេ បរិវារោ, តស្មា ពហិភត្តិកេន មយា ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ពហិភត្តិកោ ភវិស្សាមិ, ទេវា’’តិ អាហ។ អថស្ស រាជា អនុរូបំ គេហំ ទាបេត្វា ទារកសហស្សំ អាទិំ កត្វា បរិព្ពយំ ទាបេត្វា សព្ពបរិភោគេ ទាបេសិ។ សោ តតោ បដ្ឋាយ រាជានំ ឧបដ្ឋាសិ។

រាជាបិ នំ វីមំសិតុកាមោ អហោសិ។ តទា ច នគរស្ស ទក្ខិណទ្វារតោ អវិទូរេ បោក្ខរណិតីរេ ឯកស្មិំ តាលរុក្ខេ កាកកុលាវកេ មណិរតនំ អហោសិ។ តស្ស ឆាយា បោក្ខរណិយំ បញ្ញាយិ។ មហាជនោ ‘‘បោក្ខរណិយំ មណិ អត្ថី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ។ សោ សេនកំ អាមន្តេត្វា ‘‘បោក្ខរណិយំ កិរ មណិរតនំ បញ្ញាយតិ, កថំ តំ គណ្ហាបេស្សាមា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មហារាជ, ឧទកំ នីហរាបេត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, អាចរិយ, ឯវំ ករោហី’’តិ តស្សេវ ភារមកាសិ។ សោ ពហូ មនុស្សេ សន្និបាតាបេត្វា ឧទកញ្ច កទ្ទមញ្ច នីហរាបេត្វា ភូមិំ ភិន្ទិត្វាបិ មណិំ នាទ្ទស។ បុន បុណ្ណាយ បោក្ខរណិយា មណិច្ឆាយា បញ្ញាយិ។ សោ បុនបិ តថា កត្វា ន ច អទ្ទស។ តតោ រាជា បណ្ឌិតំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, បោក្ខរណិយំ ឯកោ មណិ បញ្ញាយតិ, សេនកោ ឧទកញ្ច កទ្ទមញ្ច នីហរាបេត្វា ភូមិំ ភិន្ទិត្វាបិ នាទ្ទស, បុន បុណ្ណាយ បោក្ខរណិយា បញ្ញាយតិ, សក្ខិស្សសិ តំ មណិំ គណ្ហាបេតុ’’ន្តិ បុច្ឆិ។ សោ ‘‘នេតំ, មហារាជ, គរុ, ឯថ ទស្សេស្សាមី’’តិ អាហ។ រាជា តស្ស វចនំ តុស្សិត្វា ‘‘បស្សិស្សាមិ អជ្ជ បណ្ឌិតស្ស ញាណពល’’ន្តិ មហាជនបរិវុតោ បោក្ខរណិតីរំ គតោ។

មហាសត្តោ តីរេ ឋត្វា មណិំ ឱលោកេន្តោ ‘‘នាយំ មណិ បោក្ខរណិយំ, តាលរុក្ខេ កាកកុលាវកេ មណិនា ភវិតព្ព’’ន្តិ ញត្វា ‘‘នត្ថិ, ទេវ, បោក្ខរណិយំ មណី’’តិ វត្វា ‘‘ននុ ឧទកេ បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឧទកបាតិំ អាហរា’’តិ ឧទកបាតិំ អាហរាបេត្វា ‘‘បស្សថ, ទេវ, នាយំ មណិ បោក្ខរណិយំយេវ បញ្ញាយតិ, បាតិយម្បិ បញ្ញាយតី’’តិ វត្វា ‘‘បណ្ឌិត, កត្ថ បន មណិនា ភវិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, បោក្ខរណិយម្បិ បាតិយម្បិ ឆាយាវ បញ្ញាយតិ, ន មណិ, មណិ បន តាលរុក្ខេ កាកកុលាវកេ អត្ថិ, បុរិសំ អាណាបេត្វា អាហរាបេហី’’តិ អាហ។ រាជា តថា កត្វា មណិំ អាហរាបេសិ។ សោ អាហរិត្វា បណ្ឌិតស្ស អទាសិ។ បណ្ឌិតោ តំ គហេត្វា រញ្ញោ ហត្ថេ ឋបេសិ។ តំ ទិស្វា មហាជនោ បណ្ឌិតស្ស សាធុការំ ទត្វា សេនកំ បរិភាសន្តោ ‘‘មណិរតនំ តាលរុក្ខេ កាកកុលាវកេ អត្ថិ, សេនកពាលោ ពហូ មនុស្សេ បោក្ខរណិមេវ ភិន្ទាបេសិ, បណ្ឌិតេន នាម មហោសធសទិសេន ភវិតព្ព’’ន្តិ មហាសត្តស្ស ថុតិមកាសិ។ រាជាបិស្ស តុដ្ឋោ អត្តនោ គីវាយ បិឡន្ធនំ មុត្តាហារំ ទត្វា ទារកសហស្សានម្បិ មុត្តាវលិយោ ទាបេសិ។ ពោធិសត្តស្ស ច បរិវារស្ស ច ឥមិនា បរិហារេន ឧបដ្ឋានំ អនុជានីតិ។

ឯកូនវីសតិមបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

កកណ្ដកបញ្ហោ

បុនេកទិវសំ រាជា បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ អគមាសិ។ តទា ឯកោ កកណ្ដកោ តោរណគ្គេ វសតិ។ សោ រាជានំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ឱតរិត្វា ភូមិយំ និបជ្ជិ។ រាជា តស្ស តំ កិរិយំ ឱលោកេត្វា ‘‘បណ្ឌិត, អយំ កកណ្ដកោ កិំ ករោតី’’តិ បុច្ឆិ។ មហាសត្តោ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ សេវតី’’តិ អាហ។ ‘‘សចេ ឯវំ អម្ហាកំ សេវតិ, ឯតស្ស មា និប្ផលោ ហោតុ, ភោគមស្ស ទាបេហី’’តិ។ ‘‘ទេវ, តស្ស ភោគេន កិច្ចំ នត្ថិ, ខាទនីយមត្តំ អលមេតស្សា’’តិ។ ‘‘កិំ បនេស, ខាទតី’’តិ? ‘‘មំសំ ទេវា’’តិ។ ‘‘កិត្តកំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘កាកណិកមត្តគ្ឃនកំ ទេវា’’តិ។ រាជា ឯកំ បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘រាជទាយោ នាម កាកណិកមត្តំ ន វដ្ដតិ, ឥមស្ស និពទ្ធំ អឌ្ឍមាសគ្ឃនកំ មំសំ អាហរិត្វា ទេហី’’តិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ តថា អកាសិ។ សោ ឯកទិវសំ ឧបោសថេ មាឃាតេ មំសំ អលភិត្វា តមេវ អឌ្ឍមាសកំ វិជ្ឈិត្វា សុត្តេន អាវុនិត្វា តស្ស គីវាយំ បិឡន្ធិ។ អថស្ស តំ និស្សាយ មានោ ឧប្បជ្ជិ។ តំ ទិវសមេវ រាជា បុន មហោសធេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ អគមាសិ។ សោ រាជានំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាបិ ធនំ និស្សាយ ឧប្បន្នមានវសេន ‘‘វេទេហ, ត្វំ នុ ខោ មហទ្ធនោ, អហំ នុ ខោ’’តិ រញ្ញា សទ្ធិំ អត្តានំ សមំ ករោន្តោ អនោតរិត្វា តោរណគ្គេយេវ សីសំ ចាលេន្តោ និបជ្ជិ។ រាជា តស្ស តំ កិរិយំ ឱលោកេត្វា ‘‘បណ្ឌិត, ឯស បុព្ពេ វិយ អជ្ជ ន ឱតរតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘នាយំ បុរេ ឧន្នមតិ, តោរណគ្គេ កកណ្ដកោ;

មហោសធ វិជានាហិ, កេន ថទ្ធោ កកណ្ដកោ’’តិ។ (ជា. ១.២.៣៩);

តត្ថ ឧន្នមតីតិ យថា អជ្ជ អនោតរិត្វា តោរណគ្គេយេវ សីសំ ចាលេន្តោ ឧន្នមតិ, ឯវំ បុរេ ន ឧន្នមតិ។ កេន ថទ្ធោតិ កេន ការណេន ថទ្ធភាវំ អាបន្នោតិ។

បណ្ឌិតោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘មហារាជ, ឧបោសថេ មាឃាតេ មំសំ អលភន្តេន រាជបុរិសេន គីវាយ ពទ្ធំ អឌ្ឍមាសកំ និស្សាយ តស្ស មានេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ញត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អលទ្ធបុព្ពំ លទ្ធាន, អឌ្ឍមាសំ កកណ្ដកោ;

អតិមញ្ញតិ រាជានំ, វេទេហំ មិថិលគ្គហ’’ន្តិ។ (ជា. ១.២.៤០);

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ។ សោ យថាភូតំ រញ្ញោ អារោចេសិ។ រាជា តំ កថំ សុត្វា ‘‘កញ្ចិ អបុច្ឆិត្វាវ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន វិយ បណ្ឌិតេន កកណ្ដកស្ស អជ្ឈាសយោ ញាតោ’’តិ អតិវិយ បសីទិត្វា បណ្ឌិតស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ សុង្កំ ទាបេសិ។ កកណ្ដកស្ស បន កុជ្ឈិត្វា វត្តំ ហារេតុំ អារភិ។ បណ្ឌិតោ បន ‘‘មា ហារេហិ មហារាជា’’តិ តំ និវារេសិ។

កកណ្ដកបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

សិរិកាឡកណ្ណិបញ្ហោ

អថេកោ មិថិលវាសី បិង្គុត្តរោ នាម មាណវោ តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខន្តោ ខិប្បមេវ សិក្ខិ។ សោ អនុយោគំ ទត្វា ‘‘គច្ឆាមហ’’ន្តិ អាចរិយំ អាបុច្ឆិ។ តស្មិំ បន កុលេ ‘‘សចេ វយប្បត្តា ធីតា ហោតិ, ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស ទាតព្ពា’’តិ វត្តំវ, តស្មា តស្ស អាចរិយស្ស វយប្បត្តា ឯកា ធីតា អត្ថិ, សា អភិរូបា ទេវច្ឆរាបដិភាគា។ អថ នំ អាចរិយោ ‘‘ធីតរំ តេ, តាត, ទស្សាមិ, តំ អាទាយ គមិស្សសី’’តិ អាហ។ សោ បន មាណវោ ទុព្ភគោ កាឡកណ្ណី, កុមារិកា បន មហាបុញ្ញា។ តស្ស តំ ទិស្វា ចិត្តំ ន អល្លីយតិ។ សោ តំ អរោចេន្តោបិ ‘‘អាចរិយស្ស វចនំ ន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ អាចរិយោ ធីតរំ តស្ស អទាសិ។ សោ រត្តិភាគេ អលង្កតសិរិសយនេ និបន្នោ តាយ អាគន្ត្វា សយនំ អភិរុឡ្ហមត្តាយ អដ្ដីយមានោ ហរាយមានោ ជិគុច្ឆមានោ បកម្បមានោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ និបជ្ជិ។ សាបិ ឱតរិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា និបជ្ជិ, សោ ឧដ្ឋាយ សយនំ អភិរុហិ។ សាបិ បុន សយនំ អភិរុហិ, សោ បុន សយនា ឱតរិត្វា ភូមិយំ និបជ្ជិ។ កាឡកណ្ណី នាម សិរិយា សទ្ធិំ ន សមេតិ។ កុមារិកា សយនេយេវ និបជ្ជិ, សោ ភូមិយំ សយិ។

ឯវំ សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា តំ អាទាយ អាចរិយំ វន្ទិត្វា និក្ខមិ, អន្តរាមគ្គេ អាលាបសល្លាបមត្តម្បិ នត្ថិ។ អនិច្ឆមានាវ ឧភោបិ មិថិលំ សម្បត្តា។ អថ បិង្គុត្តរោ នគរា អវិទូរេ ផលសម្បន្នំ ឧទុម្ពររុក្ខំ ទិស្វា ខុទាយ បីឡិតោ តំ អភិរុហិត្វា ផលានិ ខាទិ។ សាបិ ឆាតជ្ឈត្តា រុក្ខមូលំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ, មយ្ហម្បិ ផលានិ បាតេថា’’តិ អាហ។ កិំ តវ ហត្ថបាទា នត្ថិ, សយំ អភិរុហិត្វា ខាទាតិ។ សា អភិរុហិត្វា ខាទិ។ សោ តស្សា អភិរុឡ្ហភាវំ ញត្វា ខិប្បំ ឱតរិត្វា រុក្ខំ កណ្ដកេហិ បរិក្ខិបិត្វា ‘‘មុត្តោម្ហិ កាឡកណ្ណិយា’’តិ វត្វា បលាយិ។ សាបិ ឱតរិតុំ អសក្កោន្តី តត្ថេវ និសីទិ។ អថ រាជា ឧយ្យានេ កីឡិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នោ សាយន្ហសមយេ នគរំ បវិសន្តោ តំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘សបរិគ្គហា, អបរិគ្គហា’’តិ បុច្ឆាបេសិ។ សាបិ ‘‘អត្ថិ មេ, សាមិ, កុលទត្តិកោ បតិ, សោ បន មំ ឥធ និសីទាបេត្វា ឆឌ្ឌេត្វា បលាតោ’’តិ អាហ។ អមច្ចោ តំ ការណំ រញ្ញោ អារោចេសិ។ រាជា ‘‘អសាមិកភណ្ឌំ នាម រញ្ញោ បាបុណាតី’’តិ តំ ឱតារេត្វា ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា និវេសនំ នេត្វា អភិសិញ្ចិត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ។ សា តស្ស បិយា អហោសិ មនាបា។ ឧទុម្ពររុក្ខេ លទ្ធត្តា ‘‘ឧទុម្ពរទេវី’’ត្វេវស្សា នាមំ សញ្ជានិំសុ។

អថេកទិវសំ រញ្ញោ ឧយ្យានគមនត្ថាយ ទ្វារគាមវាសិកេហិ មគ្គំ បដិជគ្គាបេសុំ។ បិង្គុត្តរោបិ ភតិំ ករោន្តោ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា កុទ្ទាលេន មគ្គំ តច្ឆិ។ មគ្គេ អនិដ្ឋិតេយេវ រាជា ឧទុម្ពរទេវិយា សទ្ធិំ រថេ និសីទិត្វា និក្ខមិ។ ឧទុម្ពរទេវី កាឡកណ្ណិំ មគ្គំ តច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបំ សិរិំ ធារេតុំ នាសក្ខិ អយំ កាឡកណ្ណី’’តិ តំ ឱលោកេន្តី ហសិ។ រាជា ហសមានំ ទិស្វា កុជ្ឈិត្វា ‘‘កស្មា ហសី’’តិ បុច្ឆិ។ ទេវ, អយំ មគ្គតច្ឆកោ បុរិសោ មយ្ហំ បោរាណកសាមិកោ, ឯស មំ ឧទុម្ពររុក្ខំ អារោបេត្វា កណ្ដកេហិ បរិក្ខិបិត្វា គតោ, ឥមាហំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឯវរូបំ សិរិំ ធារេតុំ នាសក្ខិ កាឡកណ្ណី អយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ហសិន្តិ។ រាជា ‘‘ត្វំ មុសាវាទំ កថេសិ, អញ្ញំ កញ្ចិ បុរិសំ ទិស្វា តយា ហសិតំ ភវិស្សតិ, តំ មារេស្សាមី’’តិ អសិំ អគ្គហេសិ។ សា ភយប្បត្តា ‘‘ទេវ, បណ្ឌិតេ តាវ បុច្ឆថា’’តិ អាហ។ រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘សេនក, ឥមិស្សា វចនំ ត្វំ សទ្ទហសី’’តិ។ ‘‘ន សទ្ទហាមិ, ទេវ, កោ នាម ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ បហាយ គមិស្សតី’’តិ។ សា តស្ស កថំ សុត្វា អតិរេកតរំ ភីតា អហោសិ។ អថ រាជា ‘‘សេនកោ កិំ ជានាតិ, បណ្ឌិតំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥត្ថី សិយា រូបវតី, សា ច សីលវតី សិយា;

បុរិសោ តំ ន ឥច្ឆេយ្យ, សទ្ទហាសិ មហោសធា’’តិ។ (ជា. ១.២.៨៣);

តត្ថ សីលវតីតិ អាចារគុណសម្បន្នា។

តំ សុត្វា បណ្ឌិតោ គាថមាហ –

‘‘សទ្ទហាមិ មហារាជ, បុរិសោ ទុព្ភគោ សិយា;

សិរី ច កាឡកណ្ណី ច, ន សមេន្តិ កុទាចន’’ន្តិ។ (ជា. ១.២.៨៤);

តត្ថ ន សមេន្តីតិ សមុទ្ទស្ស ឱរិមតីរបារិមតីរានិ វិយ ច គគនតលបថវិតលានិ វិយ ច ន សមាគច្ឆន្តិ។

រាជា តស្ស វចនេន តំ ការណំ សុត្វា តស្សា ន កុជ្ឈិ, ហទយមស្ស និព្ពាយិ។ សោ តស្ស តុស្សិត្វា ‘‘សចេ បណ្ឌិតោ នាភវិស្ស, អជ្ជាហំ ពាលសេនកស្ស កថាយ ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ ហីនោ អស្សំ, តំ និស្សាយ មយា ឯសា លទ្ធា’’តិ សតសហស្សេន បូជំ ការេសិ។ ទេវីបិ រាជានំ វន្ទិត្វា ‘‘ទេវ, បណ្ឌិតំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធំ, ឥមាហំ កនិដ្ឋភាតិកដ្ឋានេ ឋបេតុំ វរំ យាចាមី’’តិ អាហ។ ‘‘សាធុ, ទេវិ, គណ្ហាហិ, ទម្មិ តេ វរ’’ន្តិ។ ‘‘ទេវ, អជ្ជ បដ្ឋាយ មម កនិដ្ឋំ វិនា កិញ្ចិ មធុររសំ ន ខាទិស្សាមិ, ឥតោ បដ្ឋាយ វេលាយ វា អវេលាយ វា ទ្វារំ វិវរាបេត្វា ឥមស្ស មធុររសំ បេសេតុំ លភនកវរំ គណ្ហាមី’’តិ។ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, ឥមញ្ច វរំ គណ្ហាហី’’តិ។

សិរិកាឡកណ្ណិបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

មេណ្ឌកបញ្ហោ

អបរស្មិំ ទិវសេ រាជា កតបាតរាសោ បាសាទស្ស ទីឃន្តរេ ចង្កមន្តោ វាតបានន្តរេន ឱលោកេន្តោ ឯកំ ឯឡកញ្ច សុនខញ្ច មិត្តសន្ថវំ ករោន្តំ អទ្ទស។ សោ កិរ ឯឡកោ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថិស្ស បុរតោ ខិត្តំ អនាមដ្ឋតិណំ ខាទិ។ អថ នំ ហត្ថិគោបកា បោថេត្វា នីហរិំសុ។ សោ វិរវិត្វា បលាយិ។ អថ នំ ឯកោ បុរិសោ វេគេនាគន្ត្វា បិដ្ឋិយំ ទណ្ឌេន តិរិយំ បហរិ។ សោ បិដ្ឋិំ ឱនាមេត្វា វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា គន្ត្វា រាជគេហស្ស មហាភិត្តិំ និស្សាយ បិដ្ឋិកាយ និបជ្ជិ។ តំ ទិវសមេវ រញ្ញោ មហានសេ អដ្ឋិចម្មាទីនិ ខាទិត្វា វឌ្ឍិតសុនខោ ភត្តការកេ ភត្តំ សម្បាទេត្វា ពហិ ឋត្វា សរីរេ សេទំ និព្ពាបេន្តេ មច្ឆមំសគន្ធំ ឃាយិត្វា តណ្ហំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ មហានសំ បវិសិត្វា ភាជនបិធានំ បាតេត្វា មំសំ ខាទិ។ អថ ភត្តការកោ ភាជនសទ្ទេន បវិសិត្វា តំ ទិស្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា តំ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បោថេសិ។ សោ ខាទិតមំសំ មុខេនេវ ឆឌ្ឌេត្វា វិរវិត្វា និក្ខមិ។ ភត្តការកោបិ តស្ស និក្ខន្តភាវំ ញត្វា អនុពន្ធិត្វា បិដ្ឋិយំ ទណ្ឌេន តិរិយំ បហរិ។ សោ វេទនាប្បត្តោ បិដ្ឋិំ ឱនាមេត្វា ឯកំ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា ឯឡកស្ស និបន្នដ្ឋានមេវ បាវិសិ។ អថ នំ ឯឡកោ ‘‘សម្ម, កិំ បិដ្ឋិំ ឱនាមេត្វា អាគច្ឆសិ, កិំ តេ វាតោ វិជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិ។ សុនខោបិ ‘‘ត្វម្បិ បិដ្ឋិំ ឱនាមេត្វា និបន្នោសិ, កិំ តេ វាតោ វិជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិ។ តេ អញ្ញមញ្ញំ អត្តនោ បវត្តិំ អារោចេសុំ។

អថ នំ ឯឡកោ បុច្ឆិ ‘‘កិំ បន ត្វំ បុន ភត្តគេហំ គន្តុំ សក្ខិស្សសិ សម្មា’’តិ? ‘‘ន សក្ខិស្សាមិ, សម្ម, គតស្ស មេ ជីវិតំ នត្ថី’’តិ។ ‘‘ត្វំ បន បុន ហត្ថិសាលំ គន្តុំ សក្ខិស្សសី’’តិ។ ‘‘មយាបិ តត្ថ គន្តុំ ន សក្កា, គតស្ស មេ ជីវិតំ នត្ថី’’តិ។ តេ ‘‘កថំ នុ ខោ មយំ ឥទានិ ជីវិស្សាមា’’តិ ឧបាយំ ចិន្តេសុំ។ អថ នំ ឯឡកោ អាហ – ‘‘សចេ មយំ សមគ្គវាសំ វសិតុំ សក្កោម, អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ។ ‘‘តេន ហិ កថេហី’’តិ។ ‘‘សម្ម, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ ហត្ថិសាលំ យាហិ, ‘‘នាយំ តិណំ ខាទតី’’តិ តយិ ហត្ថិគោបកា អាសង្កំ ន ករិស្សន្តិ, ត្វំ មម តិណំ អាហរេយ្យាសិ។ អហម្បិ ភត្តគេហំ បវិសិស្សាមិ, ‘‘នាយំ មំសខាទកោ’’តិ ភត្តការកោ មយិ អាសង្កំ ន ករិស្សតិ, អហំ តេ មំសំ អាហរិស្សាមី’’តិ។ តេ ‘‘សុន្ទរោ ឧបាយោ’’តិ ឧភោបិ សម្បដិច្ឆិំសុ។ សុនខោ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា តិណកលាបំ ឌំសិត្វា អាគន្ត្វា មហាភិត្តិបិដ្ឋិកាយ ឋបេសិ។ ឥតរោបិ ភត្តគេហំ គន្ត្វា មំសខណ្ឌំ មុខបូរំ ឌំសិត្វា អានេត្វា តត្ថេវ ឋបេសិ។ សុនខោ មំសំ ខាទិ, ឯឡកោ តិណំ ខាទិ។ តេ ឥមិនា ឧបាយេន សមគ្គា សម្មោទមានា មហាភិត្តិបិដ្ឋិកាយ វសន្តិ។ រាជា តេសំ មិត្តសន្ថវំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អទិដ្ឋបុព្ពំ វត មេ ការណំ ទិដ្ឋំ, ឥមេ បច្ចាមិត្តា ហុត្វាបិ សមគ្គវាសំ វសន្តិ។ ឥទំ ការណំ គហេត្វា បញ្ហំ កត្វា បញ្ច បណ្ឌិតេ បុច្ឆិស្សាមិ, ឥមំ បញ្ហំ អជានន្តំ រដ្ឋា បព្ពាជេស្សាមិ, តំ ជានន្តស្ស ‘ឯវរូបោ បណ្ឌិតោ នត្ថី’តិ មហាសក្ការំ ករិស្សាមិ។ អជ្ជ តាវ អវេលា, ស្វេ ឧបដ្ឋានំ អាគតកាលេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ។ សោ បុនទិវសេ បណ្ឌិតេសុ អាគន្ត្វា និសិន្នេសុ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យេសំ ន កទាចិ ភូតបុព្ពំ, សខ្យំ សត្តបទម្បិមស្មិ លោកេ;

ជាតា អមិត្តា ទុវេ សហាយា, បដិសន្ធាយ ចរន្តិ កិស្ស ហេតូ’’តិ។ (ជា. ១.១២.៩៤);

តត្ថ បដិសន្ធាយាតិ សទ្ទហិត្វា ឃដិតា ហុត្វា។

ឥទញ្ច បន វត្វា បុន ឯវមាហ –

‘‘យទិ មេ អជ្ជ បាតរាសកាលេ, បញ្ហំ ន សក្កុណេយ្យាថ វត្តុមេតំ;

រដ្ឋា បព្ពាជយិស្សាមិ វោ សព្ពេ, ន ហិ មត្ថោ ទុប្បញ្ញជាតិកេហី’’តិ។ (ជា. ១.១២.៩៥);

តទា បន សេនកោ អគ្គាសនេ និសិន្នោ អហោសិ, បណ្ឌិតោ បន បរិយន្តេ និសិន្នោ។ សោ តំ បញ្ហំ ឧបធារេន្តោ តមត្ថំ អទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ រាជា ទន្ធធាតុកោ ឥមំ បញ្ហំ ចិន្តេត្វា សង្ខរិតុំ អសមត្ថោ, កិញ្ចិទេវ, តេន ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ, ឯកទិវសំ ឱកាសំ លភន្តោ ឥមំ បញ្ហំ នីហរិស្សាមិ, សេនកោ កេនចិ ឧបាយេន អជ្ជេកទិវសមត្តំ អធិវាសាបេតូ’’តិ។ ឥតរេបិ ចត្តារោ បណ្ឌិតា អន្ធការគព្ភំ បវិដ្ឋា វិយ ន កិញ្ចិ បស្សិំសុ។ សេនកោ ‘‘កា នុ ខោ មហោសធស្ស បវត្តី’’តិ ពោធិសត្តំ ឱលោកេសិ។ សោបិ តំ ឱលោកេសិ។ សេនកោ ពោធិសត្តស្ស ឱលោកិតាការេនេវ តស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា ‘‘បណ្ឌិតស្សបិ ន ឧបដ្ឋាតិ, តេនេកទិវសំ ឱកាសំ ឥច្ឆតិ, បូរេស្សាមិស្ស មនោរថ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ វិស្សាសេន មហាហសិតំ ហសិត្វា ‘‘កិំ, មហារាជ, សព្ពេវ អម្ហេ បញ្ហំ កថេតុំ អសក្កោន្តេ រដ្ឋា បព្ពាជេស្សសិ, ឯតម្បិ ‘ឯកោ គណ្ឋិបញ្ហោ’តិ ត្វំ សល្លក្ខេសិ, ន មយំ ឯតំ កថេតុំ ន សក្កោម, អបិច ខោ ថោកំ អធិវាសេហិ។ គណ្ឋិបញ្ហោ ឯស, ន សក្កោម មហាជនមជ្ឈេ កថេតុំ, ឯកមន្តេ ចិន្តេត្វា បច្ឆា តុម្ហាកំ កថេស្សាម, ឱកាសំ នោ ទេហី’’តិ មហាសត្តំ ឱលោកេត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘មហាជនសមាគមម្ហិ ឃោរេ, ជនកោលាហលសង្គមម្ហិ ជាតេ;

វិក្ខិត្តមនា អនេកចិត្តា, បញ្ហំ ន សក្កុណោម វត្តុមេតំ។

‘‘ឯកគ្គចិត្តាវ ឯកមេកា, រហសិ គតា អត្ថំ និចិន្តយិត្វា;

បវិវេកេ សម្មសិត្វាន ធីរា, អថ វក្ខន្តិ ជនិន្ទ ឯតមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១២.៩៦-៩៧);

តត្ថ សម្មសិត្វានាតិ កាយចិត្តវិវេកេ ឋិតា ឥមេ ធីរា ឥមំ បញ្ហំ សម្មសិត្វា អថ វោ ឯតំ អត្ថំ វក្ខន្តិ។

រាជា តស្ស កថំ សុត្វា អនត្តមនោ ហុត្វាបិ ‘‘សាធុ ចិន្តេត្វា កថេថ, អកថេន្តេ បន វោ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ តជ្ជេសិយេវ។ ចត្តារោ បណ្ឌិតា បាសាទា ឱតរិំសុ។ សេនកោ ឥតរេ អាហ – ‘‘សម្មា, រាជា សុខុមបញ្ហំ បុច្ឆិ, អកថិតេ មហន្តំ ភយំ ភវិស្សតិ, សប្បាយភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សម្មា ឧបធារេថា’’តិ។ តេ អត្តនោ អត្តនោ គេហំ គតា។ បណ្ឌិតោបិ ឧដ្ឋាយ ឧទុម្ពរទេវិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវិ, អជ្ជ វា ហិយ្យោ វា រាជា កត្ថ ចិរំ អដ្ឋាសី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘តាត, ទីឃន្តរេ វាតបានេន ឱលោកេន្តោ ចង្កមតី’’តិ។ តតោ បណ្ឌិតោ ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញា ឥមិនា បស្សេន កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ។ សោ តត្ថ គន្ត្វា ពហិ ឱលោកេន្តោ ឯឡកសុនខានំ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ទិស្វា រញ្ញា បញ្ហោ អភិសង្ខតោ’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា គេហំ គតោ។ ឥតរេបិ តយោ ចិន្តេត្វា កិញ្ចិ អទិស្វា សេនកស្ស សន្តិកំ អគមំសុ។ សោ តេ បុច្ឆិ ‘‘ទិដ្ឋោ វោ បញ្ហោ’’តិ។ ‘‘ន ទិដ្ឋោ អាចរិយា’’តិ។ ‘‘យទិ ឯវំ រាជា វោ បព្ពាជេស្សតិ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តុម្ហេហិ បន ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អហម្បិ ន បស្សាមី’’តិ។ ‘‘តុម្ហេសុ អបស្សន្តេសុ មយំ កិំ បស្សាម, រញ្ញោ បន សន្តិកេ ‘ចិន្តេត្វា កថេស្សាមា’តិ សីហនាទំ នទិត្វា អាគតម្ហា, អកថិតេ អម្ហេ រាជា កុជ្ឈិស្សតិ, កិំ ករោម, អយំ បញ្ហោ ន សក្កា អម្ហេហិ ទដ្ឋុំ, បណ្ឌិតេន បន សតគុណំ សហស្សគុណំ សតសហស្សគុណំ កត្វា ចិន្តិតោ ភវិស្សតិ, ឯថ តស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ តេ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ពោធិសត្តស្ស ឃរទ្វារំ អាគតភាវំ អារោចាបេត្វា ‘‘បវិសន្តុ បណ្ឌិតា’’តិ វុត្តេ គេហំ បវិសិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា មហាសត្តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘កិំ បន, បណ្ឌិត, ចិន្តិតោ បញ្ហោ’’តិ? ‘‘អាម, ចិន្តិតោ, មយិ អចិន្តេន្តេ អញ្ញោ កោ ចិន្តយិស្សតី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ បណ្ឌិត អម្ហាកម្បិ កថេថា’’តិ។

បណ្ឌិតោ ‘‘សចាហំ ឯតេសំ ន កថេស្សាមិ, រាជា តេ រដ្ឋា បព្ពាជេស្សតិ, មំ បន សត្តហិ រតនេហិ បូជេស្សតិ, ឥមេ អន្ធពាលា មា វិនស្សន្តុ, កថេស្សាមិ តេស’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តេ ចត្តារោបិ នីចាសនេ និសីទាបេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាបេត្វា រញ្ញា ទិដ្ឋតំ អជានាបេត្វា ‘‘រញ្ញា បុច្ឆិតកាលេ ឯវំ កថេយ្យាថា’’តិ ចតុន្នម្បិ ចតស្សោ គាថាយោ ពន្ធិត្វា បាឡិមេវ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ។ តេ ទុតិយទិវសេ រាជុបដ្ឋានំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិំសុ។ រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘ញាតោ តេ, សេនក, បញ្ហោ’’តិ? ‘‘មហារាជ, មយិ អជានន្តេ អញ្ញោ កោ ជានិស្សតី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ កថេហី’’តិ។ ‘‘សុណាថ ទេវា’’តិ សោ ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ គាថមាហ –

‘‘ឧគ្គបុត្តរាជបុត្តិយានំ, ឧរព្ភស្ស មំសំ បិយំ មនាបំ;

ន សុនខស្ស តេ អទេន្តិ មំសំ, អថ មេណ្ឌស្ស សុណេន សខ្យមស្សា’’តិ។ (ជា. ១.១២.៩៨);

តត្ថ ឧគ្គបុត្តរាជបុត្តិយានន្តិ ឧគ្គតានំ អមច្ចបុត្តានញ្ចេវ រាជបុត្តានញ្ច។

គាថំ វត្វាបិ សេនកោ អត្ថំ ន ជានាតិ។ រាជា បន អត្តនោ ទិដ្ឋភាវេន បជានាតិ, តស្មា ‘‘សេនកេន តាវ ញាតោ’’តិ បុក្កុសំ បុច្ឆិ។ សោបិស្ស ‘‘កិំ អហម្បិ អបណ្ឌិតោ’’តិ វត្វា ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ គាថមាហ –

‘‘ចម្មំ វិហនន្តិ ឯឡកស្ស, អស្សបិដ្ឋត្ថរស្សុខស្ស ហេតុ;

ន ច តេ សុនខស្ស អត្ថរន្តិ, អថ មេណ្ឌស្ស សុណេន សខ្យមស្សា’’តិ។ (ជា. ១.១២.៩៩);

តស្សបិ អត្ថោ អបាកដោយេវ។ រាជា បន អត្តនោ បាកដត្តា ‘‘ឥមិនាបិ បុក្កុសេន ញាតោ’’តិ កាមិន្ទំ បុច្ឆិ។ សោបិ ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ គាថមាហ –

‘‘អាវេល្លិតសិង្គិកោ ហិ មេណ្ឌោ, ន ច សុនខស្ស វិសាណកានិ អត្ថិ;

តិណភក្ខោ មំសភោជនោ ច, អថ មេណ្ឌស្ស សុណេន សខ្យមស្សា’’តិ។ (ជា. ១.១២.១០០);

រាជា ‘‘ឥមិនាបិ ញាតោ’’តិ ទេវិន្ទំ បុច្ឆិ។ សោបិ ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ គាថមាហ –

‘‘តិណមាសិ បលាសមាសិ មេណ្ឌោ, ន ច សុនខោ តិណមាសិ នោ បលាសំ;

គណ្ហេយ្យ សុណោ សសំ ពិឡារំ, អថ មេណ្ឌស្ស សុណេន សខ្យមស្សា’’តិ។ (ជា. ១.១២.១០១);

តត្ថ តិណមាសិ បលាសមាសីតិ តិណខាទកោ ចេវ បណ្ណខាទកោ ច។ នោ បលាសន្តិ បណ្ណម្បិ ន ខាទតិ។

អថ រាជា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិ – ‘‘តាត, ត្វម្បិ ឥមំ បញ្ហំ ជានាសី’’តិ? ‘‘មហារាជ, អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា មំ ឋបេត្វា កោ អញ្ញោ ឯតំ ជានិស្សតី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ កថេហី’’តិ។ ‘‘សុណ មហារាជា’’តិ តស្ស បញ្ហស្ស អត្តនោ បាកដភាវំ បកាសេន្តោ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘អដ្ឋឌ្ឍបទោ ចតុប្បទស្ស, មេណ្ឌោ អដ្ឋនខោ អទិស្សមានោ;

ឆាទិយមាហរតី អយំ ឥមស្ស, មំសំ អាហរតី អយំ អមុស្ស។

‘‘បាសាទវរគតោ វិទេហសេដ្ឋោ, វីតិហារំ អញ្ញមញ្ញភោជនានំ;

អទ្ទក្ខិ កិរ សក្ខិកំ ជនិន្ទោ, ពុភុក្កស្ស បុណ្ណំមុខស្ស ចេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១២.១០២-១០៣);

តត្ថ អដ្ឋឌ្ឍបទោតិ ព្យញ្ជនកុសលតាយ ឯឡកស្ស ចតុប្បាទំ សន្ធាយាហ។ មេណ្ឌោតិ ឯឡកោ។ អដ្ឋនខោតិ ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ខុរានំ វសេនេតំ វុត្តំ។ អទិស្សមានោតិ មំសំ អាហរណកាលេ អបញ្ញាយមានោ។ ឆាទិយន្តិ គេហច្ឆទនំ។ តិណន្តិ អត្ថោ។ អយំ ឥមស្សាតិ សុនខោ ឯឡកស្ស។ វីតិហារន្តិ វីតិហរណំ។ អញ្ញមញ្ញភោជនានន្តិ អញ្ញមញ្ញស្ស ភោជនានំ។ មេណ្ឌោ ហិ សុនខស្ស ភោជនំ ហរតិ, សោ តស្ស វីតិហរតិ, សុនខោបិ តស្ស ហរតិ, ឥតរោ វីតិហរតិ។ អទ្ទក្ខីតិ តំ តេសំ អញ្ញមញ្ញភោជនានំ វីតិហរណំ សក្ខិកំ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កត្វា អទ្ទស។ ពុភុក្កស្សាតិ ភុភូតិ សទ្ទករណសុនខស្ស។ បុណ្ណំមុខស្សាតិ មេណ្ឌស្ស។ ឥមេសំ ឯតំ មិត្តសន្ថវំ រាជា សយំ បស្សីតិ។

រាជា ឥតរេហិ ពោធិសត្តំ និស្សាយ ញាតភាវំ អជានន្តោ ‘‘បញ្ច បណ្ឌិតា អត្តនោ អត្តនោ ញាណពលេន ជានិំសូ’’តិ មញ្ញមានោ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘លាភា វត មេ អនប្បរូបា, យស្ស មេទិសា បណ្ឌិតា កុលម្ហិ;

បញ្ហស្ស គម្ភីរគតំ និបុណមត្ថំ, បដិវិជ្ឈន្តិ សុភាសិតេន ធីរា’’តិ។ (ជា. ១.១២.១០៤);

តត្ថ បដិវិជ្ឈន្តីតិ សុភាសិតេន តេ វិទិត្វា កថេន្តិ។

អថ នេសំ ‘‘តុដ្ឋេន នាម តុដ្ឋាការោ កត្តព្ពោ’’តិ តំ ករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អស្សតរិរថញ្ច ឯកមេកំ, ផីតំ គាមវរញ្ច ឯកមេកំ;

សព្ពេសំ វោ ទម្មិ បណ្ឌិតានំ, បរមប្បតីតមនោ សុភាសិតេនា’’តិ។ (ជា. ១.១២.១០៥);

ឥតិ វត្វា តេសំ តំ សព្ពំ ទាបេសិ។

ទ្វាទសនិបាតេ មេណ្ឌកបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

សិរិមន្តបញ្ហោ

ឧទុម្ពរទេវី បន ឥតរេហិ បណ្ឌិតំ និស្សាយ បញ្ហស្ស ញាតភាវំ ញត្វា ‘‘រញ្ញា មុគ្គំ មាសេន និព្ពិសេសកំ ករោន្តេន វិយ បញ្ចន្នំ សមកោវ សក្ការោ កតោ, ននុ មយ្ហំ កនិដ្ឋស្ស វិសេសំ សក្ការំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆិ ‘‘ទេវ, កេន វោ បញ្ហោ កថិតោ’’តិ? ‘‘បញ្ចហិ បណ្ឌិតេហិ, ភទ្ទេ’’តិ។ ‘‘ទេវ, ចត្តារោ ជនា តំ បញ្ហំ កំ និស្សាយ ជានិំសូ’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភទ្ទេ’’តិ។ ‘‘មហារាជ, កិំ តេ ជានន្តិ, បណ្ឌិតោ បន ‘មា នស្សន្តុ ឥមេ ពាលា’តិ បញ្ហំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ, តុម្ហេ សព្ពេសំ សមកំ សក្ការំ ករោថ, អយុត្តមេតំ, បណ្ឌិតស្ស វិសេសកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ។ រាជា ‘‘អត្តានំ និស្សាយ ញាតភាវំ ន កថេសី’’តិ បណ្ឌិតស្ស តុស្សិត្វា អតិរេកតរំ សក្ការំ កាតុកាមោ ចិន្តេសិ ‘‘ហោតុ មម បុត្តំ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា កថិតកាលេ មហន្តំ សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ។ សោ បញ្ហំ ចិន្តេន្តោ សិរិមន្តបញ្ហំ ចិន្តេត្វា ឯកទិវសំ បញ្ចន្នំ បណ្ឌិតានំ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា សុខនិសិន្នកាលេ សេនកំ អាហ – ‘‘សេនក, បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ។ ‘‘បុច្ឆ ទេវា’’តិ។ រាជា សិរិមន្តបញ្ហេ បឋមំ គាថមាហ –

‘‘បញ្ញាយុបេតំ សិរិយា វិហីនំ, យសស្សិនំ វាបិ អបេតបញ្ញំ;

បុច្ឆាមិ តំ សេនក ឯតមត្ថំ, កមេត្ថ សេយ្យោ កុសលា វទន្តី’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៣);

តត្ថ កមេត្ថ សេយ្យោតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ កតរំ បណ្ឌិតា សេយ្យោតិ វទន្តិ។

អយញ្ច កិរ បញ្ហោ សេនកស្ស វំសានុគតោ, តេន នំ ខិប្បមេវ កថេសិ –

‘‘ធីរា ច ពាលា ច ហវេ ជនិន្ទ, សិប្បូបបន្នា ច អសិប្បិនោ ច;

សុជាតិមន្តោបិ អជាតិមស្ស, យសស្សិនោ បេសករា ភវន្តិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៤);

តត្ថ បញ្ញោ និហីនោតិ បញ្ញវា និហីនោ, ឥស្សរោវ ឧត្តមោតិ អត្ថោ។

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ឥតរេ តយោ អបុច្ឆិត្វា សង្ឃនវកំ ហុត្វា និសិន្នំ មហោសធបណ្ឌិតំ អាហ –

‘‘តុវម្បិ បុច្ឆាមិ អនោមបញ្ញ, មហោសធ កេវលធម្មទស្សិ;

ពាលំ យសស្សិំ បណ្ឌិតំ អប្បភោគំ, កមេត្ថ សេយ្យោ កុសលា វទន្តី’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៥);

តត្ថ កេវលធម្មទស្សីតិ សព្ពធម្មទស្សិ។

អថស្ស មហាសត្តោ ‘‘សុណ, មហារាជា’’តិ វត្វា កថេសិ –

‘‘បាបានិ កម្មានិ ករោតិ ពាលោ, ឥធមេវ សេយ្យោ ឥតិ មញ្ញមានោ;

ឥធលោកទស្សី បរលោកមទស្សី, ឧភយត្ថ ពាលោ កលិមគ្គហេសិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៦);

តត្ថ ឥធមេវ សេយ្យោតិ ឥធលោកេ ឥស្សរិយមេវ មយ្ហំ សេដ្ឋន្តិ មញ្ញមានោ។ កលិមគ្គហេសីតិ ពាលោ ឥស្សរិយមានេន បាបកម្មំ កត្វា និរយាទិំ ឧបបជ្ជន្តោ បរលោកេ ច បុន តតោ អាគន្ត្វា នីចកុលេ ទុក្ខភាវំ បត្វា និព្ពត្តមានោ ឥធលោកេ ចាតិ ឧភយត្ថ បរាជយមេវ គណ្ហាតិ។ ឯតម្បិ ការណំ អហំ ទិស្វា បញ្ញាសម្បន្នោវ ឧត្តមោ, ឥស្សរោ បន ពាលោ ន ឧត្តមោតិ វទាមិ។

ឯវំ វុត្តេ រាជា សេនកំ ឱលោកេត្វា ‘‘ននុ មហោសធោ បញ្ញវន្តមេវ ឧត្តមោតិ វទតី’’តិ អាហ។ សេនកោ ‘‘មហារាជ, មហោសធោ ទហរោ, អជ្ជាបិស្ស មុខេ ខីរគន្ធោ វាយតិ, កិមេស ជានាតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘និសិប្បមេតំ វិទធាតិ ភោគំ, ន ពន្ធុវា ន សរីរវណ្ណោ យោ;

បស្សេឡមូគំ សុខមេធមានំ, សិរី ហិ នំ ភជតេ គោរវិន្ទំ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។

តត្ថ ឯឡមូគន្តិ បគ្ឃរិតលាលមុខំ។ គោរវិន្ទន្តិ សោ កិរ តស្មិំយេវ នគរេ អសីតិកោដិវិភវោ សេដ្ឋិ វិរូបោ។ នាស្ស បុត្តោ ន ច ធីតា, ន កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាតិ។ កថេន្តស្សបិស្ស ហនុកស្ស ឧភោហិបិ បស្សេហិ លាលាធារា បគ្ឃរតិ។ ទេវច្ឆរា វិយ ទ្វេ ឥត្ថិយោ សព្ពាលង្ការេហិ វិភូសិតា សុបុប្ផិតានិ នីលុប្បលានិ គហេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឋិតា តំ លាលំ នីលុប្បលេហិ សម្បដិច្ឆិត្វា នីលុប្បលានិ វាតបានេន ឆឌ្ឌេន្តិ។ សុរាសោណ្ឌាបិ បានាគារំ បវិសន្តា នីលុប្បលេហិ អត្ថេ សតិ តស្ស គេហទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ គោរវិន្ទ, សេដ្ឋី’’តិ វទន្តិ។ សោ តេសំ សទ្ទំ សុត្វា វាតបានេ ឋត្វា ‘‘កិំ, តាតា’’តិ វទតិ។ អថស្ស លាលាធារា បគ្ឃរតិ។ តា ឥត្ថិយោ តំ នីលុប្បលេហិ សម្បដិច្ឆិត្វា នីលុប្បលានិ អន្តរវីថិយំ ខិបន្តិ។ សុរាធុត្តា តានិ គហេត្វា ឧទកេន វិក្ខាលេត្វា បិឡន្ធិត្វា បានាគារំ បវិសន្តិ។ ឯវំ សិរិសម្បន្នោ អហោសិ។ សេនកោ តំ ឧទាហរណំ កត្វា ទស្សេន្តោ ឯវមាហ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘កីទិសំ, តាត, មហោសធបណ្ឌិតា’’តិ អាហ។ បណ្ឌិតោ ‘‘ទេវ, កិំ សេនកោ ជានាតិ, ឱទនសិត្ថដ្ឋានេ កាកោ វិយ ទធិំ បាតុំ អារទ្ធសុនខោ វិយ ច យសមេវ បស្សតិ, សីសេ បតន្តំ មហាមុគ្គរំ ន បស្សតិ, សុណ, ទេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘លទ្ធា សុខំ មជ្ជតិ អប្បបញ្ញោ, ទុក្ខេន ផុដ្ឋោបិ បមោហមេតិ;

អាគន្តុនា ទុក្ខសុខេន ផុដ្ឋោ, បវេធតិ វារិចរោវ ឃម្មេ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៨);

តត្ថ សុខន្តិ ឥស្សរិយសុខំ លភិត្វា ពាលោ បមជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ បាបំ ករោតិ។ ទុក្ខេនាតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខេន។ អាគន្តុនាតិ ន អជ្ឈត្តិកេន។ សត្តានញ្ហិ សុខម្បិ ទុក្ខម្បិ អាគន្តុកមេវ, ន និច្ចបវត្តំ។ ឃម្មេតិ ឧទកា ឧទ្ធរិត្វា អាតបេ ខិត្តមច្ឆោ វិយ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘កីទិសំ អាចរិយា’’តិ អាហ។ សេនកោ ‘‘ទេវ, កិមេស ជានាតិ, តិដ្ឋន្តុ តាវ មនុស្សា, អរញ្ញេ ជាតរុក្ខេសុបិ ផលសម្បន្នមេវ ពហូ វិហង្គមា ភជន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទុមំ យថា សាទុផលំ អរញ្ញេ, សមន្តតោ សមភិសរន្តិ បក្ខី;

ឯវម្បិ អឌ្ឍំ សធនំ សភោគំ, ពហុជ្ជនោ ភជតិ អត្ថហេតុ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៨៩);

តត្ថ ពហុជ្ជនោតិ មហាជនោ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘កីទិសំ តាតា’’តិ អាហ។ បណ្ឌិតោ ‘‘កិមេស មហោទរោ ជានាតិ, សុណ, ទេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន សាធុ ពលវា ពាលោ, សាហសា វិន្ទតេ ធនំ;

កន្ទន្តមេតំ ទុម្មេធំ, កឌ្ឍន្តិ និរយំ ភុសំ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩០);

តត្ថ សាហសាតិ សាហសេន សាហសិកកម្មំ កត្វា ជនំ បីឡេត្វា ធនំ វិន្ទតិ។ អថ នំ និរយបាលា កន្ទន្តមេវ ទុម្មេធំ ពលវវេទនំ និរយំ កឌ្ឍន្តិ។

បុន រញ្ញា ‘‘កិំ សេនកា’’តិ វុត្តេ សេនកោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យា កាចិ នជ្ជោ គង្គមភិស្សវន្តិ, សព្ពាវ តា នាមគោត្តំ ជហន្តិ;

គង្គា សមុទ្ទំ បដិបជ្ជមានា, ន ខាយតេ ឥទ្ធិំ បញ្ញោបិ លោកេ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩១);

តត្ថ នជ្ជោតិ និន្នា ហុត្វា សន្ទមានា អន្តមសោ កុន្នទិយោបិ គង្គំ អភិស្សវន្តិ។ ជហន្តីតិ គង្គាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, អត្តនោ នាមគោត្តំ ជហន្តិ។ ន ខាយតេតិ សាបិ គង្គា សមុទ្ទំ បដិបជ្ជមានា ន បញ្ញាយតិ, សមុទ្ទោត្វេវ នាមំ លភតិ។ ឯវមេវ មហាបញ្ញោបិ ឥស្សរសន្តិកំ បត្តោ ន ខាយតិ ន បញ្ញាយតិ,សមុទ្ទំ បវិដ្ឋគង្គា វិយ ហោតិ។

បុន រាជា ‘‘កិំ បណ្ឌិតា’’តិ អាហ។ សោ ‘‘សុណ, មហារាជា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘យមេតមក្ខា ឧទធិំ មហន្តំ, សវន្តិ នជ្ជោ សព្ពកាលមសង្ខ្យំ;

សោ សាគរោ និច្ចមុឡារវេគោ, វេលំ ន អច្ចេតិ មហាសមុទ្ទោ។

‘‘ឯវម្បិ ពាលស្ស បជប្បិតានិ, បញ្ញំ ន អច្ចេតិ សិរី កទាចិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩២-៩៣);

តត្ថ យមេតមក្ខាតិ យំ ឯតំ អក្ខាសិ វទេសិ។ អសង្ខ្យន្តិ អគណនំ។ វេលំ ន អច្ចេតីតិ ឧឡារវេគោបិ ហុត្វា ឩមិសហស្សំ ឧក្ខិបិត្វាបិ វេលំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ, វេលំ បត្វា អវស្សំ សព្ពា ឩមិយោ ភិជ្ជន្តិ។ ឯវម្បិ ពាលស្ស បជប្បិតានីតិ ពាលស្ស វចនានិបិ ឯវមេវ បញ្ញវន្តំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ បត្វាវ ភិជ្ជន្តិ។ បញ្ញំ ន អច្ចេតីតិ បញ្ញវន្តំ សិរិមា នាម នាតិក្កមតិ។ ន ហិ កោចិ មនុជោ អត្ថានត្ថេ ឧប្បន្នកង្ខោ តំឆិន្ទនត្ថាយ បញ្ញវន្តំ អតិក្កមិត្វា ពាលស្ស ឥស្សរស្ស បាទមូលំ គច្ឆតិ, បញ្ញវន្តស្ស បន បាទមូលេយេវ វិនិច្ឆយោ នាម លព្ភតីតិ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘កថំ សេនកា’’តិ អាហ។ សោ ‘‘សុណ, ទេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អសញ្ញតោ ចេបិ បរេសមត្ថំ, ភណាតិ សន្ធានគតោ យសស្សី;

តស្សេវ តំ រូហតិ ញាតិមជ្ឈេ, សិរី ហិ នំ ការយតេ ន បញ្ញា;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៤);

តត្ថ អសញ្ញតោ ចេបីតិ ឥស្សរោ ហិ សចេបិ កាយាទីហិ អសញ្ញតោ ទុស្សីលោ។ សន្ធានគតោតិ វិនិច្ឆយេ ឋិតោ ហុត្វា បរេសំ អត្ថំ ភណតិ, តស្មិំ វិនិច្ឆយមណ្ឌលេ មហាបរិវារបរិវុតស្ស មុសាវាទំ វត្វា សាមិកម្បិ អស្សាមិកំ ករោន្តស្ស តស្សេវ តំ វចនំ រុហតិ។ សិរី ហិ នំ តថា ការយតេ ន បញ្ញា, តស្មា បញ្ញោ និហីនោ, សិរិមាវ សេយ្យោតិ វទាមិ។

បុន រញ្ញា ‘‘កិំ, តាតា’’តិ វុត្តេ បណ្ឌិតោ ‘‘សុណ, ទេវ, ពាលសេនកោ កិំ ជានាតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បរស្ស វា អត្តនោ វាបិ ហេតុ, ពាលោ មុសា ភាសតិ អប្បបញ្ញោ;

សោ និន្ទិតោ ហោតិ សភាយ មជ្ឈេ, បច្ឆាបិ សោ ទុគ្គតិគាមី ហោតិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៥);

តតោ សេនកោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អត្ថម្បិ ចេ ភាសតិ ភូរិបញ្ញោ, អនាឡ្ហិយោ អប្បធនោ ទលិទ្ទោ;

ន តស្ស តំ រូហតិ ញាតិមជ្ឈេ, សិរី ច បញ្ញាណវតោ ន ហោតិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៦);

តត្ថ អត្ថម្បីតិ ការណម្បិ ចេ ភាសតិ។ ញាតិមជ្ឈេតិ បរិសមជ្ឈេ។ បញ្ញាណវតោតិ មហារាជ, បញ្ញាណវន្តស្ស សិរិសោភគ្គប្បត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បកតិយា វិជ្ជមានាបិ សិរី នាម ន ហោតិ។ សោ ហិ តស្ស សន្តិកេ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកោ វិយ ខាយតីតិ ទស្សេតិ។

បុន រញ្ញា ‘‘កីទិសំ, តាតា’’តិ វុត្តេ បណ្ឌិតោ ‘‘កិំ ជានាតិ, សេនកោ, ឥធលោកមត្តមេវ ឱលោកេតិ, ន បរលោក’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បរស្ស វា អត្តនោ វាបិ ហេតុ, ន ភាសតិ អលិកំ ភូរិបញ្ញោ;

សោ បូជិតោ ហោតិ សភាយ មជ្ឈេ, បច្ឆាបិ សោ សុគ្គតិគាមី ហោតិ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៧);

តតោ សេនកោ គាថមាហ –

‘‘ហត្ថី គវាស្សា មណិកុណ្ឌលា ច, ថិយោ ច ឥទ្ធេសុ កុលេសុ ជាតា;

សព្ពាវ តា ឧបភោគា ភវន្តិ, ឥទ្ធស្ស បោសស្ស អនិទ្ធិមន្តោ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៨);

តត្ថ ឥទ្ធស្សាតិ ឥស្សរស្ស។ អនិទ្ធិមន្តោតិ ន កេវលំ តា នារិយោវ, អថ ខោ សព្ពេ អនិទ្ធិមន្តោបិ សត្តា តស្ស ឧបភោគា ភវន្តិ។

តតោ បណ្ឌិតោ ‘‘កិំ ឯស ជានាតី’’តិ វត្វា ឯកំ ការណំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អសំវិហិតកម្មន្តំ, ពាលំ ទុម្មេធមន្តិនំ;

សិរី ជហតិ ទុម្មេធំ, ជិណ្ណំវ ឧរគោ តចំ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ;

បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩៩);

តត្ថ ‘‘សិរី ជហតី’’តិ បទស្ស ចេតិយជាតកេន (ជា. ១.៨.៤៥ អាទយោ) អត្ថោ វណ្ណេតព្ពោ។

អថ សេនកោ រញ្ញា ‘‘កីទិស’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, កិំ ឯស តរុណទារកោ ជានាតិ, សុណាថា’’តិ វត្វា ‘‘បណ្ឌិតំ អប្បដិភានំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បញ្ច បណ្ឌិតា មយំ ភទ្ទន្តេ, សព្ពេ បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា;

ត្វំ នោ អភិភុយ្យ ឥស្សរោសិ, សក្កោវ ភូតបតិ ទេវរាជា;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោ និហីនោ សិរីមាវ សេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១០០);

ឥទំ កិរ សុត្វា រាជា ‘‘សាធុរូបំ សេនកេន ការណំ អាភតំ, សក្ខិស្សតិ នុ ខោ មេ បុត្តោ ឥមស្ស វាទំ ភិន្ទិត្វា អញ្ញំ ការណំ អាហរិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កីទិសំ បណ្ឌិតា’’តិ អាហ។ សេនកេន កិរ ឥមស្មិំ ការណេ អាភតេ ឋបេត្វា ពោធិសត្តំ អញ្ញោ តំ វាទំ ភិន្ទិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, តស្មា មហាសត្តោ អត្តនោ ញាណពលេន តស្ស វាទំ ភិន្ទន្តោ ‘‘មហារាជ, កិមេស ពាលោ ជានាតិ, យសមេវ ឱលោកេតិ, បញ្ញាយ វិសេសំ ន ជានាតិ, សុណាថា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទាសោវ បញ្ញស្ស យសស្សិ ពាលោ, អត្ថេសុ ជាតេសុ តថាវិធេសុ;

យំ បណ្ឌិតោ និបុណំ សំវិធេតិ, សម្មោហមាបជ្ជតិ តត្ថ ពាលោ;

ឯតម្បិ ទិស្វាន អហំ វទាមិ, បញ្ញោវ សេយ្យោ ន យសស្សិ ពាលោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១០១);

តត្ថ អត្ថេសូតិ កិច្ចេសុ ជាតេសុ។ សំវិធេតីតិ សំវិទហតិ។

ឥតិ មហាសត្តោ សិនេរុបាទតោ សុវណ្ណវាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ច នយការណំ ទស្សេសិ។ ឯវំ មហាសត្តេន បញ្ញានុភាវំ ទស្សេត្វា កថិតេ រាជា សេនកំ អាហ – ‘‘កីទិសំ, សេនក, សក្កោន្តោ ឧត្តរិបិ កថេហី’’តិ។ សោ កោដ្ឋេ ឋបិតធញ្ញំ វិយ ឧគ្គហិតកំ ខេបេត្វា អប្បដិភានោ មង្កុភូតោ បជ្ឈាយន្តោ និសីទិ។ សចេ ហិ សោ អញ្ញំ ការណំ អាហរេយ្យ, ន គាថាសហស្សេនបិ ឥមំ ជាតកំ និដ្ឋាយេថ។ តស្ស បន អប្បដិភានស្ស ឋិតកាលេ គម្ភីរំ ឱឃំ អានេន្តោ វិយ មហាសត្តោ ឧត្តរិបិ បញ្ញមេវ វណ្ណេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អទ្ធា ហិ បញ្ញាវ សតំ បសត្ថា, កន្តា សិរី ភោគរតា មនុស្សា;

ញាណញ្ច ពុទ្ធានមតុល្យរូបំ, បញ្ញំ ន អច្ចេតិ សិរី កទាចី’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១០២);

តត្ថ សតន្តិ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ។ ភោគរតាតិ មហារាជ, យស្មា អន្ធពាលមនុស្សា ភោគរតាវ, តស្មា តេសំ សិរី កន្តា។ យសោ នាមេស បណ្ឌិតេហិ គរហិតោ ពាលានំ កន្តោតិ ចាយំ អត្ថោ ភិសជាតកេន (ជា. ១.១៤.៧៨ អាទយោ) វណ្ណេតព្ពោ។ ពុទ្ធានន្តិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានញ្ច ញាណំ។ កទាចីតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ ញាណវន្តំ សិរី នាម នាតិក្កមតិ, ទេវាតិ។

តំ សុត្វា រាជា មហាសត្តស្ស បញ្ហព្យាករណេន តុដ្ឋោ ឃនវស្សំ វស្សេន្តោ វិយ មហាសត្តំ ធនេន បូជេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, មហោសធ កេវលធម្មទស្សី;

គវំ សហស្សំ ឧសភញ្ច នាគំ, អាជញ្ញយុត្តេ ច រថេ ទស ឥមេ;

បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន តុដ្ឋោ, ទទាមិ តេ គាមវរានិ សោឡសា’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១០៣);

តត្ថ ឧសភញ្ច នាគន្តិ តស្ស គវំ សហស្សស្ស ឧសភំ កត្វា អលង្កតបដិយត្តំ អារោហនីយំ នាគំ ទម្មីតិ។

វីសតិនិបាតេ សិរិមន្តបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

ឆន្នបថបញ្ហោ

តតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តស្ស យសោ មហា អហោសិ។ តំ សព្ពំ ឧទុម្ពរទេវីយេវ វិចារេសិ។ សា តស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ ចិន្តេសិ ‘‘មម កនិដ្ឋោ មហល្លកោ ជាតោ, យសោបិស្ស មហា អហោសិ, អាវាហមស្ស កាតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសិ។ រាជា ‘‘សាធុ ជានាបេហិ ន’’ន្តិ អាហ។ សា តំ ជានាបេត្វា តេន សម្បដិច្ឆិតេ ‘‘តេន ហិ, តាត, តេ កុមារិកំ អានេមី’’តិ អាហ។ អថ មហាសត្តោ ‘‘កទាចិ ឥមេហិ អានីតា មម ន រុច្ចេយ្យ, សយមេវ តាវ ឧបធារេមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេវិ, កតិបាហំ មា កិញ្ចិ រញ្ញោ វទេថ, អហំ ឯកំ កុមារិកំ សយំ បរិយេសិត្វា មម ចិត្តរុចិតំ តុម្ហាកំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ករោហិ, តាតា’’តិ។ សោ ទេវិំ វន្ទិត្វា អត្តនោ ឃរំ គន្ត្វា សហាយកានំ សញ្ញំ ទត្វា អញ្ញាតកវេសេន តុន្នវាយឧបករណានិ គហេត្វា ឯកកោវ ឧត្តរទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឧត្តរយវមជ្ឈកំ បាយាសិ។ តទា បន តត្ថ ឯកំ បោរាណសេដ្ឋិកុលំ បរិក្ខីណំ អហោសិ។ តស្ស កុលស្ស ធីតា អមរាទេវី នាម អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា សព្ពលក្ខណសម្បន្នា បុញ្ញវតី។ សា តំ ទិវសំ បាតោវ យាគុំ បចិត្វា អាទាយ ‘‘បិតុ កសនដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា តមេវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ។ មហាសត្តោ តំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘សព្ពលក្ខណសម្បន្នាយំ ឥត្ថី, សចេ អបរិគ្គហា, ឥមាយ មេ បាទបរិចារិកាយ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេសិ។

សាបិ តំ ទិស្វាវ ‘‘សចេ ឯវរូបស្ស បុរិសស្ស គេហេ ភវេយ្យំ, សក្កា មយា កុដុម្ពំ សណ្ឋាបេតុ’’ន្តិ ចិន្តេសិ។

អថ មហាសត្តោ – ‘‘ឥមិស្សា សបរិគ្គហាបរិគ្គហភាវំ ន ជានាមិ, ហត្ថមុដ្ឋិយា នំ បុច្ឆិស្សាមិ, សចេ ឯសា បណ្ឌិតា ភវិស្សតិ, ជានិស្សតិ។ នោ ចេ, ន ជានិស្សតិ, ឥធេវ នំ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទូរេ ឋិតោវ ហត្ថមុដ្ឋិមកាសិ។ សាបិ ‘‘អយំ មម សសាមិកាសាមិកភាវំ បុច្ឆតី’’តិ ញត្វា ហត្ថំ បសារេសិ។ សោ អបរិគ្គហភាវំ ញត្វា សមីបំ គន្ត្វា ‘‘ភទ្ទេ, កា នាម ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ។ ‘‘សាមិ, អហំ អតីតេ វា អនាគតេ វា ឯតរហិ វា យំ នត្ថិ, តន្នាមិកា’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, លោកេ អមរា នាម នត្ថិ, ត្វំ អមរា នាម ភវិស្សសី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, កស្ស យាគុំ ហរិស្សសី’’តិ? ‘‘បុព្ពទេវតាយ, សាមី’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, បុព្ពទេវតា នាម មាតាបិតរោ, តវ បិតុ យាគុំ ហរិស្សសិ មញ្ញេ’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, តវ បិតា កិំ ករោតី’’តិ? ‘‘សាមិ, ឯកំ ទ្វិធា ករោតី’’តិ។ ‘‘ឯកស្ស ទ្វិធាករណំ នាម កសនំ, តវ បិតា កសតី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ ‘‘កតរស្មិំ បន ឋានេ តេ បិតា កសតី’’តិ? ‘‘យត្ថ សកិំ គតា ន ឯន្តិ, តស្មិំ ឋានេ, សាមី’’តិ។ ‘‘សកិំ គតានំ ន បច្ចាគមនដ្ឋានំ នាម សុសានំ, សុសានសន្តិកេ កសតិ, ភទ្ទេ’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, អជ្ជេវ ឯស្សសី’’តិ។ ‘‘សចេ ឯស្សតិ, ន ឯស្សា’’មិ។ ‘‘នោ ចេ ឯស្សតិ, ឯស្សាមិ, សាមី’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, បិតា តេ មញ្ញេ នទីបារេ កសតិ, ឧទកេ ឯន្តេ ន ឯស្សសិ, អនេន្តេ ឯស្សសី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ ឯត្តកំ នាម មហាសត្តោ អាលាបសល្លាបំ ករោតិ។

អថ នំ អមរាទេវី ‘‘យាគុំ បិវិស្សសិ, សាមី’’តិ និមន្តេសិ។ មហាសត្តោ ‘‘បឋមមេវ បដិក្ខិបនំ នាម អវមង្គល’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អាម, បិវិស្សាមី’’តិ អាហ។ សា បន យាគុឃដំ ឱតារេសិ។ មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ បាតិំ អធោវិត្វា ហត្ថធោវនំ អទត្វា ទស្សតិ, ឯត្ថេវ នំ បហាយ គមិស្សាមី’’តិ។ សា បន បាតិំ ធោវិត្វា បាតិយា ឧទកំ អាហរិត្វា ហត្ថធោវនំ ទត្វា តុច្ឆបាតិំ ហត្ថេ អដ្ឋបេត្វា ភូមិយំ ឋបេត្វា ឃដំ អាលុឡេត្វា យាគុយា បូរេសិ, តត្ថ បន សិត្ថានិ មហន្តានិ។ អថ នំ មហាសត្តោ អាហ ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, អតិពហលា យាគូ’’តិ។ ‘‘ឧទកំ ន លទ្ធំ, សាមី’’តិ។ ‘‘កេទារេ ឧទកំ ន លទ្ធំ ភវិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ។ ‘‘ឯវំ, សាមី’’តិ។ សា បិតុ យាគុំ ឋបេត្វា ពោធិសត្តស្ស អទាសិ។ សោ យាគុំ បិវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, តុយ្ហំ មាតុ គេហំ គមិស្សាមិ, មគ្គំ មេ អាចិក្ខា’’តិ អាហ។ សា ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា មគ្គំ អាចិក្ខន្តី ឯកកនិបាតេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យេន សត្តុពិលង្គា ច, ទិគុណបលាសោ ច បុប្ផិតោ;

យេន ទទាមិ តេន វទាមិ, យេន ន ទទាមិ ន តេន វទាមិ;

ឯស មគ្គោ យវមជ្ឈកស្ស, ឯតំ អន្នបថំ វិជានាហី’’តិ។ (ជា. ១.១.១១២);

តស្សត្ថោ – ‘‘សាមិ, អន្តោគាមំ បវិសិត្វា ឯកំ សត្តុអាបណំ បស្សិស្សសិ, តតោ កញ្ជិកាបណំ, តេសំ បុរតោ ទិគុណបណ្ណោ កោវិឡារោ សុបុប្ផិតោ, តស្មា ត្វំ យេន សត្តុពិលង្គា ច កោវិឡារោ ច បុប្ផិតោ, តេន គន្ត្វា កោវិឡារមូលេ ឋត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហ វាមំ មុញ្ច, ឯស មគ្គោ យវមជ្ឈកស្ស យវមជ្ឈកគាមេ ឋិតស្ស អម្ហាកំ គេហស្ស, ឯតំ ឯវំ បដិច្ឆាទេត្វា មយា វុត្តំ ឆន្នបថំ បដិច្ឆន្នបថំ ឆន្នបថំ វា បដិច្ឆន្នការណំ វិជានាហី’’តិ។ ឯត្ថ ហិ យេន ទទាមីតិ យេន ហត្ថេន ទទាមិ, ឥទំ ទក្ខិណហត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥតរំ វាមហត្ថំ។ ឯវំ សា តស្ស មគ្គំ អាចិក្ខិត្វា បិតុ យាគុំ គហេត្វា អគមាសិ។

ឆន្នបថបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

អមរាទេវិបរិយេសនា

សោបិ តាយ កថិតមគ្គេនេវ តំ គេហំ គតោ។ អថ នំ អមរាទេវិយា មាតា ទិស្វា អាសនំ ទត្វា ‘‘យាគុំ បិវិស្សសិ, សាមី’’តិ អាហ។ ‘‘អម្ម, កនិដ្ឋភគិនិយា មេ អមរាទេវិយា ថោកា យាគុ មេ ទិន្នា’’តិ។ តំ សុត្វា សា ‘‘ធីតុ មេ អត្ថាយ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ។ មហាសត្តោ តេសំ ទុគ្គតភាវំ ជានន្តោបិ ‘‘អម្ម, អហំ តុន្នវាយោ, កិញ្ចិ សិព្ពិតព្ពយុត្តកំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘អត្ថិ, សាមិ, មូលំ បន នត្ថី’’តិ? ‘‘អម្ម មូលេន កម្មំ នត្ថិ, អានេហិ, សិព្ពិស្សាមិ ន’’ន្តិ។ សា ជិណ្ណសាដកានិ អាហរិត្វា អទាសិ។ ពោធិសត្តោ អាហដាហដំ និដ្ឋាបេសិយេវ។ បុញ្ញវតោ ហិ កិរិយា នាម សមិជ្ឈតិយេវ។ អថ នំ អាហ ‘‘អម្ម, វីថិភាគេន អារោចេយ្យាសី’’តិ។ សា សកលគាមំ អារោចេសិ។ មហាសត្តោ តុន្នវាយកម្មំ កត្វា ឯកាហេនេវ សហស្សំ កហាបណំ ឧប្បាទេសិ។ មហល្លិកាបិស្ស បាតរាសភត្តំ បចិត្វា ទត្វា ‘‘តាត, សាយមាសំ កិត្តកំ បចាមី’’តិ អាហ។ ‘‘អម្ម, យត្តកា ឥមស្មិំ គេហេ ភុញ្ជន្តិ, តេសំ បមាណេនា’’តិ។ សា អនេកសូបព្យញ្ជនំ ពហុភត្តំ បចិ។ អមរាទេវីបិ សាយំ សីសេន ទារុកលាបំ, ឧច្ឆង្គេន បណ្ណំ អាទាយ អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា បុរគេហទ្វារេ ទារុកលាបំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆិមទ្វារេន គេហំ បាវិសិ។ បិតាបិស្សា សាយតរំ អាគមាសិ។ មហាសត្តោ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិ។ ឥតរា មាតាបិតរោ ភោជេត្វា បច្ឆា សយំ ភុញ្ជិត្វា មាតាបិតូនំ បាទេ ធោវិត្វា មហាសត្តស្ស បាទេ ធោវិ។

សោ តំ បរិគ្គណ្ហន្តោ កតិបាហំ តត្ថេវ វសិ។ អថ នំ វីមំសន្តោ ឯកទិវសំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អឌ្ឍនាឡិកតណ្ឌុលេ គហេត្វា តតោ មយ្ហំ យាគុញ្ច បូវញ្ច ភត្តញ្ច បចាហី’’តិ។ សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តណ្ឌុលេ កោដ្ដេត្វា មូលតណ្ឌុលេហិ ភត្តំ, មជ្ឈិមតណ្ឌុលេហិ យាគុំ, កណកាហិ បូវំ បចិត្វា តទនុរូបំ សូបព្យញ្ជនំ សម្បាទេត្វា មហាសត្តស្ស សព្យញ្ជនំ យាគុំ អទាសិ។ សា យាគុ មុខេ ឋបិតមត្តាវ សត្ត រសហរណិសហស្សានិ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ។ សោ តស្សា វីមំសនត្ថមេវ ‘‘ភទ្ទេ, យាគុំ បចិតុំ អជានន្តី កិមត្ថំ មម តណ្ឌុលេ នាសេសី’’តិ កុទ្ធោ វិយ សហ ខេឡេន និដ្ឋុភិត្វា ភូមិយំ បាតេសិ។ សា តស្ស អកុជ្ឈិត្វាវ ‘‘សាមិ, សចេ យាគុ ន សុន្ទរា, បូវំ ខាទា’’តិ បូវំ អទាសិ។ តម្បិ តថេវ អកាសិ។ ‘‘សចេ, សាមិ, បូវំ ន សុន្ទរំ, ភត្តំ ភុញ្ជា’’តិ ភត្តំ អទាសិ។ ភត្តម្បិ តថេវ កត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ បចិតុំ អជានន្តី មម សន្តកំ កិមត្ថំ នាសេសី’’តិ កុទ្ធោ វិយ តីណិបិ ឯកតោ មទ្ទិត្វា សីសតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ លិម្បិត្វា ‘‘គច្ឆ, ទ្វារេ និសីទាហី’’តិ អាហ។ សា អកុជ្ឈិត្វាវ ‘‘សាធុ, សាមី’’តិ គន្ត្វា តថា អកាសិ។ សោ តស្សា និហតមានភាវំ ញត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឯហី’’តិ អាហ។ សា អកុជ្ឈិត្វា ឯកវចនេនេវ អាគតា។ មហាសត្តោ បន អាគច្ឆន្តោ កហាបណសហស្សេន សទ្ធិំ ឯកសាដកយុគំ តម្ពូលបសិព្ពកេ ឋបេត្វា អាគតោ។ អថ សោ តំ សាដកំ នីហរិត្វា តស្សា ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, តវ សហាយិកាហិ សទ្ធិំ ន្ហាយិត្វា ឥមំ សាដកំ និវាសេត្វា ឯហី’’តិ អាហ។ សា តថា អកាសិ។

បណ្ឌិតោ ឧប្បាទិតធនញ្ច, អាភតធនញ្ច សព្ពំ តស្សា មាតាបិតូនំ ទត្វា សមស្សាសេត្វា សសុរេ អាបុច្ឆិត្វា តំ អាទាយ នគរាភិមុខោ អគមាសិ។ អន្តរាមគ្គេ តស្សា វីមំសនត្ថាយ ឆត្តញ្ច ឧបាហនញ្ច ទត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ឆត្តំ គហេត្វា អត្តានំ ធារេហិ, ឧបាហនំ អភិរុហិត្វា យាហី’’តិ។ សា តំ គហេត្វា តថា អកត្វា អព្ភោកាសេ សូរិយសន្តាបេ ឆត្តំ អធារេត្វា វនន្តេ ធារេត្វា គច្ឆតិ, ថលដ្ឋានេ ឧបាហនំ បដិមុញ្ចិត្វា ឧទកដ្ឋានំ សម្បត្តកាលេ អភិរុហិត្វា គច្ឆតិ។ ពោធិសត្តោ តំ ការណំ ទិស្វា បុច្ឆិ ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, ថលដ្ឋានេ ឧបាហនំ បដិមុញ្ចិត្វា ឧទកដ្ឋានេ អភិរុហិត្វា គច្ឆសិ, សូរិយសន្តាបេ ឆត្តំ អធារេត្វា វនន្តេ ធារេត្វា’’តិ? សា អាហ – ‘‘សាមិ, ថលដ្ឋានេ កណ្ដកាទីនិ បស្សាមិ, ឧទកដ្ឋានេ មច្ឆកច្ឆបកណ្ដកាទីនិ ន បស្សាមិ, តេសុ បាទេ បវិដ្ឋេសុ ទុក្ខវេទនា ភវេយ្យ, អព្ភោកាសេ សុក្ខរុក្ខកណ្ដកាទីនិ នត្ថិ, វនន្តរំ បវិដ្ឋានំ បន សុក្ខរុក្ខទណ្ឌាទិកេសុ មត្ថកេ បតិតេសុ ទុក្ខវេទនា ភវេយ្យ, តស្មា តានិ បដិឃាតនត្ថាយ ឯវំ ករោមី’’តិ។

ពោធិសត្តោ ទ្វីហិ ការណេហិ តស្សា កថំ សុត្វា តុស្សិត្វា គច្ឆន្តោ ឯកស្មិំ ឋានេ ផលសម្បន្នំ ឯកំ ពទររុក្ខំ ទិស្វា ពទររុក្ខមូលេ និសីទិ។ សា ពទររុក្ខមូលេ និសិន្នំ មហាសត្តំ ទិស្វា ‘‘សាមិ, អភិរុហិត្វា ពទរផលំ គហេត្វា ខាទាហិ, មយ្ហម្បិ ទេហី’’តិ អាហ។ ‘‘ភទ្ទេ, អហំ កិលមាមិ, អភិរុហិតុំ ន សក្កោមិ, ត្វមេវ អភិរុហា’’តិ។ សា តស្ស វចនំ សុត្វា ពទររុក្ខំ អភិរុយ្ហ សាខន្តរេ និសីទិត្វា ផលំ ឱចិនិ។ ពោធិសត្តោ តំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ផលំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ។ សា ‘‘អយំ បុរិសោ បណ្ឌិតោ វា អបណ្ឌិតោ វា វីមំសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ អាហ ‘‘សាមិ, ឧណ្ហផលំ ខាទិស្សសិ, ឧទាហុ សីតផល’’ន្តិ? សោ តំ ការណំ អជានន្តោ វិយ ឯវមាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឧណ្ហផលេន មេ អត្ថោ’’តិ។ សា ផលានិ ភូមិយំ ខិបិត្វា ‘‘សាមិ, ខាទា’’តិ អាហ។ ពោធិសត្តោ តំ គហេត្វា ធមេន្តោ ខាទិ។ បុន វីមំសមានោ នំ ឯវមាហ – ‘‘ភទ្ទេ, សីតលំ មេ ទេហី’’តិ។ អថ សា ពទរផលានិ តិណភូមិយា ឧបរិ ខិបិ។ សោ តំ គហេត្វា ខាទិត្វា ‘‘អយំ ទារិកា អតិវិយ បណ្ឌិតា’’តិ ចិន្តេត្វា តុស្សិ។ អថ មហាសត្តោ តំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ពទររុក្ខតោ ឱតរាហី’’តិ។ សា មហាសត្តស្ស វចនំ សុត្វា រុក្ខតោ ឱតរិត្វា ឃដំ គហេត្វា នទិំ គន្ត្វា ឧទកំ អានេត្វា មហាសត្តស្ស អទាសិ។ មហាសត្តោ បិវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា តតោ ឧដ្ឋាយ គច្ឆន្តោ នគរមេវ សម្បត្តោ។

អថ សោ តំ វីមំសនត្ថាយ ទោវារិកស្ស គេហេ ឋបេត្វា ទោវារិកស្ស ភរិយាយ អាចិក្ខិត្វា អត្តនោ និវេសនំ គន្ត្វា បុរិសេ អាមន្តេត្វា ‘‘អសុកគេហេ ឥត្ថិំ ឋបេត្វា អាគតោម្ហិ, ឥមំ សហស្សំ អាទាយ គន្ត្វា តំ វីមំសថា’’តិ សហស្សំ ទត្វា បេសេសិ។ តេ តថា ករិំសុ។ សា អាហ – ‘‘ឥទំ មម សាមិកស្ស បាទរជម្បិ ន អគ្ឃតី’’តិ។ តេ អាគន្ត្វា បណ្ឌិតស្ស អារោចេសុំ។ បុនបិ យាវតតិយំ បេសេត្វា ចតុត្ថេ វារេ មហាសត្តោ តេយេវ ‘‘តេន ហិ នំ ហត្ថេ គហេត្វា កឌ្ឍន្តា អានេថា’’តិ អាហ។ តេ តថា ករិំសុ។ សា មហាសត្តំ មហាសម្បត្តិយំ ឋិតំ ន សញ្ជានិ, នំ ឱលោកេត្វា ច បន ហសិ ចេវ រោទិ ច។ សោ ឧភយការណំ បុច្ឆិ។ អថ នំ សា អាហ – ‘‘សាមិ, អហំ ហសមានា តវ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘អយំ អការណេន ន លទ្ធា, បុរិមភវេ កុសលំ កត្វា លទ្ធា, អហោ បុញ្ញានំ ផលំ នាមា’តិ ហសិំ។ រោទមានា បន ‘ឥទានិ បរស្ស រក្ខិតគោបិតវត្ថុម្ហិ អបរជ្ឈិត្វា និរយំ គមិស្សតី’តិ តយិ ការុញ្ញេន រោទិ’’ន្តិ។

សោ តំ វីមំសិត្វា សុទ្ធភាវំ ញត្វា ‘‘គច្ឆថ នំ តត្ថេវ នេថា’’តិ វត្វា បេសេត្វា បុន តុន្នវាយវេសំ គហេត្វា គន្ត្វា តាយ សទ្ធិំ សយិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ រាជកុលំ បវិសិត្វា ឧទុម្ពរទេវិយា អារោចេសិ។ សា រញ្ញោ អារោចេត្វា អមរាទេវិំ សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា មហាយោគ្គេ និសីទាបេត្វា មហន្តេន សក្ការេន មហាសត្តស្ស គេហំ នេត្វា មង្គលំ ការេសិ។ រាជា ពោធិសត្តស្ស សហស្សមូលំ បណ្ណាការំ បេសេសិ។ ទោវារិកេ អាទិំ កត្វា សកលនគរវាសិនោ បណ្ណាការេ បហិណិំសុ។ អមរាទេវីបិ រញ្ញា បហិតំ បណ្ណាការំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ឯកំ កោដ្ឋាសំ រញ្ញោ បេសេសិ។ ឯតេនុបាយេន សកលនគរវាសីនម្បិ បណ្ណាការំ បេសេត្វា នគរំ សង្គណ្ហិ។ តតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តោ តាយ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសន្តោ រញ្ញោ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសិ។

អមរាទេវិបរិយេសនា និដ្ឋិតា។

សព្ពរតនថេនវណ្ណនា

អថេកទិវសំ សេនកោ ឥតរេ តយោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតេ អាមន្តេសិ ‘‘អម្ភោ, មយំ គហបតិបុត្តស្ស មហោសធស្សេវ នប្បហោម, ឥទានិ បន តេន អត្តនា ព្យត្តតរា ភរិយា អានីតា, កិន្តិ នំ រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទេយ្យាមា’’តិ។ ‘‘អាចរិយ, មយំ កិំ ជានាម, ត្វំយេវ ជានាហី’’តិ។ ‘‘ហោតុ មា ចិន្តយិត្ថ, អត្ថេកោ ឧបាយោ, អហំ រញ្ញោ ចូឡាមណិំ ថេនេត្វា អាហរិស្សាមិ, បុក្កុស, ត្វំ សុវណ្ណមាលំ អាហរ, កាមិន្ទ, ត្វំ កម្ពលំ, ទេវិន្ទ, ត្វំ សុវណ្ណបាទុកន្តិ ឯវំ មយំ ចត្តារោបិ ឧបាយេន តានិ អាហរិស្សាម, តតោ អម្ហាកំ គេហេ អដ្ឋបេត្វា គហបតិបុត្តស្ស គេហំ បេសេស្សាមា’’តិ។ អថ ខោ តេ ចត្តារោបិ តថា ករិំសុ។ តេសុ សេនកោ តាវ ចូឡាមណិំ តក្កឃដេ បក្ខិបិត្វា ទាសិយា ហត្ថេ ឋបេត្វា បេសេសិ ‘‘ឥមំ តក្កឃដំ អញ្ញេសំ គណ្ហន្តានំ អទត្វា សចេ មហោសធស្ស គេហេ គណ្ហាតិ, ឃដេនេវ សទ្ធិំ ទេហី’’តិ។ សា បណ្ឌិតស្ស ឃរទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘តក្កំ គណ្ហថ, តក្កំ គណ្ហថា’’តិ អបរាបរំ ចរតិ។

អមរាទេវី ទ្វារេ ឋិតា តស្សា កិរិយំ ទិស្វា ‘‘អយំ អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេនា’’តិ ឥង្គិតសញ្ញាយ ទាសិយោ បដិក្កមាបេត្វា សយមេវ ‘‘អម្ម, ឯហិ តក្កំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ បក្កោសិត្វា តស្សា អាគតកាលេ ទាសីនំ សញ្ញំ ទត្វា តាសុ អនាគច្ឆន្តីសុ ‘‘គច្ឆ, អម្ម, ទាសិយោ បក្កោសាហី’’តិ តមេវ បេសេត្វា តក្កឃដេ ហត្ថំ ឱតារេត្វា មណិំ ទិស្វា តំ ទាសិំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, ត្វំ កស្ស សន្តកា’’តិ? ‘‘អយ្យេ, សេនកបណ្ឌិតស្ស ទាសីម្ហី’’តិ។ តតោ តស្សា នាមំ តស្សា ច មាតុយា នាមំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកា នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អម្ម, ឥមំ តក្កំ កតិមូល’’ន្តិ បុច្ឆិ។ ‘‘អយ្យេ, ចតុនាឡិក’’ន្តិ។ ‘‘តេន ហិ, អម្ម, ឥមំ តក្កំ មេ ទេហី’’តិ វត្វា ‘‘អយ្យេ, តុម្ហេសុ គណ្ហន្តីសុ មូលេន មេ កោ អត្ថោ, ឃដេនេវ សទ្ធិំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ យាហី’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា សា ‘‘អសុកមាសេ អសុកទិវសេ សេនកាចរិយោ អសុកាយ នាម ទាសិយា ធីតាយ អសុកាយ នាម ហត្ថេ រញ្ញោ ចូឡាមណិំ បហេនកត្ថាយ បហិណី’’តិ បណ្ណេ លិខិត្វា តក្កំ គណ្ហិ។ បុក្កុសោបិ សុវណ្ណមាលំ សុមនបុប្ផចង្កោដកេ ឋបេត្វា សុមនបុប្ផេន បដិច្ឆាទេត្វា តថេវ បេសេសិ។ កាមិន្ទោបិ កម្ពលំ បណ្ណបច្ឆិយំ ឋបេត្វា បណ្ណេហិ ឆាទេត្វា បេសេសិ។ ទេវិន្ទោបិ សុវណ្ណបាទុកំ យវកលាបន្តរេ ពន្ធិត្វា បេសេសិ។ សា សព្ពានិបិ តានិ គហេត្វា បណ្ណេ អក្ខរានិ អារោបេត្វា មហាសត្តស្ស អាចិក្ខិត្វា ឋបេសិ។

តេបិ ចត្តារោ បណ្ឌិតា រាជកុលំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, ទេវ, តុម្ហេ ចូឡាមណិំ ន បិឡន្ធថា’’តិ អាហំសុ។ រាជា ‘‘បិឡន្ធិស្សាមិ អាហរថា’’តិ បុរិសេ អាហ។ តេ មណិំ ន បស្សិំសុ, ឥតរានិបិ ន បស្សិំសុយេវ។ អថ តេ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ អាភរណានិ មហោសធស្ស គេហេ អត្ថិ, សោ តានិ សយំ វឡញ្ជេតិ, បដិសត្តុ តេ មហារាជ, គហបតិបុត្តោ’’តិ តំ ភិន្ទិំសុ។ អថស្ស អត្ថចរកា មនុស្សា សីឃំ គន្ត្វា អារោចេសុំ។ សោ ‘‘រាជានំ ទិស្វា ជានិស្សាមី’’តិ រាជុបដ្ឋានំ អគមាសិ។ រាជា កុជ្ឈិត្វា ‘‘កោ ជានិស្សតិ, កិំ ភវិស្សតិ កិំ ករិស្សតី’’តិ អត្តានំ បស្សិតុំ នាទាសិ។ បណ្ឌិតោ រញ្ញោ កុទ្ធភាវំ ញត្វា អត្តនោ និវេសនមេវ គតោ។ រាជា ‘‘នំ គណ្ហថា’’តិ អាណាបេសិ។ បណ្ឌិតោ អត្ថចរកានំ វចនំ សុត្វា ‘‘មយា អបគន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អមរាទេវិយា សញ្ញំ ទត្វា អញ្ញាតកវេសេន នគរា និក្ខមិត្វា ទក្ខិណយវមជ្ឈកគាមំ គន្ត្វា តស្មិំ កុម្ភការកម្មំ អកាសិ។ នគរេ ‘‘បណ្ឌិតោ បលាតោ’’តិ ឯកកោលាហលំ ជាតំ។

សេនកាទយោបិ ចត្តារោ ជនា តស្ស បលាតភាវំ ញត្វា ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មយំ កិំ អបណ្ឌិតា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អជានាបេត្វាវ អមរាទេវិយា បណ្ណាការំ បហិណិំសុ សា តេហិ ចតូហិ បេសិតបណ្ណាការំ គហេត្វា ‘‘អសុក-អសុកវេលាយ អាគច្ឆតូ’’តិ វត្វា ឯកំ កូបំ ខណាបេត្វា គូថរាសិនោ សហ ឧទកេន តត្ថ បូរេត្វា គូថកូបស្ស ឧបរិតលេ យន្តផលកាហិ បិទហិត្វា កិឡញ្ជេន បដិច្ឆាទេត្វា សព្ពំ និដ្ឋាបេសិ។ អថ សេនកោ សាយន្ហសមយេ ន្ហត្វា អត្តានំ អលង្ករិត្វា នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ពោធិសត្តស្ស គេហំ អគមាសិ។ សោ ឃរទ្វារេ ឋត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេសិ។ សា ‘‘ឯហិ, អាចរិយា’’តិ អាហ។ សោ គន្ត្វា តស្សា សន្តិកេ អដ្ឋាសិ។ សា ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, ឥទានិ អហំ តវ វសំ គតា, អត្តនោ សរីរំ អន្ហាយិត្វា សយិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ។ សោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ សា និក្ខមិត្វា ឧទកបូរំ ឃដំ គហេត្វា អាសិត្តា វិយ ‘‘ឯហិ, អាចរិយ, ន្ហានត្ថាយ ផលកានិ អារុហា’’តិ វត្វា តស្ស ផលកានិ អភិរុយ្ហ ឋិតកាលេ គេហំ បវិសិត្វា ផលកកោដិយំ អក្កមិត្វា គូថកូបេ បាតេសិ។

បុក្កុសោបិ សាយន្ហសមយេ ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ពោធិសត្តស្ស គេហំ គន្ត្វា ឃរទ្វារេ ឋត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេសិ។ ឯកា បរិចារិកា ឥត្ថី អមរាទេវិយា អារោចេសិ។ សា តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ឯហិ, អាចរិយ, អត្តនោ សរីរំ អន្ហាយិត្វា សយិតុំ អយុត្ត’’ន្តិ អាហ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ សា និក្ខមិត្វា ឧទកបូរំ ឃដំ គហេត្វា អាសិញ្ចមានា វិយ ‘‘ឯហិ, អាចរិយ, ន្ហានត្ថាយ ផលកានិ អភិរុហា’’តិ អាហ។ តស្ស ផលកានិ អភិរុយ្ហ ឋិតកាលេ សា គេហំ បវិសិត្វា ផលកានិ អាកឌ្ឍិត្វា គូថកូបេ បាតេសិ។ បុក្កុសំ សេនកោ ‘‘កោ ឯសោ’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘អហំ បុក្កុសោ’’តិ។ ‘‘ត្វំ កោ នាម មនុស្សោ’’តិ? ‘‘អហំ សេនកោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ បុច្ឆិត្វា អដ្ឋំសុ។ តថា ឥតរេ ទ្វេបិ តត្ថេវ បាតេសិ។ សព្ពេបិ តេ ជេគុច្ឆេ គូថកូបេ អដ្ឋំសុ។ សា វិភាតាយ រត្តិយា តតោ ឧក្ខិបាបេត្វា, ចត្តារោបិ ជនេ ខុរមុណ្ឌេ ការាបេត្វា តណ្ឌុលានិ គាហាបេត្វា ឧទកេន តេមេត្វា កោដ្ដាបេត្វា ចុណ្ណំ ពហលយាគុំ បចាបេត្វា មទ្ទិត្វា សីសតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ វិលិម្បាបេត្វា តូលបិចូនិ គាហាបេត្វា តថេវ សីសតោ បដ្ឋាយ ឱកិរាបេត្វា មហាទុក្ខំ បាបេត្វា កិលញ្ជកុច្ឆិយំ និបជ្ជាបេត្វា វេឋេត្វា រញ្ញោ អារោចេតុកាមា ហុត្វា តេហិ សទ្ធិំ ចត្តារិ រតនានិ គាហាបេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា – ‘‘ទេវ, សេតវានរំ នាម មហាបណ្ណាការំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ វត្វា ចត្តារិ កិលញ្ជានិ រញ្ញោ បាទមូលេ ឋបាបេសិ។ អថ រាជា វិវរាបេត្វា សេតមក្កដសទិសេ ចត្តារោបិ ជនេ បស្សិ។ អថ សព្ពេ មនុស្សា ‘‘អហោ អទិដ្ឋបុព្ពា, អហោ មហាសេតវានរា’’តិ វត្វា មហាហសិតំ ហសិំសុ។ តេ ចត្តារោបិ មហាលជ្ជា អហេសុំ។

អថ អមរាទេវី អត្តនោ សាមិនោ និទ្ទោសភាវំ កថេន្តី រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ, មហោសធបណ្ឌិតោ ន ចោរោ, ឥមេ ចត្តារោវ ចោរា។ ឯតេសុ ហិ សេនកោ មណិចោរោ, បុក្កុសោ សុវណ្ណមាលាចោរោ, កាមិន្ទោ កម្ពលចោរោ, ទេវិន្ទោ សុវណ្ណបាទុកាចោរោ។ ឥមេ ចោរា អសុកមាសេ អសុកទិវសេ អសុកទាសិធីតានំ អសុកទាសីនំ ហត្ថេ ឥមានិ រតនានិ បហិណន្តិ។ ឥមំ បណ្ណំ បស្សថ, អត្តនោ សន្តកញ្ច គណ្ហថ, ចោរេ ច, ទេវ, បដិច្ឆថា’’តិ។ សា ចត្តារោបិ ជនេ មហាវិប្បការំ បាបេត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អត្តនោ គេហមេវ គតា។ រាជា ពោធិសត្តស្ស បលាតភាវេន តស្មិំ អាសង្កាយ ច អញ្ញេសំ បណ្ឌិតបតិមន្តីនំ អភាវេន ច តេសំ កិញ្ចិ អវត្វា ‘‘បណ្ឌិតា ន្ហាបេត្វា អត្តនោ គេហានិ គច្ឆថា’’តិ បេសេសិ។ ចត្តារោ ជនា មហាវិប្បការំ បត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អត្តនោ គេហមេវ គតា។

សព្ពរតនថេនា និដ្ឋិតា។

ខជ្ជោបនកបញ្ហោ

អថស្ស ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា ពោធិសត្តស្ស ធម្មទេសនំ អស្សុណន្តី ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាវជ្ជមានា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘បណ្ឌិតស្ស អានយនការណំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា រត្តិភាគេ ឆត្តបិណ្ឌិកំ វិវរិត្វា រាជានំ ចតុក្កនិបាតេ ទេវតាយ បុច្ឆិតបញ្ហេ អាគតេ ‘‘ហន្តិ ហត្ថេហិ បាទេហី’’តិអាទិកេ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ។ រាជា អជានន្តោ ‘‘អហំ ន ជានាមិ, អញ្ញេ បណ្ឌិតេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ ឱកាសំ យាចិត្វា បុនទិវសេ ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចតុន្នំ បណ្ឌិតានំ សាសនំ បេសេសិ។ តេហិ ‘‘មយំ ខុរមុណ្ឌា វីថិំ ឱតរន្តា លជ្ជាមា’’តិ វុត្តេ រាជា ចត្តារោ នាឡិបដ្ដេ បេសេសិ ‘‘ឥមេ សីសេសុ កត្វា អាគច្ឆន្តូ’’តិ។ តទា កិរ តេ នាឡិបដ្ដា ឧប្បន្នា។ តេ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិំសុ។ អថ រាជា ‘‘សេនក, អជ្ជ រត្តិភាគេ ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា មំ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ, អហំ បន អជានន្តោ ‘បណ្ឌិតេ បុច្ឆិស្សាមី’តិ អវចំ, កថេហិ មេ តេ បញ្ហេ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ហន្តិ ហត្ថេហិ បាទេហិ, មុខញ្ច បរិសុម្ភតិ;

ស វេ រាជ បិយោ ហោតិ, កំ តេន ត្វាភិបស្សសី’’តិ។ (ជា. ១.៤.១៩៧);

សេនកោ អជានន្តោ ‘‘កិំ ហន្តិ, កថំ ហន្តី’’តិ តំ តំ វិលបិត្វា នេវ អន្តំ បស្សិ, ន កោដិំ បស្សិ។ សេសាបិ អប្បដិភានា អហេសុំ។ អថ រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា បុន រត្តិភាគេ ទេវតាយ ‘‘បញ្ហោ តេ ញាតោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘មយា ចត្តារោ បណ្ឌិតា បុដ្ឋា, តេបិ ន ជានិំសូ’’តិ អាហ។ ទេវតា ‘‘កិំ តេ ជានិស្សន្តិ, ឋបេត្វា មហោសធបណ្ឌិតំ អញ្ញោ កោចិ ឯតេ បញ្ហេ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ។ សចេ តំ បក្កោសាបេត្វា ឯតេ បញ្ហេ ន កថាបេស្សសិ, ឥមិនា តេ ជលិតេន អយកូដេន សីសំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ រាជានំ តជ្ជេត្វា ‘‘មហារាជ, អគ្គិនា អត្ថេ សតិ ខជ្ជោបនកំ ធមិតុំ ន វដ្ដតិ, ខីរេន អត្ថេ សតិ វិសាណំ ទុហិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ បញ្ចកនិបាតេ ខជ្ជោបនកបញ្ហំ ឧទាហរិ –

‘‘កោ នុ សន្តម្ហិ បជ្ជោតេ, អគ្គិបរិយេសនំ ចរំ;

អទ្ទក្ខិ រត្តិ ខជ្ជោតំ, ជាតវេទំ អមញ្ញថ។

‘‘ស្វស្ស គោមយចុណ្ណានិ, អភិមត្ថំ តិណានិ ច;

វិបរីតាយ សញ្ញាយ, នាសក្ខិ បជ្ជលេតវេ។

‘‘ឯវម្បិ អនុបាយេន, អត្ថំ ន លភតេ មិគោ;

វិសាណតោ គវំ ទោហំ, យត្ថ ខីរំ ន វិន្ទតិ។

‘‘វិវិធេហិ ឧបាយេហិ, អត្ថំ បប្បោន្តិ មាណវា;

និគ្គហេន អមិត្តានំ, មិត្តានំ បគ្គហេន ច។

‘‘សេនាមោក្ខបលាភេន, វល្លភានំ នយេន ច;

ជគតិំ ជគតិបាលា, អាវសន្តិ វសុន្ធរ’’ន្តិ។ (ជា. ១.៥.៧៥-៧៩);

តត្ថ សន្តម្ហិ បជ្ជោតេតិ អគ្គិម្ហិ សន្តេ។ ចរន្តិ ចរន្តោ។ អទ្ទក្ខីតិ បស្សិ, ទិស្វា ច បន វណ្ណសាមញ្ញតាយ ខជ្ជោបនកំ ‘‘ជាតវេទោ អយំ ភវិស្សតី’’តិ អមញ្ញិត្ថ។ ស្វស្សាតិ សោ អស្ស ខជ្ជោបនកស្ស ឧបរិ សុខុមានិ គោមយចុណ្ណានិ ចេវ តិណានិ ច។ អភិមត្ថន្តិ ហត្ថេហិ ឃំសិត្វា អាកិរន្តោ ជណ្ណុកេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាយ មុខេន ធមន្តោ ជាលេស្សាមិ នន្តិ វិបរីតាយ សញ្ញាយ វាយមន្តោបិ ជាលេតុំ នាសក្ខិ។ មិគោតិ មិគសទិសោ អន្ធពាលោ ឯវំ អនុបាយេន បរិយេសន្តោ អត្ថំ ន លភតិ។ យត្ថាតិ យស្មិំ វិសាណេ ខីរមេវ នត្ថិ, តតោ គាវិំ ទុហន្តោ វិយ ច អត្ថំ ន វិន្ទតិ។ សេនាមោក្ខបលាភេនាតិ សេនាមោក្ខានំ អមច្ចានំ លាភេន។ វល្លភានន្តិ បិយមនាបានំ វិស្សាសិកានំ អមច្ចានំ នយេន ច។ វសុន្ធរន្តិ វសុសង្ខាតានំ រតនានំ ធារណតោ វសុន្ធរន្តិ លទ្ធនាមំ ជគតិំ ជគតិបាលា រាជានោ អាវសន្តិ។

ន តេ តយា សទិសា ហុត្វា អគ្គិម្ហិ វិជ្ជមានេយេវ ខជ្ជោបនកំ ធមន្តិ។ មហារាជ, ត្វំ បន អគ្គិម្ហិ សតិ ខជ្ជោបនកំ ធមន្តោ វិយ, តុលំ ឆឌ្ឌេត្វា ហត្ថេន តុលយន្តោ វិយ, ខីរេន អត្ថេ ជាតេ វិសាណតោ ទុហន្តោ វិយ ច, សេនកាទយោ បុច្ឆសិ, ឯតេ កិំ ជានន្តិ។ ខជ្ជោបនកសទិសា ហេតេ។ អគ្គិក្ខន្ធសទិសោ មហោសធោ បញ្ញាយ ជលតិ, តំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆ។ ឥមេ តេ បញ្ហេ អជានន្តស្ស ជីវិតំ នត្ថីតិ រាជានំ តជ្ជេត្វា អន្តរធាយិ។

ខជ្ជោបនកបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

ភូរិបញ្ហោ

អថ រាជា មរណភយតជ្ជិតោ បុនទិវសេ ចត្តារោ អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាតា, តុម្ហេ ចត្តារោ ចតូសុ រថេសុ ឋត្វា ចតូហិ នគរទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា យត្ថ មម បុត្តំ មហោសធបណ្ឌិតំ បស្សថ, តត្ថេវស្ស សក្ការំ កត្វា ខិប្បំ អានេថា’’តិ អាណាបេសិ។ តេបិ ចត្តារោ ឯកេកេន ទ្វារេន និក្ខមិំសុ។ តេសុ តយោ ជនា បណ្ឌិតំ ន បស្សិំសុ។ ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខន្តោ បន ទក្ខិណយវមជ្ឈកគាមេ មហាសត្តំ មត្តិកំ អាហរិត្វា អាចរិយស្ស ចក្កំ វដ្ដេត្វា មត្តិកាមក្ខិតសរីរំ បលាលបិដ្ឋកេ និសីទិត្វា មុដ្ឋិំ មុដ្ឋិំ កត្វា អប្បសូបំ យវភត្តំ ភុញ្ជមានំ បស្សិ។ កស្មា បនេស ឯតំ កម្មំ អកាសីតិ? រាជា កិរ ‘‘និស្សំសយំ បណ្ឌិតោ រជ្ជំ គណ្ហិស្សតី’’តិ អាសង្កតិ។ ‘‘សោ ‘កុម្ភការកម្មេន ជីវតី’តិ សុត្វា និរាសង្កោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមកាសីតិ។ សោ អមច្ចំ ទិស្វា អត្តនោ សន្តិកំ អាគតភាវំ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ យសោ បុន បាកតិកោ ភវិស្សតិ, អមរាទេវិយា សម្បាទិតំ នានគ្គរសភោជនមេវ ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គហិតំ យវភត្តបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា ឧដ្ឋាយ មុខំ វិក្ខាលេត្វា និសីទិ។ តស្មិំ ខណេ សោ អមច្ចោ តំ ឧបសង្កមិ។ សោ បន សេនកបក្ខិកោ, តស្មា នំ ឃដេន្តោ ‘‘បណ្ឌិត, អាចរិយសេនកស្ស វចនំ និយ្យានិកំ, តវ នាម យសេ បរិហីនេ តថារូបា បញ្ញា បតិដ្ឋា ហោតុំ នាសក្ខិ, ឥទានិ មត្តិកាមក្ខិតោ បលាលបិដ្ឋេ និសីទិត្វា ឯវរូបំ ភត្តំ ភុញ្ជសី’’តិ វត្វា ទសកនិបាតេ ភូរិបញ្ហេ បឋមំ គាថមាហ –

‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ អបិ ភូរិបញ្ញ, យា តាទិសី សិរី ធិតី មតី ច;

ន តាយតេភាវវសូបនិតំ, យោ យវកំ ភុញ្ជសិ អប្បសូប’’ន្តិ។ (ជា. ១.១០.១៤៥);

តត្ថ សច្ចំ កិរាតិ យំ អាចរិយសេនកោ អាហ, តំ កិរ សច្ចមេវ។ សិរីតិ ឥស្សរិយំ។ ធិតីតិ អព្ភោច្ឆិន្នវីរិយំ។ ន តាយតេភាវវសូបនិតន្តិ អភាវស្ស អវុឌ្ឍិយា វសំ ឧបនីតំ តំ ន រក្ខតិ ន គោបេតិ, បតិដ្ឋា ហោតុំ ន សក្កោតិ។ យវកន្តិ យវភត្តំ។

អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘អន្ធពាល, អហំ អត្តនោ បញ្ញាពលេន បុន តំ យសំ បាកតិកំ កាតុកាមោ ឯវំ ករោមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘សុខំ ទុក្ខេន បរិបាចយន្តោ, កាលាកាលំ វិចិនំ ឆន្ទឆន្នោ;

អត្ថស្ស ទ្វារានិ អវាបុរន្តោ, តេនាហំ តុស្សាមិ យវោទនេន។

‘‘កាលញ្ច ញត្វា អភិជីហនាយ, មន្តេហិ អត្ថំ បរិបាចយិត្វា;

វិជម្ភិស្សំ សីហវិជម្ភិតានិ, តាយិទ្ធិយា ទក្ខសិ មំ បុនាបី’’តិ។ (ជា. ១.១០.១៤៦-១៤៧);

តត្ថ ទុក្ខេនាតិ ឥមិនា កាយិកចេតសិកទុក្ខេន អត្តនោ បោរាណកសុខំ បដិបាកតិកករណេន បរិបាចយន្តោវឌ្ឍេន្តោ។ កាលាកាលន្តិ អយំ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា ចរណកាលោ, អយំ អប្បដិច្ឆន្នោតិ ឯវំ កាលញ្ច អកាលញ្ច វិចិនន្តោ រញ្ញោ កុទ្ធកាលេ ឆន្នេន ចរិតព្ពន្តិ ញត្វា ឆន្ទេន អត្តនោ រុចិយា ឆន្នោ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា កុម្ភការកម្មេន ជីវន្តោ អត្តនោ អត្ថស្ស ការណសង្ខាតានិ ទ្វារានិ អវាបុរន្តោ វិហរាមិ, តេន ការណេនាហំ យវោទនេន តុស្សាមីតិ អត្ថោ។ អភិជីហនាយាតិ វីរិយករណស្ស។ មន្តេហិ អត្ថំ បរិបាចយិត្វាតិ អត្តនោ ញាណពលេន មម យសំ វឌ្ឍេត្វា មនោសិលាតលេ វិជម្ភមានោ សីហោ វិយ វិជម្ភិស្សំ, តាយ ឥទ្ធិយា មំ បុនបិ ត្វំ បស្សិស្សសីតិ។

អថ នំ អមច្ចោ អាហ – ‘‘បណ្ឌិត, ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា រាជានំ បញ្ហំ បុច្ឆិ។ រាជា ចត្តារោ បណ្ឌិតេ បុច្ឆិ។ តេសុ ឯកោបិ តំ បញ្ហំ កថេតុំ នាសក្ខិ, តស្មា រាជា តវ សន្តិកំ មំ បហិណី’’តិ។ ‘‘ឯវំ សន្តេ បញ្ញាយ អានុភាវំ កស្មា ន បស្សសិ, ឯវរូបេ ហិ កាលេ ន ឥស្សរិយំ បតិដ្ឋា ហោតិ, បញ្ញាសម្បន្នោវ បតិដ្ឋា ហោតី’’តិ មហាសត្តោ បញ្ញាយ អានុភាវំ វណ្ណេសិ។ អមច្ចោ រញ្ញា ‘‘បណ្ឌិតំ ទិដ្ឋដ្ឋានេយេវ សក្ការំ កត្វា អានេថា’’តិ ទិន្នំ កហាបណសហស្សំ មហាសត្តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ។ កុម្ភការោ ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ កិរ មយា បេសការកម្មំ ការិតោ’’តិ ភយំ អាបជ្ជិ។ អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘មា ភាយិ, អាចរិយ, ពហូបការោ ត្វំ អម្ហាក’’ន្តិ អស្សាសេត្វា សហស្សំ ទត្វា មត្តិកាមក្ខិតេនេវ សរីរេន រថេ និសីទិត្វា នគរំ បាវិសិ។ អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេត្វា ‘‘តាត, កុហិំ បណ្ឌិតោ ទិដ្ឋោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, ទក្ខិណយវមជ្ឈកគាមេ កុម្ភការកម្មំ កត្វា ជីវតិ, តុម្ហេ បក្កោសថាតិ សុត្វាវ អន្ហាយិត្វា មត្តិកាមក្ខិតេនេវ សរីរេន អាគតោ’’តិ អាហ។ រាជា ‘‘សចេ មយ្ហំ បច្ចត្ថិកោ អស្ស, ឥស្សរិយវិធិនា ចរេយ្យ, នាយំ មម បច្ចត្ថិកោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មម បុត្តស្ស ‘អត្តនោ ឃរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា មយា ទិន្នវិធានេន អាគច្ឆតូ’តិ វទេយ្យាថា’’តិ អាហ។ តំ សុត្វា បណ្ឌិតោ តថា កត្វា អាគន្ត្វា ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ រាជា បដិសន្ថារំ កត្វា បណ្ឌិតំ វីមំសន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សុខីបិ ហេកេ ន ករោន្តិ បាបំ, អវណ្ណសំសគ្គភយា បុនេកេ;

បហូ សមានោ វិបុលត្ថចិន្តី, កិំ ការណា មេ ន ករោសិ ទុក្ខ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១០.១៤៨);

តត្ថ សុខីតិ បណ្ឌិត, ឯកច្ចេ ‘‘មយំ សុខិនោ សម្បន្នឥស្សរិយា, អលំ នោ ឯត្តកេនា’’តិ ឧត្តរិ ឥស្សរិយការណា បាបំ ន ករោន្តិ, ឯកច្ចេ ‘‘ឯវរូបស្ស នោ យសទាយកស្ស សាមិកស្ស អបរជ្ឈន្តានំ អវណ្ណោ ភវិស្សតី’’តិ អវណ្ណសំសគ្គភយា ន ករោន្តិ។ ឯកោ ន សមត្ថោ ហោតិ, ឯកោ មន្ទបញ្ញោ, ត្វំ បន សមត្ថោ ច វិបុលត្ថចិន្តី ច, ឥច្ឆន្តោ បន សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជម្បិ ការេយ្យាសិ។ កិំ ការណា មម រជ្ជំ គហេត្វា ទុក្ខំ ន ករោសីតិ។

អថ នំ ពោធិសត្តោ អាហ –

‘‘ន បណ្ឌិតា អត្តសុខស្ស ហេតុ, បាបានិ កម្មានិ សមាចរន្តិ;

ទុក្ខេន ផុដ្ឋា ខលិតាបិ សន្តា, ឆន្ទា ច ទោសា ន ជហន្តិ ធម្ម’’ន្តិ។ (ជា. ១.១០.១៤៩);

តត្ថ ខលិតាបីតិ សម្បត្តិតោ ខលិត្វា វិបត្តិយំ ឋិតសភាវា ហុត្វាបិ។ ន ជហន្តិ ធម្មន្តិ បវេណិយធម្មម្បិ សុចរិតធម្មម្បិ ន ជហន្តិ។

បុន រាជា តស្ស វីមំសនត្ថំ ខត្តិយមាយំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យេន កេនចិ វណ្ណេន, មុទុនា ទារុណេន វា;

ឧទ្ធរេ ទីនមត្តានំ, បច្ឆា ធម្មំ សមាចរេ’’តិ។ (ជា. ១.១០.១៥០);

តត្ថ ទីនន្តិ ទុគ្គតំ អត្តានំ ឧទ្ធរិត្វា សម្បត្តិយំ ឋបេយ្យាតិ។

អថស្ស មហាសត្តោ រុក្ខូបមំ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;

ន តស្ស សាខំ ភញ្ជេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ ហិ បាបកោ’’តិ។ (ជា. ១.១០.១៥១);

ឯវញ្ច បន វត្វា – ‘‘មហារាជ, យទិ បរិភុត្តរុក្ខស្ស សាខំ ភញ្ជន្តោបិ មិត្តទុព្ភី ហោតិ, យេហិ តុម្ហេហិ មម បិតា ឧឡារេ ឥស្សរិយេ បតិដ្ឋាបិតោ, អហញ្ច មហន្តេន អនុគ្គហេន អនុគ្គហិតោ, តេសុ តុម្ហេសុ អបរជ្ឈន្តោ អហំ កថំ នាម មិត្តទុព្ភោ ន ភវេយ្យ’’ន្តិ សព្ពថាបិ អត្តនោ អមិត្តទុព្ភិភាវំ កថេត្វា រញ្ញោ ចិត្តាចារំ ចោទេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យស្សាបិ ធម្មំ បុរិសោ វិជញ្ញា, យេ ចស្ស កង្ខំ វិនយន្តិ សន្តោ;

តំ ហិស្ស ទីបញ្ច បរាយណញ្ច, ន តេន មេត្តិំ ជរយេថ បញ្ញោ’’តិ។ (ជា. ១.១០.១៥២);

តស្សត្ថោ – មហារាជ, យស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកា យោ បុរិសោ អប្បមត្តកម្បិ ធម្មំ ការណំ ជានេយ្យ, យេ ចស្ស សន្តោ ឧប្បន្នំ កង្ខំ វិនយន្តិ, តំ តស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋេន ទីបញ្ចេវ បរាយណញ្ច, តាទិសេន អាចរិយេន សទ្ធិំ បណ្ឌិតោ មិត្តភាវំ នាម ន ជីរេយ្យ ន នាសេយ្យ។

ឥទានិ តំ ឱវទន្តោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘អលសោ គិហី កាមភោគី ន សាធុ, អសញ្ញតោ បព្ពជិតោ ន សាធុ;

រាជា ន សាធុ អនិសម្មការី, យោ បណ្ឌិតោ កោធនោ តំ ន សាធុ។

‘‘និសម្ម ខត្តិយោ កយិរា, នានិសម្ម ទិសម្បតិ;

និសម្មការិនោ រាជ, យសោ កិត្តិ ច វឌ្ឍតី’’តិ។ (ជា. ១.១០.១៥៣-១៥៤);

តត្ថ ន សាធូតិ ន សុន្ទរោ។ អនិសម្មការីតិ កិញ្ចិ សុត្វា អនុបធារេត្វា អត្តនោ បច្ចក្ខំ អកត្វា ការកោ។ យសោ កិត្តិ ចាតិ ឥស្សរិយបរិវារោ ច គុណកិត្តិ ច ឯកន្តេន វឌ្ឍតីតិ។

ភូរិបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

ទេវតាបញ្ហោ

ឯវំ វុត្តេ រាជា មហាសត្តំ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសីទាបេត្វា សយំ នីចាសនេ និសីទិត្វា អាហ – ‘‘បណ្ឌិត, សេតច្ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា មំ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ, តេ អហំ ន ជានាមិ។ ចត្តារោបិ បណ្ឌិតា ន ជានិំសុ, កថេហិ មេ, តាត, តេ បញ្ហេ’’តិ។ មហារាជ, ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា វា ហោតុ, ចាតុមហារាជិកាទយោ វា ហោន្តុ, យេន កេនចិ បុច្ឆិតបញ្ហំ អហំ កថេតុំ សក្កោមិ។ វទ, មហារាជ, ទេវតាយ បុច្ឆិតបញ្ហេតិ។ អថ រាជា ទេវតាយ បុច្ឆិតនិយាមេនេវ កថេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

‘‘ហន្តិ ហត្ថេហិ បាទេហិ, មុខញ្ច បរិសុម្ភតិ;

ស វេ រាជ បិយោ ហោតិ, កំ តេន ត្វាភិបស្សសី’’តិ។ (ជា. ១.៤.១៩៧);

តត្ថ ហន្តីតិ បហរតិ។ បរិសុម្ភតីតិ បហរតិយេវ។ ស វេតិ សោ ឯវំ ករោន្តោ បិយោ ហោតិ។ កំ តេន ត្វាភិបស្សសីតិ តេន បហរណការណេន បិយំ កតមំ បុគ្គលំ ត្វំ, រាជ, អភិបស្សសីតិ។

មហាសត្តស្ស តំ កថំ សុត្វាវ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ អត្ថោ បាកដោ អហោសិ។ អថ មហាសត្តោ ‘‘សុណ, មហារាជ, យទា ហិ មាតុអង្កេ និបន្នោ ទហរកុមារោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ កីឡន្តោ មាតរំ ហត្ថបាទេហិ បហរតិ, កេសេ លុញ្ចតិ, មុដ្ឋិនា មុខំ បហរតិ, តទា នំ មាតា ‘ចោរបុត្តក, កថំ ត្វំ នោ ឯវំ បហរសី’តិអាទីនិ បេមសិនេហវសេនេវ វត្វា បេមំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី អាលិង្គិត្វា ថនន្តរេ និបជ្ជាបេត្វា មុខំ បរិចុម្ពតិ។ ឥតិ សោ តស្សា ឯវរូបេ កាលេ បិយតរោ ហោតិ, តថា បិតុនោបី’’តិ ឯវំ គគនមជ្ឈេ សូរិយំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ បាកដំ កត្វា បញ្ហំ កថេសិ។ តំ សុត្វា ទេវតា ឆត្តបិណ្ឌិកំ វិវរិត្វា និក្ខមិត្វា ឧបឌ្ឍំ សរីរំ ទស្សេត្វា ‘‘សុកថិតោ បណ្ឌិតេន បញ្ហោ’’តិ មធុរស្សរេន សាធុការំ ទត្វា រតនចង្កោដកំ បូរេត្វា ទិព្ពបុប្ផគន្ធវាសេហិ ពោធិសត្តំ បូជេត្វា អន្តរធាយិ។ រាជាបិ បណ្ឌិតំ បុប្ផាទីហិ បូជេត្វា ឥតរំ បញ្ហំ យាចិត្វា ‘‘វទ, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ទុតិយំ គាថមាហ –

‘‘អក្កោសតិ យថាកាមំ, អាគមញ្ចស្ស ឥច្ឆតិ;

ស វេ រាជ បិយោ ហោតិ, កំ តេន ត្វាភិបស្សសី’’តិ។ (ជា. ១.៤.១៩៨);

អថស្ស មហាសត្តោ – ‘‘មហារាជ, មាតា វចនបេសនំ កាតុំ សមត្ថំ សត្តដ្ឋវស្សិកំ បុត្តំ ‘តាត, ខេត្តំ គច្ឆ, អន្តរាបណំ គច្ឆា’តិអាទីនិ វត្វា ‘អម្ម, សចេ ឥទញ្ចិទញ្ច ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទស្សសិ, គមិស្សាមី’តិ វុត្តេ ‘សាធុ, បុត្ត, គណ្ហាហី’តិ វត្វា ទេតិ។ សោ ទារកោ តំ ខាទិត្វា ពហិ គន្ត្វា ទារកេហិ សទ្ធិំ កីឡិត្វា មាតុបេសនំ ន គច្ឆតិ។ មាតរា ‘‘តាត, គច្ឆាហី’តិ វុត្តេ សោ មាតរំ ‘អម្ម, ត្វំ សីតាយ ឃរច្ឆាយាយ និសីទសិ, កិំ បន អហំ តវ ពហិ បេសនកម្មំ ករិស្សាមិ, អហំ តំ វញ្ចេមី’តិ វត្វា ហត្ថវិការមុខវិការេ កត្វា គតោ។ សា គច្ឆន្តំ ទិស្វា កុជ្ឈិត្វា ទណ្ឌកំ គហេត្វា ‘ត្វំ មម សន្តកំ ខាទិត្វា ខេត្តេ កិច្ចំ កាតុំ ន ឥច្ឆសី’តិ តជ្ជេន្តី វេគេន បលាយន្តំ អនុពន្ធិត្វា បាបុណិតុំ អសក្កោន្តី ‘ចោរា តំ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ឆិន្ទន្តូ’តិអាទីនិ វត្វា យថាកាមំ អក្កោសតិ បរិភាសតិ។ យំ បន មុខេន ភណតិ, តថា ហទយេ អប្បមត្តកម្បិ ន ឥច្ឆតិ, អាគមនញ្ចស្ស ឥច្ឆតិ, សោ ទិវសភាគំ កីឡិត្វា សាយំ គេហំ បវិសិតុំ អវិសហន្តោ ញាតកានំ សន្តិកំ គច្ឆតិ។ មាតាបិស្ស អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តី អនាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘បវិសិតុំ ន វិសហតិ មញ្ញេ’តិ សោកស្ស ហទយំ បូរេត្វា អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ ញាតិឃរេ ឧបធារេន្តី បុត្តំ ទិស្វា អាលិង្គិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទឡ្ហំ គហេត្វា ‘តាត បិយបុត្តក, មម វចនំ ហទយេ ឋបេសី’តិ អតិរេកតរំ បេមំ ឧប្បាទេសិ។ ឯវំ, មហារាជ, មាតុយា កុទ្ធកាលេ បុត្តោ បិយតរោ នាម ហោតី’’តិ ទុតិយំ បញ្ហំ កថេសិ។ ទេវតា តថេវ បូជេសិ។

រាជាបិ បូជេត្វា តតិយំ បញ្ហំ យាចិត្វា ‘‘វទ, មហារាជា’’តិ វុត្តេ តតិយំ គាថមាហ –

‘‘អព្ភក្ខាតិ អភូតេន, អលិកេនាភិសារយេ;

ស វេ រាជ បិយោ ហោតិ, កំ តេន ត្វាភិបស្សសី’’តិ។ (ជា. ១.៤.១៩៩);

អថស្ស មហាសត្តោ ‘‘រាជ, យទា ឧភោ ជយម្បតិកា រហោគតា លោកស្សាទរតិយា កីឡន្តា ‘ភទ្ទេ, តវ មយិ បេមំ នត្ថិ, ហទយំ តេ ពហិ គត’ន្តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ, អលិកេន សារេន្តិ ចោទេន្តិ, តទា តេ អតិរេកតរំ អញ្ញមញ្ញំ បិយាយន្តិ។ ឯវមស្ស បញ្ហស្ស អត្ថំ ជានាហី’’តិ កថេសិ។ ទេវតា តថេវ បូជេសិ។

រាជាបិ បូជេត្វា ឥតរំ បញ្ហំ យាចិត្វា ‘‘វទ, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

‘‘ហរំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;

អញ្ញទត្ថុហរា សន្តា, តេ វេ រាជ បិយា ហោន្តិ;

កំ តេន ត្វាភិបស្សសី’’តិ។ (ជា. ១.៤.២០០);

អថស្ស មហាសត្តោ ‘‘មហារាជ, អយំ បញ្ហោ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណេ សន្ធាយ វុត្តោ។ សទ្ធានិ ហិ កុលានិ ឥធលោកបរលោកំ សទ្ទហិត្វា ទេន្តិ ចេវ ទាតុកាមានិ ច ហោន្តិ, តានិ តថារូបេ សមណព្រាហ្មណេ យាចន្តេបិ លទ្ធំ ហរន្តេ ភុញ្ជន្តេបិ ទិស្វា ‘អម្ហេយេវ យាចន្តិ, អម្ហាកំយេវ សន្តកានិ អន្នបានាទីនិ បរិភុញ្ជន្តី’តិ តេសុ អតិរេកតរំ បេមំ ករោន្តិ។ ឯវំ ខោ, មហារាជ, អញ្ញទត្ថុហរា សន្តា ឯកំសេន យាចន្តា ចេវ លទ្ធំ ហរន្តា ច សមានា បិយា ហោន្តី’’តិ កថេសិ។ ឥមស្មិំ បន បញ្ហេ កថិតេ ទេវតា តថេវ បូជេត្វា សាធុការំ ទត្វា សត្តរតនបូរំ រតនចង្កោដកំ ‘‘គណ្ហ, មហាបណ្ឌិតា’’តិ មហាសត្តស្ស បាទមូលេ ខិបិ។ រាជាបិស្ស អតិរេកតរំ បូជំ ករោន្តោ អតិវិយ បសីទិត្វា សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ។ តតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តស្ស យសោ មហា អហោសិ។

ទេវតាបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

បញ្ចបណ្ឌិតបញ្ហោ

បុន តេ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ‘‘អម្ភោ, គហបតិបុត្តោ ឥទានិ មហន្តតរោ ជាតោ, កិំ ករោមា’’តិ មន្តយិំសុ។ អថ នេ សេនកោ អាហ – ‘‘ហោតុ ទិដ្ឋោ មេ ឧបាយោ, មយំ គហបតិបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘រហស្សំ នាម កស្ស កថេតុំ វដ្ដតី’តិ បុច្ឆិស្សាម, សោ ‘ន កស្សចិ កថេតព្ព’ន្តិ វក្ខតិ។ អថ នំ ‘គហបតិបុត្តោ តេ, ទេវ, បច្ចត្ថិកោ ជាតោ’តិ បរិភិន្ទិស្សាមា’’តិ។ តេ ចត្តារោបិ បណ្ឌិតា តស្ស ឃរំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘បណ្ឌិត, បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមម្ហា’’តិ វត្វា ‘‘បុច្ឆថា’’តិ វុត្តេ សេនកោ បុច្ឆិ ‘‘បណ្ឌិត, បុរិសេន នាម កត្ថ បតិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘សច្ចេ បតិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ។ ‘‘សច្ចេ បតិដ្ឋិតេន កិំ ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ? ‘‘ធនំ ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ។ ‘‘ធនំ ឧប្បាទេត្វា កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘មន្តោ គហេតព្ពោ’’តិ។ ‘‘មន្តំ គហេត្វា កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘អត្តនោ រហស្សំ បរស្ស ន កថេតព្ព’’ន្តិ។ តេ ‘‘សាធុ បណ្ឌិតា’’តិ វត្វា តុដ្ឋមានសា ហុត្វា ‘‘ឥទានិ គហបតិបុត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិស្សាមា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, គហបតិបុត្តោ តេ បច្ចត្ថិកោ ជាតោ’’តិ វទិំសុ។ ‘‘នាហំ តុម្ហាកំ វចនំ សទ្ទហាមិ, ន សោ មយ្ហំ បច្ចត្ថិកោ ភវិស្សតី’’តិ។ សច្ចំ, មហារាជ, សទ្ទហថ, អសទ្ទហន្តោ បន តមេវ បុច្ឆថ ‘‘បណ្ឌិត, អត្តនោ រហស្សំ នាម កស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ? សចេ បច្ចត្ថិកោ ន ភវិស្សតិ, ‘‘អសុកស្ស នាម កថេតព្ព’’ន្តិ វក្ខតិ។ សចេ បច្ចត្ថិកោ ភវិស្សតិ, ‘‘កស្សចិ ន កថេតព្ពំ, មនោរថេ បរិបុណ្ណេ កថេតព្ព’’ន្តិ វក្ខតិ។ តទា អម្ហាកំ វចនំ សទ្ទហិត្វា និក្កង្ខា ភវេយ្យាថាតិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកទិវសំ សព្ពេសុ សមាគន្ត្វា និសិន្នេសុ វីសតិនិបាតេ បញ្ចបណ្ឌិតបញ្ហេ បឋមំ គាថមាហ –

‘‘បញ្ច បណ្ឌិតា សមាគតាត្ថ, បញ្ហា មេ បដិភាតិ តំ សុណាថ;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, កស្សេវាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣១៥);

ឯវំ វុត្តេ សេនកោ ‘‘រាជានម្បិ អម្ហាកំយេវ អព្ភន្តរេ បក្ខិបិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ត្វំ អាវិករោហិ ភូមិបាល, ភត្តា ភារសហោ តុវំ វទេតំ;

តវ ឆន្ទរុចីនិ សម្មសិត្វា, អថ វក្ខន្តិ ជនិន្ទ បញ្ច ធីរា’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៣១៦);

តត្ថ ភត្តាតិ ត្វំ អម្ហាកំ សាមិកោ ចេវ ឧប្បន្នស្ស ច ភារស្ស សហោ, បឋមំ តាវ ត្វមេវ ឯតំ វទេហិ។ តវ ឆន្ទរុចីនីតិ បច្ឆា តវ ឆន្ទញ្ចេវ រុច្ចនការណានិ ច សម្មសិត្វា ឥមេ បញ្ច បណ្ឌិតា វក្ខន្តិ។

អថ រាជា អត្តនោ កិលេសវសិកតាយ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យា សីលវតី អនញ្ញថេយ្យា, ភត្តុច្ឆន្ទវសានុគា បិយា មនាបា;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, ភរិយាយាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣១៧);

តត្ថ អនញ្ញថេយ្យាតិ កិលេសវសេន អញ្ញេន ន ថេនិតព្ពា។

តតោ សេនកោ ‘‘ឥទានិ រាជានំ អម្ហាកំ អព្ភន្តរេ បក្ខិបិម្ហា’’តិ តុស្សិត្វា សយំកតការណមេវ ទីបេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យោ កិច្ឆគតស្ស អាតុរស្ស, សរណំ ហោតិ គតី បរាយណញ្ច;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, សខិនោវាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣១៨);

អថ រាជា បុក្កុសំ បុច្ឆិ ‘‘កថំ, បុក្កុស, បស្សសិ, និន្ទិយំ វា បសំសិយំ វា រហស្សំ កស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ? សោ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ជេដ្ឋោ អថ មជ្ឈិមោ កនិដ្ឋោ, យោ ចេ សីលសមាហិតោ ឋិតត្តោ;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, ភាតុវាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣១៩);

តត្ថ ឋិតត្តោតិ ឋិតសភាវោ និព្ពិសេវនោ។

តតោ រាជា កាមិន្ទំ បុច្ឆិ ‘‘កថំ កាមិន្ទ បស្សសិ, រហស្សំ កស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ? សោ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យោ វេ បិតុហទយស្ស បទ្ធគូ, អនុជាតោ បិតរំ អនោមបញ្ញោ;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, បុត្តស្សាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២០);

តត្ថ បទ្ធគូតិ បេសនការកោ យោ បិតុស្ស បេសនំ ករោតិ, បិតុ ចិត្តស្ស វសេ វត្តតិ, ឱវាទក្ខមោ ហោតីតិ អត្ថោ។ អនុជាតោតិ តយោ បុត្តា អតិជាតោ ច អនុជាតោ ច អវជាតោ ចាតិ។ អនុប្បន្នំ យសំ ឧប្បាទេន្តោ អតិជាតោ, កុលភារោ អវជាតោ, កុលបវេណិរក្ខកោ បន អនុជាតោ។ តំ សន្ធាយ ឯវមាហ។

តតោ រាជា ទេវិន្ទំ បុច្ឆិ – ‘‘កថំ ទេវិន្ទ, បស្សសិ, រហស្សំ កស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ? សោ អត្តនោ កតការណមេវ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មាតា ទ្វិបទាជនិន្ទសេដ្ឋ, យា នំ បោសេតិ ឆន្ទសា បិយេន;

និន្ទិយមត្ថំ បសំសិយំ វា, មាតុយាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២១);

តត្ថ ទ្វិបទាជនិន្ទសេដ្ឋាតិ ទ្វិបទានំ សេដ្ឋ, ជនិន្ទ។ ឆន្ទសា បិយេនាតិ ឆន្ទេន ចេវ បេមេន ច។

ឯវំ តេ បុច្ឆិត្វា រាជា បណ្ឌិតំ បុច្ឆិ ‘‘កថំ បស្សសិ, បណ្ឌិត, រហស្សំ កស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ។ ‘‘មហារាជ, យាវ អត្តនោ ឥច្ឆិតំ ន និប្ផជ្ជតិ, តាវ បណ្ឌិតោ អធិវាសេយ្យ, កស្សចិ ន កថេយ្យា’’តិ សោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘គុយ្ហស្ស ហិ គុយ្ហមេវ សាធុ, ន ហិ គុយ្ហស្ស បសត្ថមាវិកម្មំ;

អនិប្ផន្នតា សហេយ្យ ធីរោ, និប្ផន្នោវ យថាសុខំ ភណេយ្យា’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២២);

តត្ថ អនិប្ផន្នតាតិ មហារាជ, យាវ អត្តនោ ឥច្ឆិតំ ន និប្ផជ្ជតិ, តាវ បណ្ឌិតោ អធិវាសេយ្យ, ន កស្សចិ កថេយ្យាតិ។

បណ្ឌិតេន បន ឯវំ វុត្តេ រាជា អនត្តមនោ អហោសិ។ សេនកោ រាជានំ ឱលោកេសិ, រាជាបិ សេនកមុខំ ឱលោកេសិ។ ពោធិសត្តោ តេសំ កិរិយំ ទិស្វាវ ជានិ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ ជនា បឋមមេវ មំ រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទិំសុ, វីមំសនវសេន បញ្ហោ បុច្ឆិតោ ភវិស្សតី’’តិ។ តេសំ បន កថេន្តានញ្ញេវ សូរិយោ អត្ថង្គតោ, ទីបា ជលិតា។ បណ្ឌិតោ ‘‘រាជកម្មានិ នាម ភារិយានិ, ន បញ្ញាយតិ ‘កិំ ភវិស្សតី’តិ, ខិប្បមេវ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ឧដ្ឋាយាសនា រាជានំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេសុ ឯកោ ‘សហាយកស្ស កថេតុំ វដ្ដតី’តិ អាហ, ឯកោ ‘ភាតុស្ស, ឯកោ បុត្តស្ស, ឯកោ មាតុ កថេតុំ វដ្ដតី’តិ អាហ។ ឥមេហិ ឯតំ កតមេវ ភវិស្សតិ, ទិដ្ឋមេវ កថិតន្តិ មញ្ញាមិ, ហោតុ អជ្ជេវ ឯតំ ជានិស្សាមី’’តិ។ តេ បន ចត្តារោបិ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ រាជកុលា និក្ខមិត្វា រាជនិវេសនទ្វារេ ឯកស្ស ភត្តអម្ពណស្ស បិដ្ឋេ និសីទិត្វា កិច្ចករណីយានិ មន្តេត្វា ឃរានិ គច្ឆន្តិ។ តស្មា បណ្ឌិតោ ‘‘អហំ ឯតេសំ ចតុន្នំ រហស្សំ អម្ពណស្ស ហេដ្ឋា និបជ្ជិត្វា ជានិតុំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ អម្ពណំ ឧក្ខិបាបេត្វា អត្ថរណំ អត្ថរាបេត្វា អម្ពណស្ស ហេដ្ឋា បវិសិត្វា បុរិសានំ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘តុម្ហេ ចតូសុ បណ្ឌិតេសុ មន្តេត្វា គតេសុ អាគន្ត្វា មំ អានេយ្យាថា’’តិ។ តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បក្កមិំសុ។ សេនកោបិ រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, អម្ហាកំ វចនំ ន សទ្ទហថ, ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ។ សោ តស្ស វចនំ គហេត្វា អនិសាមេត្វាវ ភីតតសិតោ ហុត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករោម, សេនក បណ្ឌិតា’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘មហារាជ, បបញ្ចំ អកត្វា កញ្ចិ អជានាបេត្វា គហបតិបុត្តំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ។ រាជា ‘‘សេនក, ឋបេត្វា តុម្ហេ អញ្ញោ មម អត្ថកាមោ នាម នត្ថិ, តុម្ហេ អត្តនោ សុហទេ គហេត្វា ទ្វារន្តរេ ឋត្វា គហបតិបុត្តស្ស បាតោវ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តស្ស ខគ្គេន សីសំ ឆិន្ទថា’’តិ អត្តនោ ខគ្គរតនំ អទាសិ។ តេ ‘‘សាធុ, ទេវ, មា ភាយិ, មយំ តំ មារេស្សាមា’’តិ វត្វា និក្ខមិត្វា ‘‘ទិដ្ឋា នោ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋី’’តិ ភត្តអម្ពណស្ស បិដ្ឋេ និសីទិំសុ។ តតោ សេនកោ អាហ ‘‘អម្ភោ, កោ គហបតិបុត្តំ មារេស្សតី’’តិ។ ឥតរេ ‘‘តុម្ហេយេវ អាចរិយ, មារេថា’’តិ តស្សេវ ភារំ ករិំសុ។

អថ នេ សេនកោ បុច្ឆិ ‘‘តុម្ហេ ‘រហស្សំ នាម អសុកស្ស អសុកស្ស កថេតព្ព’ន្តិ វទថ, កិំ វោ ឯតំ កតំ, ឧទាហុ ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ? ‘‘កតំ ឯតំ, អាចរិយា’’តិ។ តុម្ហេ ‘‘រហស្សំ នាម សហាយកស្ស កថេតព្ព’’ន្តិ វទថ, ‘‘កិំ វោ ឯតំ កតំ, ឧទាហុ ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ? ‘‘កតំ ឯតំ មយា’’តិ? ‘‘កថេថ, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘ឥមស្មិំ រហស្សេ រញ្ញា ញាតេ ជីវិតំ មេ នត្ថី’’តិ។ ‘‘មា ភាយថ អាចរិយ, ឥធ តុម្ហាកំ រហស្សភេទកោ នត្ថិ, កថេថា’’តិ។ សោ នខេន អម្ពណំ កោដ្ដេត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្ស ហេដ្ឋា គហបតិបុត្តោ’’តិ អាហ។ ‘‘អាចរិយ, គហបតិបុត្តោ អត្តនោ ឥស្សរិយេន ឯវរូបំ ឋានំ ន បវិសិស្សតិ, ឥទានិ យសេន មត្តោ ភវិស្សតិ, កថេថ តុម្ហេ’’តិ។ សេនកោ តាវ អត្តនោ រហស្សំ កថេន្តោ អាហ – ‘‘តុម្ហេ ឥមស្មិំ នគរេ អសុកំ នាម វេសិំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘ឥទានិ សា បញ្ញាយតី’’តិ។ ‘‘ន បញ្ញាយតិ, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘អហំ សាលវនុយ្យានេ តាយ សទ្ធិំ បុរិសកិច្ចំ កត្វា តស្សា បិឡន្ធនេសុ លោភេន តំ មារេត្វា តស្សាយេវ សាដកេន ភណ្ឌិកំ កត្វា អាហរិត្វា អម្ហាកំ ឃរេ អសុកភូមិកាយ អសុកេ នាម គព្ភេ នាគទន្តកេ លគ្គេសិំ, វឡញ្ជេតុំ ៣ វិសហាមិ, បុរាណភាវមស្ស ឱលោកេមិ, ឯវរូបំ អបរាធកម្មំ កត្វា មយា ឯកស្ស សហាយកស្ស កថិតំ, ន តេន កស្សចិ កថិតបុព្ពំ, ឥមិនា ការណេន ‘សហាយកស្ស គុយ្ហំ កថេតព្ព’ន្តិ មយា កថិត’’ន្តិ។ បណ្ឌិតោ តស្ស រហស្សំ សាធុកំ វវត្ថបេត្វា សល្លក្ខេសិ។

បុក្កុសោបិ អត្តនោ រហស្សំ កថេន្តោ អាហ – ‘‘មម ឩរុយា កុដ្ឋំ អត្ថិ, កនិដ្ឋោ មេ បាតោវ កញ្ចិ អជានាបេត្វា តំ ធោវិត្វា ភេសជ្ជេន មក្ខេត្វា ឧបរិ បិលោតិកំ ទត្វា ពន្ធតិ។ រាជា មយិ មុទុចិត្តោ ‘ឯហិ បុក្កុសា’តិ មំ បក្កោសិត្វា យេភុយ្យេន មម ឩរុយាយេវ សយតិ, សចេ បន ឯតំ រាជា ជានេយ្យ, មំ មារេយ្យ។ តំ មម កនិដ្ឋំ ឋបេត្វា អញ្ញោ ជានន្តោ នាម នត្ថិ, តេន ការណេន ‘រហស្សំ នាម ភាតុ កថេតព្ព’ន្តិ មយា វុត្ត’’ន្តិ។ កាមិន្ទោបិ អត្តនោ រហស្សំ កថេន្តោ អាហ – ‘‘មំ កាឡបក្ខេ ឧបោសថទិវសេ នរទេវោ នាម យក្ខោ គណ្ហាតិ, អហំ ឧម្មត្តកសុនខោ វិយ វិរវាមិ, ស្វាហំ តមត្ថំ បុត្តស្ស កថេសិំ។ សោ មម យក្ខេន គហិតភាវំ ញត្វា មំ អន្តោគេហគព្ភេ និបជ្ជាបេត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា និក្ខមិត្វា មម សទ្ទំ បដិច្ឆាទនត្ថំ ទ្វារេ សមជ្ជំ ការេសិ, ឥមិនា ការណេន ‘រហស្សំ នាម បុត្តស្ស កថេតព្ព’ន្តិ មយា វុត្ត’’ន្តិ។ តតោ តយោបិ ទេវិន្ទំ បុច្ឆិំសុ។ សោ អត្តនោ រហស្សំ កថេន្តោ អាហ – ‘‘មយា មណិបហំសនកម្មំ ករោន្តេន រញ្ញោ សន្តកំ សក្កេន កុសរញ្ញោ ទិន្នំ, សិរិបវេសនំ មង្គលមណិរតនំ ថេនេត្វា មាតុយា ទិន្នំ។ សា កញ្ចិ អជានាបេត្វា មម រាជកុលំ បវិសនកាលេ តំ មយ្ហំ ទេតិ, អហំ តេន មណិនា សិរិំ បវេសេត្វា រាជនិវេសនំ គច្ឆាមិ។ រាជា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ អកថេត្វា បឋមតរំ មយា សទ្ធិំ កថេសិ។ ទេវសិកំ អដ្ឋ, សោឡស, ទ្វត្តិំស, ចតុសដ្ឋិ កហាបណេ មម បរិព្ពយត្ថាយ ទេតិ។ សចេ តស្ស មណិរតនស្ស ឆន្នភាវំ រាជា ជានេយ្យ, មយ្ហំ ជីវិតំ នត្ថិ, ឥមិនា ការណេន ‘រហស្សំ នាម មាតុ កថេតព្ព’ន្តិ មយា វុត្ត’’ន្តិ។

មហាសត្តោ សព្ពេសម្បិ គុយ្ហំ អត្តនោ បច្ចក្ខំ អកាសិ។ តេ បន អត្តនោ ឧទរំ ផាលេត្វា អន្តំ ពាហិរំ ករោន្តា វិយ រហស្សំ អញ្ញមញ្ញំ កថេត្វា ‘‘តុម្ហេ អប្បមត្តា បាតោវ អាគច្ឆថ, គហបតិបុត្តំ មារេស្សាមា’’តិ ឧដ្ឋាយ បក្កមិំសុ។ តេសំ គតកាលេ បណ្ឌិតស្ស បុរិសា អាគន្ត្វា អម្ពណំ ឧក្ខិបិត្វា មហាសត្តំ អាទាយ បក្កមិំសុ។ សោ ឃរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ‘‘អជ្ជ មេ ភគិនី ឧទុម្ពរទេវី រាជគេហតោ សាសនំ បេសេស្សតី’’តិ ញត្វា ទ្វារេ បច្ចាយិកំ បុរិសំ ឋបេសិ ‘‘រាជគេហតោ អាគតំ សីឃំ បវេសេត្វា មម ទស្សេយ្យាសី’’តិ។ ឯវញ្ច បន វត្វា សយនបិដ្ឋេ និបជ្ជិ។ តស្មិំ ខណេ រាជាបិ សយនបិដ្ឋេ និបន្នោវ បណ្ឌិតស្ស គុណំ សរិត្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ សត្តវស្សិកកាលតោ បដ្ឋាយ មំ ឧបដ្ឋហន្តោ ន កិញ្ចិ មយ្ហំ អនត្ថំ អកាសិ, ទេវតាយ បុច្ឆិតបញ្ហេបិ បណ្ឌិតេ អសតិ ជីវិតំ មេ លទ្ធំ ន សិយា។ វេរិបច្ចាមិត្តានំ វចនំ គហេត្វា ‘អសមធុរំ បណ្ឌិតំ មារេថា’តិ ខគ្គំ ទេន្តេន អយុត្តំ មយា កតំ, ស្វេ ទានិ នំ បស្សិតុំ ន លភិស្សាមី’’តិ សោកំ ឧប្បាទេសិ។ សរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ។ សោ សោកសមប្បិតោ ចិត្តស្សាទំ ន លភិ។ ឧទុម្ពរទេវីបិ តេន សទ្ធិំ ឯកសយនគតា តំ អាការំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មយ្ហំ កោចិ អបរាធោ អត្ថិ, ឧទាហុ ទេវស្ស កិញ្ចិ សោកការណំ ឧប្បន្នំ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘កិំ ត្វំ វិមនោសិ រាជសេដ្ឋ, ទ្វិបទជនិន្ទ វចនំ សុណោម មេតំ;

កិំ ចិន្តយមានោ ទុម្មនោសិ, នូន ទេវ អបរាធោ អត្ថិ មយ្ហ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៣);

អថ រាជា កថេន្តោ គាថមាហ –

‘‘បណ្ហេ វជ្ឈោ មហោសធោតិ, អាណត្តោ មេ វមាយ ភូរិបញ្ញោ;

តំ ចិន្តយមានោ ទុម្មនោស្មិ, ន ហិ ទេវី អបរាធោ អត្ថិ តុយ្ហ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៤);

តត្ថ អាណត្តោតិ ភទ្ទេ, ចត្តារោ បណ្ឌិតា ‘‘មហោសធោ មម បច្ចត្ថិកោ’’តិ កថយិំសុ។ មយា តថតោ អវិចិនិត្វា ‘‘វធេថ ន’’ន្តិ ភូរិបញ្ញោ វធាយ អាណត្តោ។ តំ ការណំ ចិន្តយមានោ ទុម្មនោស្មីតិ។

តស្សា តស្ស វចនំ សុត្វាវ មហាសត្តេ សិនេហេន បព្ពតមត្តោ សោកោ ឧប្បជ្ជិ។ តតោ សា ចិន្តេសិ ‘‘ឯកេន ឧបាយេន រាជានំ អស្សាសេត្វា រញ្ញោ និទ្ទំ ឱក្កមនកាលេ មម កនិដ្ឋស្ស សាសនំ បហិណិស្សាមី’’តិ។ អថ សា ‘‘មហារាជ, តយាវេតំ កតំ គហបតិបុត្តំ មហន្តេ ឥស្សរិយេ បតិដ្ឋាបេន្តេន, តុម្ហេហិ សោ សេនាបតិដ្ឋានេ ឋបិតោ, ឥទានិ កិរ សោ តុម្ហាកំយេវ បច្ចត្ថិកោ ជាតោ, ន ខោ បន បច្ចត្ថិកោ ខុទ្ទកោ នាម អត្ថិ, មារេតព្ពោវ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ រាជានំ អស្សាសេសិ។ សោ តនុភូតសោកោ និទ្ទំ ឱក្កមិ។ ទេវី ឧដ្ឋាយ គព្ភំ បវិសិត្វា ‘‘តាត មហោសធ, ចត្តារោ បណ្ឌិតា តំ បរិភិន្ទិំសុ, រាជា កុទ្ធោ ស្វេ ទ្វារន្តរេ តំ វធាយ អាណាបេសិ, ស្វេ រាជកុលំ មា អាគច្ឆេយ្យាសិ, អាគច្ឆន្តោ បន នគរំ ហត្ថគតំ កត្វា សមត្ថោ ហុត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ បណ្ណំ លិខិត្វា មោទកស្ស អន្តោ បក្ខិបិត្វា មោទកំ សុត្តេន វេឋេត្វា នវភាជនេ កត្វា ឆាទេត្វា លញ្ឆេត្វា អត្ថចារិកាយ ទាសិយា អទាសិ ‘‘ឥមំ មោទកំ គហេត្វា មម កនិដ្ឋស្ស ទេហី’’តិ។ សា តថា អកាសិ។ ‘‘រត្តិំ កថំ និក្ខន្តា’’តិ ន ចិន្តេតព្ពំ។ រញ្ញា បឋមមេវ ទេវិយា វរោ ទិន្នោ, តេន ន នំ កោចិ និវារេសិ។ ពោធិសត្តោ បណ្ណាការំ គហេត្វា នំ ឧយ្យោជេសិ។ សា បុន អាគន្ត្វា ទិន្នភាវំ អារោចេសិ។ តស្មិំ ខណេ ទេវី អាគន្ត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ និបជ្ជិ។ មហាសត្តោបិ មោទកំ ភិន្ទិត្វា បណ្ណំ វាចេត្វា តមត្ថំ ញត្វា កត្តព្ពកិច្ចំ វិចារេត្វា សយនេ និបជ្ជិ។

ឥតរេបិ ចត្តារោ ជនា បាតោវ ខគ្គំ គហេត្វា ទ្វារន្តរេ ឋត្វា បណ្ឌិតំ អបស្សន្តា ទុម្មនា ហុត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ បណ្ឌិតា មារិតោ វោ គហបតិបុត្តោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន បស្សាម, ទេវា’’តិ អាហំសុ។ មហាសត្តោបិ អរុណុគ្គមនេយេវ នគរំ អត្តនោ ហត្ថគតំ កត្វា តត្ថ តត្ថ អារក្ខំ ឋបេត្វា មហាជនបរិវុតោ រថំ អារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន រាជទ្វារំ អគមាសិ។ រាជា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា ពហិ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ។ អថ មហាសត្តោ រថា ឱតរិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ។ រាជា តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចេ អយំ មម បច្ចត្ថិកោ ភវេយ្យ, ន មំ វន្ទេយ្យា’’តិ។ អថ នំ បក្កោសាបេត្វា រាជា អាសនេ និសីទិ។ មហាសត្តោបិ ឯកមន្តំ និសីទិ។ ចត្តារោបិ បណ្ឌិតា តត្ថេវ និសីទិំសុ។ អថ នំ រាជា កិញ្ចិ អជានន្តោ វិយ ‘‘តាត, ត្វំ ហិយ្យោ គន្ត្វា ឥទានិ អាគច្ឆសិ, កិំ មំ បរិច្ចជសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អភិទោសគតោ ទានិ ឯហិសិ, កិំ សុត្វា កិំ សង្កតេ មនោ តេ;

កោ តេ កិមវោច ភូរិបញ្ញ, ឥង្ឃ វចនំ សុណោម ព្រូហិ មេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៥);

តត្ថ អភិទោសគតោតិ ហិយ្យោ បឋមយាមេ គតោ ឥទានិ អាគតោ។ កិំ សង្កតេតិ កិំ អាសង្កតេ។ កិមវោចាតិ កិំ រញ្ញោ សន្តិកំ មា គមីតិ តំ កោចិ អវោច។

អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘មហារាជ, តយា មេ ចតុន្នំ បណ្ឌិតានំ វចនំ គហេត្វា វធោ អាណត្តោ, តេនាហំ ន ឯមី’’តិ ចោទេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បណ្ហេ វជ្ឈោ មហោសធោតិ, យទិ តេ មន្តយិតំ ជនិន្ទ ទោសំ;

ភរិយាយ រហោគតោ អសំសិ, គុយ្ហំ បាតុកតំ សុតំ មមេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៦);

តត្ថ យទិ តេតិ យស្មា តយា។ មន្តយិតន្តិ កថិតំ។ ទោសន្តិ អភិទោសំ, រត្តិភាគេតិ អត្ថោ។ កស្ស កថិតន្តិ? ភរិយាយ។ ត្វញ្ហិ ហិយ្យោ តស្សា ឥមមត្ថំ រហោគតោ អសំសិ។ គុយ្ហំ បាតុកតន្តិ តស្សា ឯវរូបំ អត្តនោ រហស្សំ បាតុកតំ។ សុតំ មមេតន្តិ មយា បនេតំ តស្មិំ ខណេយេវ សុតំ។

រាជា តំ សុត្វា ‘‘ឥមាយ តង្ខណញ្ញេវ សាសនំ បហិតំ ភវិស្សតី’’តិ កុទ្ធោ ទេវិំ ឱលោកេសិ។ តំ ញត្វា មហាសត្តោ ‘‘កិំ, ទេវ, ទេវិយា កុជ្ឈថ, អហំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ សព្ពំ ជានាមិ។ ទេវ, តុម្ហាកំ តាវ រហស្សំ ទេវិយា កថិតំ ហោតុ, អាចរិយសេនកស្ស បុក្កុសាទីនំ វា រហស្សំ មម កេន កថិតំ, អហំ ឯតេសម្បិ រហស្សំ ជានាមិយេវា’’តិ សេនកស្ស តាវ រហស្សំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យំ សាលវនស្មិំ សេនកោ, បាបកម្មំ អកាសិ អសព្ភិរូបំ;

សខិនោវ រហោគតោ អសំសិ, គុយ្ហំ បាតុកតំ សុតំ មមេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៧);

តត្ថ អសព្ភិរូបន្តិ អសាធុជាតិកំ លាមកំ អកុសលកម្មំ អកាសិ។ ឥមស្មិំយេវ ហិ នគរេ អសុកំ នាម វេសិំ សាលវនុយ្យានេ បុរិសកិច្ចំ កត្វា តំ មារេត្វា អលង្ការំ គហេត្វា តស្សាយេវ សាដកេន ភណ្ឌិកំ កត្វា អត្តនោ ឃរេ អសុកដ្ឋានេ នាគទន្តកេ លគ្គេត្វា ឋបេសិ។ សខិនោវាតិ អថ នំ, មហារាជ, ឯកស្ស សហាយកស្ស រហោគតោ ហុត្វា អក្ខាសិ, តម្បិ មយា សុតំ។ នាហំ ទេវស្ស បច្ចត្ថិកោ, សេនកោយេវ។ យទិ តេ បច្ចត្ថិកេន កម្មំ អត្ថិ, សេនកំ គណ្ហាបេហីតិ។

រាជា សេនកំ ឱលោកេត្វា ‘‘សច្ចំ, សេនកា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ទេវា’’តិ វុត្តេ តស្ស ពន្ធនាគារប្បវេសនំ អាណាបេសិ។ បណ្ឌិតោ បុក្កុសស្ស រហស្សំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘បុក្កុសបុរិសស្ស តេ ជនិន្ទ, ឧប្បន្នោ រោគោ អរាជយុត្តោ;

ភាតុច្ច រហោគតោ អសំសិ, គុយ្ហំ បាតុកតំ សុតំ មមេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៨);

តត្ថ អរាជយុត្តោតិ មហារាជ, ឯតស្ស កុដ្ឋរោគោ ឧប្បន្នោ, សោ រាជានំ បត្តុំ អយុត្តោ, ឆុបនានុច្ឆវិកោ ន ហោតិ។ តុម្ហេ ច ‘‘បុក្កុសស្ស ឩរុ មុទុកោ’’តិ យេភុយ្យេន តស្ស ឩរុម្ហិ និបជ្ជថ។ សោ បនេស វណពន្ធបិលោតិកាយ ផស្សោ, ទេវាតិ។

រាជា តម្បិ ឱលោកេត្វា ‘‘សច្ចំ បុក្កុសា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ ទេវា’’តិ វុត្តេ តម្បិ ពន្ធនាគារំ បវេសាបេសិ។ បណ្ឌិតោ កាមិន្ទស្សបិ រហស្សំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អាពាធោយំ អសព្ភិរូបោ, កាមិន្ទោ នរទេវេន ផុដ្ឋោ;

បុត្តស្ស រហោគតោ អសំសិ, គុយ្ហំ បាតុកតំ សុតំ មមេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣២៩);

តត្ថ អសព្ភិរូបោតិ យេន សោ អាពាធេន ផុដ្ឋោ ឧម្មត្តកសុនខោ វិយ វិរវតិ, សោ នរទេវយក្ខាពាធោ អសព្ភិជាតិកោ លាមកោ, រាជកុលំ បវិសិតុំ ន យុត្តោ, មហារាជាតិ វទតិ។

រាជា តម្បិ ឱលោកេត្វា ‘‘សច្ចំ កាមិន្ទា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ ទេវា’’តិ វុត្តេ តម្បិ ពន្ធនាគារំ បវេសាបេសិ។ បណ្ឌិតោ ទេវិន្ទស្សបិ រហស្សំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អដ្ឋវង្កំ មណិរតនំ ឧឡារំ, សក្កោ តេ អទទា បិតាមហស្ស;

ទេវិន្ទស្ស គតំ តទជ្ជ ហត្ថំ, មាតុច្ច រហោគតោ អសំសិ;

គុយ្ហំ បាតុកតំ សុតំ មមេត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣៣០);

តត្ថ បិតាមហស្សាតិ តវ បិតាមហស្ស កុសរាជស្ស។ តទជ្ជ ហត្ថន្តិ តំ មង្គលសម្មតំ មណិរតនំ អជ្ជ ទេវិន្ទស្ស ហត្ថគតំ, មហារាជាតិ។

រាជា តម្បិ ឱលោកេត្វា ‘‘សច្ចំ ទេវិន្ទា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ ទេវា’’តិ វុត្តេ តម្បិ ពន្ធនាគារំ បវេសាបេសិ។ ឯវំ ‘‘ពោធិសត្តំ វធិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា សព្ពេបិ តេ ពន្ធនាគារំ បវិដ្ឋា។ ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, ឥមិនា ការណេនាហំ ‘អត្តនោ គុយ្ហំ បរស្ស ន កថេតព្ព’ន្តិ វទាមិ, វទន្តា បន មហាវិនាសំ បត្តា’’តិ វត្វា ឧត្តរិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘គុយ្ហស្ស ហិ គុយ្ហមេវ សាធុ, ន គុយ្ហស្ស បសត្ថមាវិកម្មំ;

អនិប្ផន្នតា សហេយ្យ ធីរោ, និប្ផន្នោវ យថាសុខំ ភណេយ្យ។

‘‘ន គុយ្ហមត្ថំ វិវរេយ្យ, រក្ខេយ្យ នំ យថា និធិំ;

ន ហិ បាតុកតោ សាធុ, គុយ្ហោ អត្ថោ បជានតា។

‘‘ថិយា គុយ្ហំ ន សំសេយ្យ, អមិត្តស្ស ច បណ្ឌិតោ;

យោ ចាមិសេន សំហីរោ, ហទយត្ថេនោ ច យោ នរោ។

‘‘គុយ្ហមត្ថំ អសម្ពុទ្ធំ, សម្ពោធយតិ យោ នរោ;

មន្តភេទភយា តស្ស, ទាសភូតោ តិតិក្ខតិ។

‘‘យាវន្តោ បុរិសស្សត្ថំ, គុយ្ហំ ជានន្តិ មន្តិនំ;

តាវន្តោ តស្ស ឧព្ពេគា, តស្មា គុយ្ហំ ន វិស្សជេ។

‘‘វិវិច្ច ភាសេយ្យ ទិវា រហស្សំ, រត្តិំ គិរំ នាតិវេលំ បមុញ្ចេ;

ឧបស្សុតិកា ហិ សុណន្តិ មន្តំ, តស្មា មន្តោ ខិប្បមុបេតិ ភេទ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.៣៣១-៣៣៦);

តត្ថ អមិត្តស្ស ចាតិ ឥត្ថិយា ច បច្ចត្ថិកស្ស ច ន កថេយ្យ។ សំហីរោតិ យោ ច យេន កេនចិ អាមិសេន សំហីរតិ ឧបលាបតិ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្សបិ ន សំសេយ្យ។ ហទយត្ថេនោតិ យោ ច អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ មុខេន អញ្ញំ កថេតិ, ហទយេន អញ្ញំ ចិន្តេតិ, តស្សបិ ន សំសេយ្យ។ អសម្ពុទ្ធន្តិ បរេហិ អញ្ញាតំ។ ‘‘អសម្ពោធ’’ន្តិបិ បាឋោ, បរេសំ ពោធេតុំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ។ តិតិក្ខតីតិ តស្ស អក្កោសម្បិ បរិភាសម្បិ បហារម្បិ ទាសោ វិយ ហុត្វា អធិវាសេតិ។ មន្តិនន្តិ មន្តិតំ, មន្តីនំ វា អន្តរេ យាវន្តោ ជានន្តីតិ អត្ថោ។ តាវន្តោតិ តេ គុយ្ហជាននកេ បដិច្ច តត្តកា តស្ស ឧព្ពេគា សន្តាសា ឧប្បជ្ជន្តិ។ ន វិស្សជេតិ ន វិស្សជ្ជេយ្យ បរំ ន ជានាបេយ្យ។ វិវិច្ចាតិ សចេ ទិវា រហស្សំ មន្តេតុកាមោ ហោតិ, វិវិត្តំ ឱកាសំ ការេត្វា សុប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ មន្តេយ្យ។ នាតិវេលន្តិ រត្តិំ រហស្សំ កថេន្តោ បន អតិវេលំ មរិយាទាតិក្កន្តំ មហាសទ្ទំ ករោន្តោ គិរំ នប្បមុញ្ចេយ្យ។ ឧបស្សុតិកា ហីតិ មន្តនដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ ឋត្វា សោតារោ។ តស្មាតិ មហារាជ, តេន ការណេន សោ មន្តោ ខិប្បមេវ ភេទមុបាគមីតិ។

រាជា មហាសត្តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘ឯតេ សយំ រាជវេរិនោ ហុត្វា បណ្ឌិតំ មម វេរិំ ករោន្តី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘គច្ឆថ នេ នគរា និក្ខមាបេត្វា សូលេសុ វា ឧត្តាសេថ, សីសានិ វា តេសំ ឆិន្ទថា’’តិ អាណាបេសិ។ តេសុ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ បហារសហស្សំ ទត្វា នីយមានេសុ បណ្ឌិតោ ‘‘ទេវ, ឥមេ តុម្ហាកំ បោរាណកា អមច្ចា, ខមថ នេសំ អបរាធ’’ន្តិ រាជានំ ខមាបេសិ។ រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សាធូ’’តិ តេ បក្កោសាបេត្វា តស្សេវ ទាសេ កត្វា អទាសិ។ សោ បន តេ តត្ថេវ ភុជិស្សេ អកាសិ។ រាជា ‘‘តេន ហិ មម វិជិតេ មា វសន្តូ’’តិ បព្ពាជនីយកម្មំ អាណាបេសិ។ បណ្ឌិតោ ‘‘ខមថ, ទេវ, ឯតេសំ អន្ធពាលានំ ទោស’’ន្តិ ខមាបេត្វា តេសំ ឋានន្តរានិ បុន បាកតិកានិ ការេសិ។ រាជា ‘‘បច្ចាមិត្តេសុបិ តាវស្ស ឯវរូបា មេត្តា ភវតិ, អញ្ញេសុ ជនេសុ កថំ ន ភវិស្សតី’’តិ បណ្ឌិតស្ស អតិវិយ បសន្នោ អហោសិ។ តតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ឧទ្ធតទាឋា វិយ សប្បា និព្ពិសា ហុត្វា កិញ្ចិ កថេតុំ នាសក្ខិំសុ។

បញ្ចបណ្ឌិតបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

និដ្ឋិតា ច បរិភិន្ទកថា។

យុទ្ធបរាជយកណ្ឌំ

តតោ បដ្ឋាយ បណ្ឌិតោវ រញ្ញោ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសតិ។ សោ ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញោ សេតឆត្តមត្តមេវ, រជ្ជំ បន អហមេវ វិចារេមិ, មយា អប្បមត្តេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សោ នគរេ មហាបាការំ នាម ការេសិ, តថា អនុបាការញ្ច ទ្វារដ្ដាលកេ អន្តរដ្ដាលកេ ឧទកបរិខំ កទ្ទមបរិខំ សុក្ខបរិខន្តិ តិស្សោ បរិខាយោ ការេសិ, អន្តោនគរេ ជិណ្ណគេហានិ បដិសង្ខរាបេសិ, មហាបោក្ខរណិយោ ការេត្វា តាសុ ឧទកនិធានំ ការេសិ, នគរេ សព្ពកោដ្ឋាគារានិ ធញ្ញស្ស បូរាបេសិ, ហិមវន្តប្បទេសតោ កុលុបកតាបសេហិ កុទ្រូសកុមុទពីជានិ អាហរាបេសិ, ឧទកនិទ្ធមនានិ សោធាបេត្វា តត្ថ រោបាបេសិ, ពហិនគរេបិ ជិណ្ណសាលាបដិសង្ខរណកម្មំ ការេសិ។ កិំ ការណា? អនាគតភយបដិពាហនត្ថំ។ តតោ តតោ អាគតវាណិជកេបិ ‘‘សម្មា, តុម្ហេ កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកដ្ឋានតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហាកំ រញ្ញា កិំ បិយ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកំ នាមា’’តិ វុត្តេ តេសំ សម្មានំ ការេត្វា ឧយ្យោជេត្វា អត្តនោ ឯកសតេ យោធេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្មា, មយា ទិន្នេ បណ្ណាការេ គហេត្វា ឯកសតរាជធានិយោ គន្ត្វា ឥមេ បណ្ណាការេ អត្តនោ បិយកាមតាយ តេសំ រាជូនំ ទត្វា តេយេវ ឧបដ្ឋហន្តា តេសំ កិរិយំ វា មន្តំ វា ញត្វា មយ្ហំ សាសនំ បេសេន្តា តត្ថេវ វសថ, អហំ វោ បុត្តទារំ បោសេស្សាមី’’តិ វត្វា កេសញ្ចិ កុណ្ឌលេ, កេសញ្ចិ បាទុកាយោ, កេសញ្ចិ ខគ្គេ, កេសញ្ចិ សុវណ្ណមាលាយោ អក្ខរានិ ឆិន្ទិត្វា ‘‘យទា មម កិច្ចំ អត្ថិ, តទា បញ្ញាយន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា តេសំ ហត្ថេ ទត្វា បេសេសិ។ តេ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា តេសំ តេសំ រាជូនំ បណ្ណាការំ ទត្វា ‘‘កេនត្ថេនាគតា’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហេវ ឧបដ្ឋាតុំ អាគតម្ហា’’តិ វត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុដ្ឋា អាគតដ្ឋានំ អវត្វា អញ្ញានិ ឋានានិ អាចិក្ខិត្វា ‘‘តេន ហិ សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតេ ឧបដ្ឋហន្តា តេសំ អព្ភន្តរិកា អហេសុំ។

តទា កបិលរដ្ឋេ សង្ខពលកោ នាម រាជា អាវុធានិ សជ្ជាបេសិ, សេនំ សង្កឌ្ឍិ។ តស្ស សន្តិកេ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសោ បណ្ឌិតស្ស សាសនំ បេសេសិ ‘‘សាមិ, មយំ ឥធ បវត្តិំ ‘ឥទំ នាម ករិស្សតី’តិ ន ជានាម, អាវុធានិ សជ្ជាបេតិ, សេនំ សង្កឌ្ឍតិ, តុម្ហេ បុរិសវិសេសេ បេសេត្វា ឥទំ បវត្តិំ តថតោ ជានាថា’’តិ។ អថ មហាសត្តោ សុវបោតកំ អាមន្តេត្វា ‘‘សម្ម, កបិលរដ្ឋេ សង្ខពលកោ នាម រាជា អាវុធានិ សជ្ជាបេសិ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា ‘ឥមំ នាម ករោតី’តិ តថតោ ញត្វា សកលជម្ពុទីបំ អាហិណ្ឌិត្វា មយ្ហំ បវត្តិំ អាហរាហី’’តិ វត្វា មធុលាជេ ខាទាបេត្វា មធុបានីយំ បាយេត្វា សតបាកសហស្សបាកេហិ តេលេហិ បក្ខន្តរំ មក្ខេត្វា បាចីនសីហបញ្ជរេ ឋត្វា វិស្សជ្ជេសិ។ សោបិ តត្ថ គន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស សន្តិកា តស្ស រញ្ញោ បវត្តិំ តថតោ ញត្វា សកលជម្ពុទីបំ បរិគ្គណ្ហន្តោ កបិលរដ្ឋេ ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ បាបុណិ។ តទា តត្ថ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ។ តស្ស កេវដ្ដោ នាម ព្រាហ្មណោ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសតិ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ។ សោ បច្ចូសកាលេ បពុជ្ឈិត្វា ទីបាលោកេន អលង្កតប្បដិយត្តំ សិរិគព្ភំ ឱលោកេន្តោ អត្តនោ មហន្តំ យសំ ទិស្វា ‘‘អយំ មម យសោ, កស្ស សន្តកោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ន អញ្ញស្ស សន្តកោ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស, ឯវរូបំ បន យសទាយកំ រាជានំ សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជានំ កាតុំ វដ្ដតិ, អហញ្ច អគ្គបុរោហិតោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បាតោវ ន្ហត្វា ភុញ្ជិត្វា អលង្ករិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, សុខំ សយថា’’តិ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, បណ្ឌិតា’’តិ វុត្តេ រាជានំ ‘‘ទេវ, មន្តេតព្ពំ អត្ថី’’តិ អាហ។ ‘‘វទ, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘ទេវ, អន្តោនគរេ រហោ នាម ន សក្កា លទ្ធុំ, ឧយ្យានំ គច្ឆាមា’’តិ។ ‘‘សាធុ, អាចរិយា’’តិ រាជា តេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ពលកាយំ ពហិ ឋបេត្វា អារក្ខំ ការេត្វា ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ បវិសិត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ។

តទា សុវបោតកោបិ តំ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេន, អជ្ជ បណ្ឌិតស្ស អាចិក្ខិតព្ពយុត្តកំ កិញ្ចិ សុណិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ បវិសិត្វា មង្គលសាលរុក្ខស្ស បត្តន្តរេ និលីយិត្វា និសីទិ។ រាជា ‘‘កថេថ, អាចរិយា’’តិ អាហ។ ‘‘មហារាជ, តវ កណ្ណេ ឥតោ ករោហិ, ចតុក្កណ្ណោវ មន្តោ ភវិស្សតិ។ សចេ, មហារាជ, មម វចនំ ករេយ្យាសិ, សកលជម្ពុទីបេ តំ អគ្គរាជានំ ករោមី’’តិ។ សោ មហាតណ្ហតាយ តស្ស វចនំ សុត្វា សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘កថេថ, អាចរិយ, ករិស្សាមិ តេ វចន’’ន្តិ អាហ។ ‘‘ទេវ, មយំ សេនំ សង្កឌ្ឍិត្វា បឋមំ ខុទ្ទកនគរំ រុម្ភិត្វា គណ្ហិស្សាម, អហញ្ហិ ចូឡទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា រាជានំ វក្ខាមិ – មហារាជ, តវ យុទ្ធេន កិច្ចំ នត្ថិ, កេវលំ អម្ហាកំ រញ្ញោ សន្តកោ ហោហិ, តវ រជ្ជំ តវេវ ភវិស្សតិ, យុជ្ឈន្តោ បន អម្ហាកំ ពលវាហនស្ស មហន្តតាយ ឯកន្តេន បរាជិស្សសី’’តិ។ ‘‘សចេ មេ វចនំ ករិស្សតិ, សង្គណ្ហិស្សាម នំ។ នោ ចេ, យុជ្ឈិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ទ្វេ សេនា គហេត្វា អញ្ញំ នគរំ គណ្ហិស្សាម, តតោ អញ្ញន្តិ ឯតេនុបាយេន សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា ‘ជយបានំ បិវិស្សាមា’តិ វត្វា ឯកសតរាជានោ អម្ហាកំ នគរំ អានេត្វា ឧយ្យានេ អាបានមណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ និសិន្នេ វិសមិស្សកំ សុរំ បាយេត្វា សព្ពេបិ តេ រាជានោ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ឯកសតរាជធានីសុ រជ្ជំ អម្ហាកំ ហត្ថគតំ ករិស្សាម។ ឯវំ ត្វំ សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា ភវិស្សសី’’តិ។ សោបិ ‘‘សាធុ, អាចរិយ, ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ។ ‘‘មហារាជ, ចតុក្កណ្ណោ មន្តោ នាម, អយញ្ហិ មន្តោ ន សក្កា អញ្ញេន ជានិតុំ, តស្មា បបញ្ចំ អកត្វា សីឃំ និក្ខមថា’’តិ។ រាជា តុស្សិត្វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។

សុវបោតកោ តំ សុត្វា តេសំ មន្តបរិយោសានេ សាខាយំ ឱលម្ពកំ ឱតារេន្តោ វិយ កេវដ្ដស្ស សីសេ ឆកណបិណ្ឌំ បាតេត្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ មុខំ វិវរិត្វា ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តស្ស អបរម្បិ មុខេ បាតេត្វា ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទំ វិរវន្តោ សាខតោ ឧប្បតិត្វា ‘‘កេវដ្ដ, ត្វំ ចតុក្កណ្ណមន្តោតិ មញ្ញសិ, ឥទានេវ ឆក្កណ្ណោ ជាតោ, បុន អដ្ឋកណ្ណោ ភវិត្វា អនេកសតកណ្ណោបិ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘គណ្ហថ, គណ្ហថា’’តិ វទន្តានញ្ញេវ វាតវេគេន មិថិលំ គន្ត្វា បណ្ឌិតស្ស និវេសនំ បាវិសិ។ តស្ស បន ឥទំ វត្តំ – សចេ កុតោចិ អាភតសាសនំ បណ្ឌិតស្សេវ កថេតព្ពំ ហោតិ, អថស្ស អំសកូដេ ឱតរតិ, សចេ អមរាទេវិយាបិ សោតុំ វដ្ដតិ, ឧច្ឆង្គេ ឱតរតិ, សចេ មហាជនេន សោតព្ពំ, ភូមិយំ ឱតរតិ។ តទា សោ បណ្ឌិតស្ស អំសកូដេ ឱតរិ។ តាយ សញ្ញាយ ‘‘រហស្សេន ភវិតព្ព’’ន្តិ មហាជនោ បដិក្កមិ។ បណ្ឌិតោ តំ គហេត្វា ឧបរិបាសាទតលំ អភិរុយ្ហ ‘‘កិំ តេ, តាត, ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ អថស្ស សោ ‘‘អហំ, ទេវ, សកលជម្ពុទីបេ វិចរន្តោ អញ្ញស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ កិញ្ចិ គុយ្ហំ ន បស្សាមិ, ឧត្តរបញ្ចាលនគរេ បន ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស បុរោហិតោ កេវដ្ដោ នាម ព្រាហ្មណោ រាជានំ ឧយ្យានំ នេត្វា ចតុក្កណ្ណមន្តំ គណ្ហិ។ អថាហំ សាខន្តរេ និសីទិត្វា តេសំ មន្តំ សុណិត្វា មន្តបរិយោសានេ តស្ស សីសេ ច មុខេ ច ឆកណបិណ្ឌំ បាតេត្វា អាគតោម្ហី’’តិ វត្វា សព្ពំ កថេសិ។ ‘រញ្ញា សម្បដិច្ឆិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សម្បដិច្ឆិ, ទេវា’’តិ អាហ។

អថស្ស បណ្ឌិតោ កត្តព្ពយុត្តកំ សក្ការំ ករិត្វា តំ មុទុបច្ចត្ថរណេ សុវណ្ណបញ្ជរេ សុដ្ឋុ សយាបេត្វា ‘‘កេវដ្ដោ មម មហោសធស្ស បណ្ឌិតភាវំ ន ជានាតិ មញ្ញេ, អហំ ន ទានិស្ស មន្តស្ស មត្ថកំ បាបុណិតុំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នគរតោ ទុគ្គតកុលានិ នីហរាបេត្វា ពហិ និវាសាបេសិ, រដ្ឋជនបទទ្វារគាមេសុ សមិទ្ធានិ ឥស្សរិយកុលានិ អាហរិត្វា អន្តោនគរេ និវាសាបេសិ, ពហុំ ធនធញ្ញំ ការេសិ។ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោបិ កេវដ្ដស្ស វចនំ គហេត្វា សេនង្គបរិវុតោ គន្ត្វា ឯកំ ខុទ្ទកនគរំ បរិក្ខិបិ។ កេវដ្ដោបិ វុត្តនយេនេវ តត្ថ បវិសិត្វា តំ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា អត្តនោ សន្តកមកាសិ។ ទ្វេ សេនា ឯកតោ កត្វា តតោ អញ្ញំ នគរំ រុម្ភតិ។ ឯតេនុបាយេន បដិបាដិយា សព្ពានិ តានិ នគរានិ គណ្ហិ។ ឯវំ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ កេវដ្ដស្ស ឱវាទេ ឋិតោ, ឋបេត្វា វេទេហរាជានំ សេសរាជានោ សកលជម្ពុទីបេ អត្តនោ សន្តកេ អកាសិ។ ពោធិសត្តស្ស បន ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា ‘‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តេន ឯត្តកានិ នគរានិ គហិតានិ, អប្បមត្តោ ហោតូ’’តិ និច្ចំ សាសនំ បហិណិំសុ។ សោបិ តេសំ ‘‘អហំ ឥធ អប្បមត្តោ វសាមិ, តុម្ហេបិ អនុក្កណ្ឋន្តា អប្បមត្តោ ហុត្វា វសថា’’តិ បដិបេសេសិ។

ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ សត្តទិវសសត្តមាសាធិកេហិ សត្តសំវច្ឆរេហិ វិទេហរជ្ជំ វជ្ជេត្វា សេសំ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា កេវដ្ដំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, មិថិលាយំ វិទេហរជ្ជំ គណ្ហាមា’’តិ។ ‘‘មហារាជ, មហោសធបណ្ឌិតស្ស វសននគរេ រជ្ជំ គណ្ហិតុំ ន សក្ខិស្សាម។ សោ ហិ ឯវំ ញាណសម្បន្នោ ឯវំ ឧបាយកុសលោ’’តិ សោ វិត្ថារេត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ មហោសធស្ស គុណេ កថេសិ។ អយញ្ហិ សយម្បិ ឧបាយកុសលោវ, តស្មា ‘‘មិថិលនគរំ នាម ទេវ អប្បមត្តកំ, សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ អម្ហាកំ បហោតិ, កិំ នោ ឯតេនា’’តិ ឧបាយេនេវ រាជានំ សល្លក្ខាបេសិ។ សេសរាជានោបិ ‘‘មយំ មិថិលរជ្ជំ គហេត្វាវ ជយបានំ បិវិស្សាមា’’តិ វទន្តិ។ កេវដ្ដោ តេបិ និវារេត្វា ‘‘វិទេហរជ្ជំ គហេត្វា កិំ ករិស្សាម, សោបិ រាជា អម្ហាកំ សន្តកោវ, តស្មា និវត្តថា’’តិ តេ ឧបាយេនេវ ពោធេសិ។ តេ តស្ស វចនំ សុត្វា និវត្តិំសុ។ មហាសត្តស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា សាសនំ បេសយិំសុ ‘‘ព្រហ្មទត្តោ ឯកសតរាជបរិវុតោ មិថិលំ អាគច្ឆន្តោវ និវត្តិត្វា អត្តនោ នគរមេវ គតោ’’តិ។ សោបិ តេសំ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ តស្ស កិរិយំ ជានន្តូ’’តិ បដិបេសេសិ។ ព្រហ្មទត្តោបិ កេវដ្ដេន សទ្ធិំ ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សាមី’’តិ មន្តេត្វា ‘‘ជយបានំ បិវិស្សាមា’’តិ វុត្តេ ឧយ្យានំ អលង្ករិត្វា ចាដិសតេសុ ចាដិសហស្សេសុ សុរំ ឋបេថ, នានាវិធានិ ច មច្ឆមំសាទីនិ ឧបនេថា’’តិ សេវកេ អាណាបេសិ។ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា តំ បវត្តិំ បណ្ឌិតស្ស អារោចេសុំ។ តេ បន ‘‘វិសេន សុរំ យោជេត្វា រាជានោ មារេតុកាមោ’’តិ ន ជានិំសុ។ មហាសត្តោ បន សុវបោតកស្ស សន្តិកា សុតត្តា តថតោ ជានិត្វា ‘‘នេសំ សុរាបានទិវសំ តថតោ ជានិត្វា មម បេសេថា’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ។ តេ តថា ករិំសុ។

បណ្ឌិតោ ‘‘មាទិសេ ធរមានេ ឯត្តកានំ រាជូនំ មរណំ អយុត្តំ, អវស្សយោ នេសំ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សហជាតំ យោធសហស្សំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្មា, ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ កិរ ឧយ្យានំ អលង្ការាបេត្វា ឯកសតរាជបរិវុតោ សុរំ បាតុកាមោ, តុម្ហេ តត្ថ គន្ត្វា រាជូនំ អាសនេសុ បញ្ញត្តេសុ កិស្មិញ្ចិ អនិសិន្នេយេវ ‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស អនន្តរំ មហារហំ អាសនំ អម្ហាកំ រញ្ញោវ ទេថា’តិ វទន្តា គហេត្វា តេសំ បុរិសេហិ ‘តុម្ហេ កស្ស បុរិសា’តិ វុត្តេ ‘វិទេហរាជស្សា’តិ វទេយ្យាថ។ តេ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ‘មយំ សត្តទិវសសត្តមាសាធិកានិ សត្តវស្សានិ រជ្ជំ គណ្ហន្តា ឯកទិវសម្បិ វិទេហរាជានំ ន បស្សាម, កិំ រាជា នាមេស, គច្ឆថ បរិយន្តេ អាសនំ គណ្ហថា’តិ វទន្តា កលហំ ករិស្សន្តិ។ អថ តុម្ហេ ‘ឋបេត្វា ព្រហ្មទត្តំ អញ្ញោ អម្ហាកំ រញ្ញោ ឧត្តរិតរោ ឥធ នត្ថី’តិ កលហំ វឌ្ឍេត្វា អម្ហាកំ រញ្ញោ អាសនមត្តម្បិ អលភន្តា ‘ន ទានិ វោ សុរំ បាតុំ មច្ឆមំសំ ខាទិតុំ ទស្សាមា’តិ នទន្តា វគ្គន្តា មហាឃោសំ ករោន្តា តេសំ សន្តាសំ ជនេន្តា មហន្តេហិ លេឌ្ឌុទណ្ឌេហិ សព្ពចាដិយោ ភិន្ទិត្វា មច្ឆមំសំ វិប្បកិរិត្វា អបរិភោគំ កត្វា ជវេន សេនាយ អន្តរំ បវិសិត្វា ទេវនគរំ បវិដ្ឋា អសុរា វិយ ឧល្លោឡំ ឧដ្ឋាបេត្វា ‘មយំ មិថិលនគរេ មហោសធបណ្ឌិតស្ស បុរិសា, សក្កោន្តា អម្ហេ គណ្ហថា’តិ តុម្ហាកំ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ បេសេសិ។ តេ ‘‘សាធូ’’តិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធា និក្ខមិត្វា តត្ថ គន្ត្វា នន្ទនវនមិវ អលង្កតឧយ្យានំ បវិសិត្វា សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ ឯកសតរាជបល្លង្កេ អាទិំ កត្វា អលង្កតប្បដិយត្តំ សិរិវិភវំ ទិស្វា មហាសត្តេន វុត្តនិយាមេនេវ សព្ពំ កត្វា មហាជនំ សង្ខោភេត្វា មិថិលាភិមុខា បក្កមិំសុ។ រាជបុរិសាបិ តំ បវត្តិំ តេសំ រាជូនំ អារោចេសុំ។ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោបិ ‘‘ឯវរូបស្ស នាម មេ វិសយោគស្ស អន្តរាយោ កតោ’’តិ កុជ្ឈិ។ រាជានោបិ ‘‘អម្ហាកំ ជយបានំ បាតុំ នាទាសី’’តិ កុជ្ឈិំសុ។ ពលកាយាបិ ‘‘មយំ អមូលកំ សុរំ បាតុំ ន លភិម្ហា’’តិ កុជ្ឈិំសុ។

ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ តេ រាជានោ អាមន្តេត្វា ‘‘ឯថ, ភោ, មិថិលំ គន្ត្វា វិទេហរាជស្ស ខគ្គេន សីសំ ឆិន្ទិត្វា បាទេហិ អក្កមិត្វា និសិន្នា ជយបានំ បិវិស្សាម, សេនំ គមនសជ្ជំ ករោថា’’តិ វត្វា បុន រហោគតោ កេវដ្ដស្សបិ ឯតមត្ថំ កថេត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឯវរូបស្ស មន្តស្ស អន្តរាយករំ បច្ចាមិត្តំ គណ្ហិស្សាម, ឯកសតរាជូនំ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ បរិវុតា គច្ឆាម, ឯថ, អាចរិយា’’តិ អាហ។ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ បណ្ឌិតភាវេន ចិន្តេសិ ‘‘មហោសធបណ្ឌិតំ ជិនិតុំ នាម ន សក្កា, អម្ហាកំយេវ លជ្ជិតព្ពំ ភវិស្សតិ, និវត្តាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ។ អថ នំ ឯវមាហ – ‘‘មហារាជ, ន ឯស វិទេហរាជស្ស ថាមោ, មហោសធបណ្ឌិតស្ស សំវិធានមេតំ, មហានុភាវោ បនេស, តេន រក្ខិតា មិថិលា សីហរក្ខិតគុហា វិយ ន សក្កា កេនចិ គហេតុំ, កេវលំ អម្ហាកំ លជ្ជនកំ ភវិស្សតិ, អលំ តត្ថ គមនេនា’’តិ។ រាជា បន ខត្តិយមានេន ឥស្សរិយមទេន មត្តោ ហុត្វា ‘‘កិំ សោ ករិស្សតី’’តិ វត្វា ឯកសតរាជបរិវុតោ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ សទ្ធិំ និក្ខមិ។ កេវដ្ដោបិ អត្តនោ កថំ គណ្ហាបេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘រញ្ញោ បច្ចនីកវុត្តិ នាម អយុត្តា’’តិ តេន សទ្ធិំយេវ និក្ខមិ។ តេបិ យោធា ឯករត្តេនេវ មិថិលំ បត្វា អត្តនា កតកិច្ចំ បណ្ឌិតស្ស កថយិំសុ។ បឋមំ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសាបិស្ស សាសនំ បហិណិំសុ។ ‘‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ ‘វិទេហរាជានំ គណ្ហិស្សាមី’តិ ឯកសតរាជបរិវុតោ អាគច្ឆតិ, បណ្ឌិតោ អប្បមត្តោ ហោតុ, អជ្ជ អសុកដ្ឋានំ នាម អាគតោ, អជ្ជ អសុកដ្ឋានំ, អជ្ជ នគរំ បាបុណិស្សតី’’តិ បណ្ឌិតស្ស និពទ្ធំ បេសេន្តិយេវ។ តំ សុត្វា មហាសត្តោ អប្បមត្តោ អហោសិ។ វិទេហរាជា បន ‘‘ព្រហ្មទត្តោ កិរ ឥមំ នគរំ គហេតុំ អាគច្ឆតី’’តិ បរម្បរឃោសេន អស្សោសិ។

អថ ព្រហ្មទត្តោ អគ្គបទោសេយេវ ឧក្កាសតសហស្សេន ធារិយមានេន អាគន្ត្វា សកលនគរំ បរិវារេសិ។ អថ នំ ហត្ថិបាការរថបាការាទីហិ បរិក្ខិបាបេត្វា តេសុ តេសុ ឋានេសុ ពលគុម្ពំ ឋបេសិ។ មនុស្សា ឧន្នាទេន្តា អប្ផោដេន្តា សេឡេន្តា នច្ចន្តា គជ្ជន្តា តជ្ជេន្តា មហាឃោសំ ករោន្តា អដ្ឋំសុ។ ទីបោភាសេន ចេវ អលង្ការោភាសេន ច សកលសត្តយោជនិកា មិថិលា ឯកោភាសា អហោសិ។ ហត្ថិអស្សរថតូរិយានំ សទ្ទេន បថវិយា ភិជ្ជនកាលោ វិយ អហោសិ។ ចត្តារោ បណ្ឌិតា ឧល្លោឡសទ្ទំ សុត្វា អជានន្តា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, ឧល្លោឡសទ្ទោ ជាតោ, ន ខោ បន មយំ ជានាម, កិំ នាមេតំ, វីមំសិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ។ តំ សុត្វា រាជា ‘‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ នុ ខោ អាគតោ ភវេយ្យា’’តិ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តោ តស្សាគមនភាវំ ញត្វា ភីតតសិតោ ‘‘នត្ថិ អម្ហាកំ ជីវិតំ, សព្ពេ នោ ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតី’’តិ តេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ និសីទិ។ មហាសត្តោ បន តស្សាគតភាវំ ញត្វា សីហោ វិយ អឆម្ភិតោ សកលនគរេ អារក្ខំ សំវិទហិត្វា ‘‘រាជានំ អស្សាសេស្សាមី’’តិ រាជនិវេសនំ អភិរុហិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ រាជា តំ ទិស្វាវ បដិលទ្ធស្សាសោ ហុត្វា ‘‘ឋបេត្វា មម បុត្តំ មហោសធបណ្ឌិតំ អញ្ញោ មំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មោចេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ អាហ –

៥៩០.

‘‘បញ្ចាលោ សព្ពសេនាយ, ព្រហ្មទត្តោយមាគតោ;

សាយំ បញ្ចាលិយា សេនា, អប្បមេយ្យោ មហោសធ។

៥៩១.

‘‘វីថិមតី បត្តិមតី, សព្ពសង្គាមកោវិទា;

ឱហារិនី សទ្ទវតី, ភេរិសង្ខប្បពោធនា។

៥៩២.

‘‘លោហវិជ្ជាលង្ការាភា, ធជិនី វាមរោហិនី;

សិប្បិយេហិ សុសម្បន្នា, សូរេហិ សុប្បតិដ្ឋិតា។

៥៩៣.

‘‘ទសេត្ថ បណ្ឌិតា អាហុ, ភូរិបញ្ញា រហោគមា;

មាតា ឯកាទសី រញ្ញោ, បញ្ចាលិយំ បសាសតិ។

៥៩៤.

‘‘អថេត្ថេកសតំ ខត្យា, អនុយន្តា យសស្សិនោ;

អច្ឆិន្នរដ្ឋា ព្យថិតា, បញ្ចាលិយំ វសំ គតា។

៥៩៥.

‘‘យំវទា តក្ករា រញ្ញោ, អកាមា បិយភាណិនោ;

បញ្ចាលមនុយាយន្តិ, អកាមា វសិនោ គតា។

៥៩៦.

‘‘តាយ សេនាយ មិថិលា, តិសន្ធិបរិវារិតា;

រាជធានី វិទេហានំ, សមន្តា បរិខញ្ញតិ។

៥៩៧.

‘‘ឧទ្ធំ តារកជាតាវ, សមន្តា បរិវារិតា;

មហោសធ វិជានាហិ, កថំ មោក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ។

តត្ថ សព្ពសេនាយាតិ សព្ពាយ ឯកសតរាជនាយិកាយ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ សទ្ធិំ អាគតោ កិរ, តាតាតិ វទតិ។ បញ្ចាលិយាតិ បញ្ចាលរញ្ញោ សន្តកា។ វីថិមតីតិ វីថិយា អានីតេ ទព្ពសម្ភារេ គហេត្វា វិចរន្តេន វឌ្ឍកិគណេន សមន្នាគតា។ បត្តិមតីតិ បទសញ្ចរេន ពលកាយេន សមន្នាគតា។ សព្ពសង្គាមកោវិទាតិ សព្ពសង្គាមេ កុសលា។ ឱហារិនីតិ បរសេនាយ អន្តរំ បវិសិត្វា អបញ្ញាយន្តាវ បរសីសំ អាហរិតុំ សមត្ថា។ សទ្ទវតីតិ ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តា។ ភេរិសង្ខប្បពោធនាតិ ‘‘ឯថ យាថ យុជ្ឈថា’’តិអាទីនិ តត្ថ វចីភេទេន ជានាបេតុំ ន សក្កា, តាទិសានិ បនេត្ថ កិច្ចានិ ភេរិសង្ខសទ្ទេហេវ ពោធេន្តីតិ ភេរិសង្ខប្បពោធនា។ លោហវិជ្ជាលង្ការាភាតិ ឯត្ថ លោហវិជ្ជាតិ លោហសិប្បានិ។ សត្តរតនបដិមណ្ឌិតានំ កវចចម្មជាលិកាសីសករេណិកាទីនំ ឯតំ នាមំ។ អលង្ការាតិ រាជមហាមត្តាទីនំ អលង្ការា។ តស្មា លោហវិជ្ជាហិ ចេវ អលង្ការេហិ ច ភាសតីតិ លោហវិជ្ជាលង្ការាភាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ។ ធជិនីតិ សុវណ្ណាទិបដិមណ្ឌិតេហិ នានាវត្ថសមុជ្ជលេហិ រថាទីសុ សមុស្សិតធជេហិ សមន្នាគតា។ វាមរោហិនីតិ ហត្ថី ច អស្សេ ច អារោហន្តា វាមបស្សេន អារោហន្តិ, តេន ‘‘វាមរោហិនី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេហិ សមន្នាគតា, អបរិមិតហត្ថិអស្សសមាកិណ្ណាតិ អត្ថោ។ សិប្បិយេហីតិ ហត្ថិសិប្បអស្សសិប្បាទីសុ អដ្ឋារសសុ សិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្តេហិ សុដ្ឋុ សមន្នាគតា សុសមាកិណ្ណា។ សូរេហីតិ តាត, ឯសា កិរ សេនា សីហសមានបរក្កមេហិ សូរយោធេហិ សុប្បតិដ្ឋិតា។

អាហូតិ ទស កិរេត្ថ សេនាយ បណ្ឌិតាតិ វទន្តិ។ ភូរិបញ្ញាតិ បថវិសមាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា។ រហោគមាតិ រហោ គមនសីលា រហោ និសីទិត្វា មន្តនសីលា។ តេ កិរ ឯកាហទ្វីហំ ចិន្តេតុំ លភន្តា បថវិំ បរិវត្តេតុំ អាកាសេ គណ្ហិតុំ សមត្ថា។ ឯកាទសីតិ តេហិ កិរ បណ្ឌិតេហិ អតិរេកតរបញ្ញា បញ្ចាលរញ្ញោ មាតា។ សា តេសំ ឯកាទសី ហុត្វា បញ្ចាលិយំ សេនំ បសាសតិ អនុសាសតិ។

ឯកទិវសំ កិរេកោ បុរិសោ ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិញ្ច បុដកភត្តញ្ច កហាបណសហស្សញ្ច គហេត្វា ‘‘នទិំ តរិស្សាមី’’តិ ឱតិណ្ណោ នទិមជ្ឈំ បត្វា តរិតុំ អសក្កោន្តោ តីរេ ឋិតេ មនុស្សេ ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ, មម ហត្ថេ ឯកា តណ្ឌុលនាឡិ បុដកភត្តំ កហាបណសហស្សញ្ច អត្ថិ, ឥតោ យំ មយ្ហំ រុច្ចតិ, តំ ទស្សាមិ។ យោ សក្កោតិ, សោ មំ ឧត្តារេតូ’’តិ។ អថេកោ ថាមសម្បន្នោ បុរិសោ គាឡ្ហំ និវាសេត្វា នទិំ ឱគាហេត្វា តំ ហត្ថេ គហេត្វា បរតីរំ ឧត្តារេត្វា ‘‘ទេហិ មេ ទាតព្ព’’ន្តិ អាហ។ ‘‘សោ តណ្ឌុលនាឡិំ វា បុដកភត្តំ វា គណ្ហាហី’’តិ។ ‘‘សម្ម, អហំ ជីវិតំ អគណេត្វា តំ ឧត្តារេសិំ, ន មេ ឯតេហិ អត្ថោ, កហាបណំ មេ ទេហី’’តិ។ អហំ ‘‘ឥតោ មយ្ហំ យំ រុច្ចតិ, តំ ទស្សាមី’’តិ អវចំ, ឥទានិ មយ្ហំ យំ រុច្ចតិ, តំ ទម្មិ, ឥច្ឆន្តោ គណ្ហាតិ។ សោ សមីបេ ឋិតស្ស ឯកស្ស កថេសិ។ សោបិ តំ ‘‘ឯស អត្តនោ រុច្ចនកំ តវ ទេតិ, គណ្ហា’’តិ អាហ។ សោ ‘‘អហំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ តំ អាទាយ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា វិនិច្ឆយាមច្ចានំ អារោចេសិ។ តេបិ សព្ពំ សុត្វា តថេវាហំសុ។ សោ តេសំ វិនិច្ឆយេន អតុដ្ឋោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ។ រាជាបិ វិនិច្ឆយាមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ សន្តិកេ ឧភិន្នំ វចនំ សុត្វា វិនិច្ឆិនិតុំ អជានន្តោ អត្តនោ ជីវិតំ បហាយ នទិំ ឱតិណ្ណំ បរជ្ជាបេសិ។

តស្មិំ ខណេ រញ្ញោ មាតា ចលាកទេវី នាម អវិទូរេ និសិន្នា អហោសិ។ សា រញ្ញោ ទុព្ពិនិច្ឆិតភាវំ ញត្វា ‘‘តាត, ឥមំ អឌ្ឌំ ញត្វាវ សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិត’’ន្តិ អាហ។ ‘‘អម្ម, អហំ ឯត្តកំ ជានាមិ។ សចេ តុម្ហេ ឧត្តរិតរំ ជានាថ, តុម្ហេវ វិនិច្ឆិនថា’’តិ។ សា ‘‘ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯហិ, តាត, តវ ហត្ថគតានិ តីណិបិ ភូមិយំ ឋបេហី’’តិ បដិបាដិយា ឋបាបេត្វា ‘‘តាត, ត្វំ ឧទកេ វុយ្ហមានោ ឥមស្ស កិំ កថេសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥទំ នាមយ្យេ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ តវ រុច្ចនកំ គណ្ហា’’តិ អាហ។ សោ សហស្សត្ថវិកំ គណ្ហិ។ អថ នំ សា ថោកំ គតកាលេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, សហស្សំ តេ រុច្ចតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, រុច្ចតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តាត, តយា ‘ឥតោ យំ មយ្ហំ រុច្ចតិ, តំ ទស្សាមី’តិ ឥមស្ស វុត្តំ, ន វុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វុត្តំ ទេវី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឥមំ សហស្សំ ឯតស្ស ទេហី’’តិ វត្វា ទាបេសិ។ សោ រោទន្តោ បរិទេវន្តោ អទាសិ។ តស្មិំ ខណេ រាជា អមច្ចា ច តុស្សិត្វា សាធុការំ បវត្តយិំសុ។ តតោ បដ្ឋាយ តស្សា បណ្ឌិតភាវោ សព្ពត្ថ បាកដោ ជាតោ។ តំ សន្ធាយ វិទេហរាជា ‘‘មាតា ឯកាទសី រញ្ញោ’’តិ អាហ។

ខត្យាតិ ខត្តិយា។ អច្ឆិន្នរដ្ឋាតិ ចូឡនិព្រហ្មទត្តេន អច្ឆិន្ទិត្វា គហិតរដ្ឋា។ ព្យថិតាតិ មរណភយភីតា អញ្ញំ គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តា។ បញ្ចាលិយំ វសំ គតាតិ ឯតស្ស បញ្ចាលរញ្ញោ វសំ គតាតិ អត្ថោ។ សាមិវចនត្ថេ ហិ ឯតំ ឧបយោគវចនំ។ យំវទា តក្ករាតិ យំ មុខេន វទន្តិ, តំ រញ្ញោ កាតុំ សក្កោន្តាវ។ វសិនោ គតាតិ បុព្ពេ សយំវសិនោ ឥទានិ បនស្ស វសំ គតាតិ អត្ថោ។ តិសន្ធីតិ បឋមំ ហត្ថិបាការេន បរិក្ខិត្តា, តតោ រថបាការេន, តតោ អស្សបាការេន, តតោ យោធបត្តិបាការេន បរិក្ខិត្តាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សង្ខេបេហិ តិសន្ធីហិ បរិវារិតា។ ហត្ថិរថានញ្ហិ អន្តរំ ឯកោ សន្ធិ, រថអស្សានំ អន្តរំ ឯកោ សន្ធិ, អស្សបត្តីនំ អន្តរំ ឯកោ សន្ធិ។ បរិខញ្ញតីតិ ខនីយតិ។ ឥមញ្ហិ ឥទានិ ឧប្បាដេត្វា គណ្ហិតុកាមា វិយ សមន្តតោ ខនន្តិ។ ឧទ្ធំ តារកជាតាវាតិ តាត, យាយ សេនាយ សមន្តា បរិវារិតា, សា អនេកសតសហស្សទណ្ឌទីបិកាហិ ឧទ្ធំ តារកជាតា វិយ ខាយតិ។ វិជានាហីតិ តាត មហោសធបណ្ឌិត, អវីចិតោ យាវ ភវគ្គា អញ្ញោ តយា សទិសោ ឧបាយកុសលោ បណ្ឌិតោ នាម នត្ថិ, បណ្ឌិតភាវោ នាម ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បញ្ញាយតិ, តស្មា ត្វមេវ ជានាហិ, កថំ អម្ហាកំ ឥតោ ទុក្ខា បមោក្ខោ ភវិស្សតីតិ។

ឥមំ រញ្ញោ កថំ សុត្វា មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ រាជា អតិវិយ មរណភយភីតោ, គិលានស្ស ខោ បន វេជ្ជោ បដិសរណំ, ឆាតស្ស ភោជនំ, បិបាសិតស្ស បានីយំ, ឥមស្សបិ មំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថិ, អស្សាសេស្សាមិ ន’’ន្តិ។ អថ មហាសត្តោ មនោសិលាតលេ នទន្តោ សីហោ វិយ ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, រជ្ជសុខំ អនុភវ, អហំ លេឌ្ឌុំ

គហេត្វា កាកំ វិយ, ធនុំ គហេត្វា មក្កដំ វិយ ច, ឥមំ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខំ សេនំ ឧទរេ ពន្ធសាដកានម្បិ អស្សាមិកំ កត្វា បលាបេស្សាមី’’តិ វត្វា នវមំ គាថមាហ –

៥៩៨.

‘‘បាទេ ទេវ បសារេហិ, ភុញ្ជ កាមេ រមស្សុ ច;

ហិត្វា បញ្ចាលិយំ សេនំ, ព្រហ្មទត្តោ បលាយិតី’’តិ។

តស្សត្ថោ – ‘‘ទេវ, ត្វំ យថាសុខំ អត្តនោ រជ្ជសុខសង្ខាតេ តេ បាទេ បសារេហិ, បសារេន្តោ ច សង្គាមេ ចិត្តំ អកត្វា ភុញ្ជ, កាមេ រមស្សុ ច, ឯស ព្រហ្មទត្តោ ឥមំ សេនំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិស្សតី’’តិ។

ឯវំ បណ្ឌិតោ រាជានំ សមស្សាសេត្វា វន្ទិត្វា រាជនិវេសនា និក្ខមិត្វា នគរេ ឆណភេរិំ ចរាបេត្វា នាគរេ អាហ – ‘‘អម្ភោ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, សត្តាហំ មាលាគន្ធវិលេបនបានភោជនាទីនិ សម្បាទេត្វា ឆណកីឡំ បដ្ឋបេថ។ តត្ថ តត្ថ មនុស្សា យថារូបំ មហាបានំ បិវន្តុ, គន្ធព្ពំ ករោន្តុ, វាទេន្តុ វគ្គន្តុ សេឡេន្តុ នទន្តុ នច្ចន្តុ គាយន្តុ អប្ផោដេន្តុ, បរិព្ពយោ បន វោ មម សន្តកោវ ហោតុ, អហំ មហោសធបណ្ឌិតោ នាម, បស្សិស្សថ មេ អានុភាវ’’ន្តិ។ តេ តថា ករិំសុ។ តទា គីតវាទិតាទិសទ្ទំ ពហិនគរេ ឋិតា សុណន្តិ, ចូឡទ្វារេន មនុស្សា នគរំ បវិសន្តិ។ ឋបេត្វា បដិសត្តុំ ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ ន គណ្ហន្តិ, តស្មា សញ្ចារោ ន ឆិជ្ជតិ, នគរំ បវិដ្ឋមនុស្សា ឆណកីឡនិស្សិតំ ជនំ បស្សន្តិ។

ចូឡនិព្រហ្មទត្តោបិ នគរេ កោលាហលំ សុត្វា អមច្ចេ ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ, អម្ហេសុ អដ្ឋារសអក្ខោភណិយា សេនាយ នគរំ បរិវារេត្វា ឋិតេសុ នគរវាសីនំ ភយំ វា សារជ្ជំ វា នត្ថិ, អានន្ទិតា សោមនស្សប្បត្តា អប្ផោដេន្តិ នទន្តិ សេឡេន្តិ នច្ចន្តិ គាយន្តិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ? អថ នំ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា មុសាវាទំ កត្វា ឯវមាហំសុ ‘‘ទេវ, មយំ ឯកេន កម្មេន ចូឡទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា ឆណនិស្សិតំ មហាជនំ ទិស្វា បុច្ឆិម្ហា ‘អម្ភោ, សកលជម្ពុទីបរាជានោ អាគន្ត្វា តុម្ហាកំ នគរំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតា, តុម្ហេ បន អតិបមត្តា, កិំ នាមេត’ន្តិ? តេ ឯវមាហំសុ ‘អម្ភោ, អម្ហាកំ រញ្ញោ កុមារកាលេ ឯកោ មនោរថោ អហោសិ សកលជម្ពុទីបរាជូហិ នគរេ បរិវារិតេ ឆណំ ករិស្សាមីតិ, តស្ស អជ្ជ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, តស្មា ឆណភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ មហាតលេ មហាបានំ បិវតី’’’តិ។

រាជា តេសំ កថំ សុត្វា កុជ្ឈិត្វា សេនំ អាណាបេសិ – ‘‘ភោន្តោ, គច្ឆថ, ខិប្បំ ឥតោ ចិតោ ច នគរំ អវត្ថរិត្វា បរិខំ ភិន្ទិត្វា បាការំ មទ្ទន្តា ទ្វារដ្ដាលកេ ភិន្ទន្តា នគរំ បវិសិត្វា សកដេហិ កុម្ភណ្ឌានិ វិយ មហាជនស្ស សីសានិ គណ្ហថ, វិទេហរញ្ញោ សីសំ អាហរថា’’តិ។ តំ សុត្វា សូរយោធា នានាវុធហត្ថា ទ្វារសមីបំ គន្ត្វា បណ្ឌិតស្ស បុរិសេហិ សក្ខរវាលុកកលលសិញ្ចនបាសាណបតនាទីហិ ឧបទ្ទុតា បដិក្កមន្តិ។ ‘‘បាការំ ភិន្ទិស្សាមា’’តិ បរិខំ ឱតិណ្ណេបិ អន្តរដ្ដាលកេសុ ឋិតា ឧសុសត្តិតោមរាទីហិ វិជ្ឈន្តា មហាវិនាសំ បាបេន្តិ។ បណ្ឌិតស្ស យោធា ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស យោធេ ហត្ថវិការាទីនិ ទស្សេត្វា នានប្បការេហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ តជ្ជេន្តិ។ ‘‘តុម្ហេ កិលមន្តា ភត្តំ អលភន្តា ថោកំ បិវិស្សថ ខាទិស្សថា’’តិ សុរាបិដ្ឋកានិ ចេវ មច្ឆមំសសូលានិ ច បសារេត្វា សយមេវ បិវន្តិ ខាទន្តិ, អនុបាការេ ចង្កមន្តិ។ ឥតរេ កិញ្ចិ កាតុំ អសក្កោន្តា ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, ឋបេត្វា ឥទ្ធិមន្តេ អញ្ញេហិ និទ្ធរិតុំ ន សក្កា’’តិ វទិំសុ។

រាជា ចតុបញ្ចាហំ វសិត្វា គហេតព្ពយុត្តកំ អបស្សន្តោ កេវដ្ដំ បុច្ឆិ ‘‘អាចរិយ, នគរំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោម, ឯកោបិ ឧបសង្កមិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ។ កេវដ្ដោ ‘‘ហោតុ, មហារាជ, នគរំ នាម ពហិឧទកំ ហោតិ, ឧទកក្ខយេន នំ គណ្ហិស្សាម, មនុស្សា ឧទកេន កិលមន្តា ទ្វារំ វិវរិស្សន្តី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ តតោ បដ្ឋាយ ឧទកំ បវេសេតុំ ន ទេន្តិ។ បណ្ឌិតស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា បណ្ណំ លិខិត្វា កណ្ឌេ ពន្ធិត្វា តំ បវត្តិំ បេសេសុំ។ តេនបិ បឋមមេវ អាណត្តំ ‘‘យោ យោ កណ្ឌេ បណ្ណំ បស្សតិ, សោ សោ មេ អាហរតូ’’តិ។ អថេកោ បុរិសោ តំ ទិស្វា បណ្ឌិតស្ស ទស្សេសិ។ សោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘ន មេ បណ្ឌិតភាវំ ជានន្តី’’តិ សដ្ឋិហត្ថំ វេឡុំ ទ្វិធា ផាលេត្វា បរិសុទ្ធំ សោធាបេត្វា បុន ឯកតោ កត្វា ចម្មេន ពន្ធិត្វា ឧបរិ កលលេន មក្ខេត្វា ហិមវន្តតោ ឥទ្ធិមន្តតាបសេហិ អានីតំ កុទ្រូសកុមុទពីជំ បោក្ខរណិតីរេ កលលេសុ រោបាបេត្វា ឧបរិ វេឡុំ ឋបាបេត្វា ឧទកស្ស បូរាបេសិ។ ឯករត្តេនេវ វឌ្ឍិត្វា បុប្ផំ វេឡុមត្ថកតោ ឧគ្គន្ត្វា រតនមត្តំ អដ្ឋាសិ។

អថ នំ ឧប្បាដេត្វា ‘‘ឥទំ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស ទេថា’’តិ អត្តនោ បុរិសានំ ទាបេសិ។ តេ តស្ស ទណ្ឌកំ វលយំ កត្វា ‘‘អម្ភោ, ព្រហ្មទត្តស្ស បាទមូលិកា ឆាតកេន មា មរិត្ថ, គណ្ហថេតំ ឧប្បលំ បិឡន្ធិត្វា ទណ្ឌកំ កុច្ឆិបូរំ ខាទថា’’តិ វត្វា ខិបិំសុ។ តមេកោ បណ្ឌិតស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសោ ឧដ្ឋាយ គណ្ហិ, អថ តំ រញ្ញោ សន្តិកំ អាហរិត្វា ‘‘បស្សថ, ទេវ, ឥមស្ស ទណ្ឌកំ, ន នោ ឥតោ បុព្ពេ ឯវំ ទីឃទណ្ឌកោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ វត្វា ‘‘មិនថ ន’’ន្តិ វុត្តេ បណ្ឌិតស្ស បុរិសា សដ្ឋិហត្ថំ ទណ្ឌកំ អសីតិហត្ថំ កត្វា មិនិំសុ។ បុន រញ្ញា ‘‘កត្ថេតំ ជាត’’ន្តិ វុត្តេ ឯកោ មុសាវាទំ កត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេវ, អហំ ឯកទិវសំ បិបាសិតោ ហុត្វា ‘សុរំ បិវិស្សាមី’តិ ចូឡទ្វារេន នគរំ បវិដ្ឋោ, នាគរានំ ឧទកកីឡត្ថាយ កតំ មហាបោក្ខរណិំ បស្សិំ, មហាជនោ នាវាយ និសីទិត្វា បុប្ផានិ គណ្ហាតិ។ តត្ថ ឥទំ តីរប្បទេសេ ជាតំ, គម្ភីរដ្ឋានេ ជាតស្ស បន ទណ្ឌកោ សតហត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ។

តំ សុត្វា រាជា កេវដ្ដំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, ន សក្កា ឧទកក្ខយេន ឥទំ គណ្ហិតុំ, ហរថេកំ ឧបាយ’’ន្តិ។ ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ធញ្ញក្ខយេន គណ្ហិស្សាម, នគរំ នាម ពហិធញ្ញំ ហោតី’’តិ។ ឯវំ ហោតុ អាចរិយាតិ, បណ្ឌិតោ បុរិមនយេនេវ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘ន មេ កេវដ្ដព្រាហ្មណោ បណ្ឌិតភាវំ ជានាតី’’តិ អនុបាការមត្ថកេ កលលំ កត្វា វីហិំ តត្ថ រោបាបេសិ។ ពោធិសត្តានំ អធិប្បាយោ នាម សមិជ្ឈតីតិ វីហី ឯករត្តេនេវ វុដ្ឋាយ បាការមត្ថកេ នីលា ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ។ តំ ទិស្វា ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ ‘‘អម្ភោ, កិមេតំ បាការមត្ថកេ នីលំ ហុត្វា បញ្ញាយតី’’តិ បុច្ឆិ។ បណ្ឌិតស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសោ រញ្ញោ វចនំ មុខតោ ជិវ្ហំ លុញ្ចន្តោ វិយ គហេត្វា ‘‘ទេវ, គហបតិបុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ អនាគតភយំ ទិស្វា បុព្ពេវ រដ្ឋតោ ធញ្ញំ អាហរាបេត្វា កោដ្ឋាគារាទីនិ បូរាបេត្វា សេសធញ្ញំ បាការបស្សេ និក្ខិបាបេសិ។ តេ កិរ វីហយោ អាតបេន សុក្ខន្តា វស្សេន តេមេន្តា តត្ថេវ សស្សំ ជនេសុំ។ អហំ ឯកទិវសំ ឯកេន កម្មេន ចូឡទ្វារេន បវិសិត្វា បាការមត្ថកេ វីហិរាសិតោ វីហិំ ហត្ថេន គហេត្វា វីថិយំ ឆឌ្ឌេន្តេ បស្សិំ។ អថ តេ មំ បរិហាសន្តា ‘ឆាតោសិ មញ្ញេ, វីហិំសាដកទសន្តេ ពន្ធិត្វា តវ គេហំ ហរិត្វា កោដ្ដេត្វា បចាបេត្វា ភុញ្ជាហី’តិ វទិំសូ’’តិ អារោចេសិ។

តំ សុត្វា រាជា កេវដ្ដំ ‘‘អាចរិយ, ធញ្ញក្ខយេនបិ គណ្ហិតុំ ន សក្កា, អយម្បិ អនុបាយោ’’តិ អាហ។ ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ទារុក្ខយេន គណ្ហិស្សាម, នគរំ នាម ពហិទារុកំ ហោតី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ហោតុ, អាចរិយា’’តិ។ បណ្ឌិតោ បុរិមនយេនេវ តំ បវត្តិំ ញត្វា បាការមត្ថកេ វីហិំ អតិក្កមិត្វា បញ្ញាយមានំ ទារុរាសិំ ការេសិ។ បណ្ឌិតស្ស មនុស្សា ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស បុរិសេហិ សទ្ធិំ បរិហាសំ ករោន្តា ‘‘សចេ ឆាតត្ថ, យាគុភត្តំ បចិត្វា ភុញ្ជថា’’តិ មហន្តមហន្តានិ ទារូនិ ខិបិំសុ។ រាជា ‘‘បាការមត្ថកេន ទារូនិ បញ្ញាយន្តិ, កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទេវ, គហបតិបុត្តោ កិរ មហោសធបណ្ឌិតោ អនាគតភយំ ទិស្វា ទារូនិ អាហរាបេត្វា កុលានំ បច្ឆាគេហេសុ ឋបាបេត្វា អតិរេកានិ បាការំ និស្សាយ ឋបាបេសី’’តិ ឧបនិក្ខិត្តកានញ្ញេវ សន្តិកា វចនំ សុត្វា កេវដ្ដំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, ទារុក្ខយេនបិ ន សក្កា អម្ហេហិ គណ្ហិតុំ, អាហរថេកំ ឧបាយ’’ន្តិ។ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មហារាជ, អញ្ញោ ឧបាយោ អត្ថី’’តិ។ ‘‘អាចរិយ, កិំ ឧបាយោ នាមេស, នាហំ តវ ឧបាយស្ស អន្តំ បស្សាមិ, ន សក្កា អម្ហេហិ វេទេហំ គណ្ហិតុំ, អម្ហាកំ នគរមេវ គមិស្សាមា’’តិ។ ‘‘ទេវ, ‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ ឯកសតខត្តិយេហិ សទ្ធិំ វេទេហំ គណ្ហិតុំ នាសក្ខី’តិ អម្ហាកំ លជ្ជនកំ ភវិស្សតិ, កិំ បន មហោសធោវ បណ្ឌិតោ, អហម្បិ បណ្ឌិតោយេវ, ឯកំ លេសំ ករិស្សាមី’’តិ។ ‘‘កិំ លេសោ នាម, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘ធម្មយុទ្ធំ នាម ករិស្សាម, ទេវា’’តិ។ ‘‘កិមេតំ ធម្មយុទ្ធំ នាមា’’តិ? ‘‘មហារាជ ន សេនា យុជ្ឈិស្សន្តិ, ទ្វិន្នំ បន រាជូនំ ទ្វេ បណ្ឌិតា ឯកដ្ឋានេ ភវិស្សន្តិ។ តេសុ យោ វន្ទិស្សតិ, តស្ស បរាជយោ ភវិស្សតិ។ មហោសធោ បន ឥមំ មន្តំ ន ជានាតិ, អហំ មហល្លកោ, សោ ទហរោ, មំ ទិស្វាវ វន្ទិស្សតិ, តទា វិទេហោ បរាជិតោ នាម ភវិស្សតិ, អថ មយំ វិទេហំ បរាជេត្វា អត្តនោ នគរមេវ គមិស្សាម, ឯវំ នោ លជ្ជនកំ ន ភវិស្សតិ។ ឥទំ ធម្មយុទ្ធំ នាមា’’តិ។

បណ្ឌិតោ តម្បិ រហស្សំ បុរិមនយេនេវ ញត្វា ‘‘សចេ កេវដ្ដស្ស បរជ្ជាមិ, នាហំ បណ្ឌិតោស្មី’’តិ ចិន្តេសិ។ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោបិ ‘‘សោភនោ, អាចរិយ, ឧបាយោ’’តិ វត្វា ‘‘ស្វេ ធម្មយុទ្ធំ ភវិស្សតិ, ទ្វិន្នម្បិ បណ្ឌិតានំ ធម្មេន ជយបរាជយោ ភវិស្សតិ។ យោ ធម្មយុទ្ធំ ន ករិស្សតិ, សោបិ បរាជិតោ នាម ភវិស្សតី’’តិ បណ្ណំ លិខាបេត្វា ចូឡទ្វារេន វេទេហស្ស បេសេសិ។ តំ សុត្វា វេទេហោ បណ្ឌិតំ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អាចិក្ខិ។ តំ បវត្តិំ សុត្វា បណ្ឌិតោ ‘‘សាធុ, ទេវ, ស្វេ បាតោវ បច្ឆិមទ្វារេ ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលំ សជ្ជេស្សន្តិ, ‘ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលំ អាគច្ឆតូ’តិ បេសេថា’’តិ អាហ។ តំ សុត្វា រាជា អាគតទូតស្សេវ ហត្ថេ បណ្ណកំ អទាសិ។ បណ្ឌិតោ បុនទិវសេ ‘‘កេវដ្ដស្សេវ បរាជយោ ហោតូ’’តិ បច្ឆិមទ្វារេ ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលំ សជ្ជាបេសិ។ តេបិ ខោ ឯកសតបុរិសា ‘‘កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ បណ្ឌិតស្ស អារក្ខត្ថាយ កេវដ្ដំ បរិវារយិំសុ។ តេបិ ឯកសតរាជានោ ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលំ គន្ត្វា បាចីនទិសំ ឱលោកេន្តា អដ្ឋំសុ, តថា កេវដ្ដព្រាហ្មណោបិ។

ពោធិសត្តោ បន បាតោវ គន្ធោទកេន ន្ហត្វា សតសហស្សគ្ឃនកំ កាសិកវត្ថំ និវាសេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា មហន្តេន បរិវារេន រាជទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘បវិសតុ មេ បុត្តោ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា ‘‘កុហិំ គមិស្សសិ, តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ។ ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ទេវ, កេវដ្ដព្រាហ្មណំ មណិរតនេន វញ្ចេតុកាមោម្ហិ, អដ្ឋវង្កំ មណិរតនំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ។ ‘‘គណ្ហ, តាតា’’តិ។ សោ តំ គហេត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា រាជនិវេសនា ឱតិណ្ណោ សហជាតេហិ យោធសហស្សេហិ បរិវុតោ នវុតិកហាបណសហស្សគ្ឃនកំ សេតសិន្ធវយុត្តំ រថវរមារុយ្ហ បាតរាសវេលាយ ទ្វារសមីបំ បាបុណិ។ កេវដ្ដោ បន ‘‘ឥទានិ អាគមិស្សតិ, ឥទានិ អាគមិស្សតី’’តិ តស្សាគមនំ ឱលោកេន្តោយេវ អដ្ឋាសិ, ឱលោកនេន ទីឃគីវតំ បត្តោ វិយ អហោសិ, សូរិយតេជេន សេទា មុច្ចន្តិ។ មហាសត្តោបិ មហាបរិវារតាយ មហាសមុទ្ទោ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តោ កេសរសីហោ វិយ អឆម្ភិតោ វិគតលោមហំសោ ទ្វារំ វិវរាបេត្វា នគរា និក្ខម្ម រថា ឱរុយ្ហ សីហោ វិយ វិជម្ភមានោ បាយាសិ។ ឯកសតរាជានោបិ តស្ស រូបសិរិំ ទិស្វា ‘‘ឯស កិរ សិរិវឌ្ឍនសេដ្ឋិបុត្តោ មហោសធបណ្ឌិតោ បញ្ញាយ សកលជម្ពុទីបេ អទុតិយោ’’តិ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ បវត្តយិំសុ។

សោបិ មរុគណបរិវុតោ វិយ សក្កោ អនោមេន សិរិវិភវេន តំ មណិរតនំ ហត្ថេន គហេត្វា កេវដ្ដាភិមុខោ អគមាសិ។ កេវដ្ដោបិ តំ ទិស្វាវ សកភាវេន សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ឯវមាហ – ‘‘បណ្ឌិត មហោសធ, មយំ ទ្វេ បណ្ឌិតា, អម្ហាកំ តុម្ហេ និស្សាយ ឯត្តកំ កាលំ វសន្តានំ តុម្ហេហិ បណ្ណាការមត្តម្បិ ន បេសិតបុព្ពំ, កស្មា ឯវមកត្ថា’’តិ? អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘បណ្ឌិត, តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកំ បណ្ណាការំ ឱលោកេន្តា អជ្ជ មយំ ឥមំ មណិរតនំ លភិម្ហា, ហន្ទ, ឥមំ មណិរតនំ គណ្ហថ, ឯវរូបំ នាម អញ្ញំ មណិរតនំ នត្ថី’’តិ អាហ។ សោ តស្ស ហត្ថេ ជលមានំ មណិរតនំ ទិស្វា ‘‘ទាតុកាមោ មេ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តេន ហិ, បណ្ឌិត, ទេហី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ។ មហាសត្តោ ‘‘គណ្ហាហិ, អាចរិយា’’តិ ខិបិត្វា បសារិតហត្ថស្ស អង្គុលីសុ បាតេសិ។ ព្រាហ្មណោ គរុំ មណិរតនំ អង្គុលីហិ ធារេតុំ នាសក្ខិ។ មណិរតនំ បរិគឡិត្វា មហាសត្តស្ស បាទមូលេ បតិ។ ព្រាហ្មណោ លោភេន ‘‘គណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ តស្ស បាទមូលេ ឱណតោ អហោសិ។ អថស្ស មហាសត្តោ ឧដ្ឋាតុំ អទត្វា ឯកេន ហត្ថេន ខន្ធដ្ឋិកេ, ឯកេន បិដ្ឋិកច្ឆាយំ គហេត្វា ‘‘ឧដ្ឋេថ អាចរិយ, ឧដ្ឋេថ អាចរិយ, អហំ អតិទហរោ តុម្ហាកំ នត្តុមត្តោ, មា មំ វន្ទថា’’តិ វទន្តោ អបរាបរំ កត្វា មុខំ ភូមិយំ ឃំសិត្វា លោហិតមក្ខិតំ កត្វា ‘‘អន្ធពាល, ត្វំ មម សន្តិកា វន្ទនំ បច្ចាសីសសី’’តិ គីវាយំ គហេត្វា ខិបិ។ សោ ឧសភមត្តេ ឋានេ បតិត្វា ឧដ្ឋាយ បលាយិ។ មណិរតនំ បន មហាសត្តស្ស មនុស្សាយេវ គណ្ហិំសុ។

ពោធិសត្តស្ស បន ‘‘ឧដ្ឋេថ អាចរិយ, ឧដ្ឋេថ អាចរិយ, មា មំ វន្ទថា’’តិ វចីឃោសោ សកលបរិសំ ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ។ ‘‘កេវដ្ដព្រាហ្មណោ មហោសធស្ស បាទេ វន្ទតី’’តិ បុរិសាបិស្ស ឯកប្បហារេនេវ ឧន្នាទាទីនិ អកំសុ។ ព្រហ្មទត្តំ អាទិំ កត្វា សព្ពេបិ តេ រាជានោ កេវដ្ដំ មហាសត្តស្ស បាទមូលេ ឱណតំ អទ្ទសំសុយេវ។ តេ ‘‘អម្ហាកំ បណ្ឌិតេន មហោសធោ វន្ទិតោ, ឥទានិ បរាជិតម្ហា, ន នោ ជីវិតំ ទស្សតី’’តិ អត្តនោ អត្តនោ អស្សេ អភិរុហិត្វា ឧត្តរបញ្ចាលាភិមុខា បលាយិតុំ អារភិំសុ។ តេ បលាយន្តេ ទិស្វា ពោធិសត្តស្ស បុរិសា ‘‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ ឯកសតខត្តិយេ គហេត្វា បលាយតី’’តិ បុន ឧក្កុដ្ឋិមកំសុ។ តំ សុត្វា តេ រាជានោ មរណភយភីតា ភិយ្យោសោមត្តាយ បលាយន្តា សេនង្គំ ភិន្ទិំសុ។ ពោធិសត្តស្ស បុរិសាបិ នទន្តា វគ្គន្តា សុដ្ឋុតរំ កោលាហលមកំសុ។ មហាសត្តោ សេនង្គបរិវុតោ នគរមេវ បាវិសិ។ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស សេនាបិ តិយោជនមត្តំ បក្ខន្ទិ។

កេវដ្ដោ អស្សំ អភិរុយ្ហ នលាដេ លោហិតំ បុញ្ឆមានោ សេនំ បត្វា អស្សបិដ្ឋិយំ និសិន្នោវ ‘‘ភោន្តោ មា បលាយថ, ភោន្តោ មា បលាយថ, នាហំ គហបតិបុត្តំ វន្ទាមិ, តិដ្ឋថ តិដ្ឋថា’’តិ អាហ។ សេនា អសទ្ទហន្តា អដ្ឋត្វា អាគច្ឆន្តំ កេវដ្ដំ អក្កោសន្តា បរិភាសន្តា ‘‘បាបធម្ម ទុដ្ឋព្រាហ្មណ, ‘ធម្មយុទ្ធំ នាម ករិស្សាមី’តិ វត្វា នត្តុមត្តំ អប្បហោន្តម្បិ វន្ទតិ, នត្ថិ តវ កត្តព្ព’’ន្តិ កថំ អសុណន្តា វិយ គច្ឆន្តេវ។ សោ វេគេន គន្ត្វា សេនំ បាបុណិត្វា ‘‘ភោន្តោ វចនំ សទ្ទហថ មយ្ហំ, នាហំ តំ វន្ទាមិ, មណិរតនេន មំ វញ្ចេសី’’តិ សព្ពេបិ តេ រាជានោ នានាការណេហិ សម្ពោធេត្វា អត្តនោ កថំ គណ្ហាបេត្វា តថា ភិន្នំ សេនំ បដិនិវត្តេសិ។ សា បន តាវ មហតី សេនា សចេ ឯកេកបំសុមុដ្ឋិំ វា ឯកេកលេឌ្ឌុំ វា គហេត្វា នគរាភិមុខា ខិបេយ្យ, បរិខំ បូរេត្វា បាការប្បមាណា រាសិ ភវេយ្យ។ ពោធិសត្តានំ បន អធិប្បាយោ នាម សមិជ្ឈតិយេវ, តស្មា ឯកោបិ បំសុមុដ្ឋិំ វា លេឌ្ឌុំ វា នគរាភិមុខំ ខិបន្តោ នាម នាហោសិ។ សព្ពេបិ តេ និវត្តិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ខន្ធាវារដ្ឋានមេវ បច្ចាគមិំសុ។

រាជា កេវដ្ដំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ ករោម, អាចរិយា’’តិ។ ‘‘ទេវ, កស្សចិ ចូឡទ្វារេន និក្ខមិតុំ អទត្វា សញ្ចារំ ឆិន្ទាម, មនុស្សា និក្ខមិតុំ អលភន្តា ឧក្កណ្ឋិត្វា ទ្វារំ វិវរិស្សន្តិ, អថ មយំ បច្ចាមិត្តំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ។ បណ្ឌិតោ តំ បវត្តិំ បុរិមនយេនេវ ញត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេសុ ចិរំ ឥធេវ វសន្តេសុ ផាសុកំ នាម នត្ថិ។ ឧបាយេនេវ តេ បលាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ។ សោ ‘‘មន្តេន តេ បលាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ មន្តកុសលំ ឧបធារេន្តោ អនុកេវដ្ដំ នាម ព្រាហ្មណំ ទិស្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អាចរិយ, អម្ហាកំ ឯកំ កម្មំ និទ្ធរិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ។ ‘‘កិំ ករោម, បណ្ឌិត, វទេហី’’តិ។ ‘‘អាចរិយ, តុម្ហេ អនុបាការេ ឋត្វា អម្ហាកំ មនុស្សានំ បមាទំ ឱលោកេត្វា អន្តរន្តរា ព្រហ្មទត្តស្ស មនុស្សានំ បូវមច្ឆមំសាទីនិ ខិបិត្វា ‘‘អម្ភោ, ឥទញ្ចិទញ្ច ខាទថ មា ឧក្កណ្ឋថ, អញ្ញំ កតិបាហំ វសិតុំ វាយមថ, នគរវាសិនោ បញ្ជរេ ពទ្ធកុក្កុដា វិយ ឧក្កណ្ឋិតា នចិរស្សេវ វោ ទ្វារំ វិវរិស្សន្តិ។ អថ តុម្ហេ វេទេហញ្ច ទុដ្ឋគហបតិបុត្តញ្ច គណ្ហិស្សថា’’តិ វទេយ្យាថ។ អម្ហាកំ មនុស្សា តំ កថំ សុត្វា តុម្ហេ អក្កោសិត្វា តជ្ជេត្វា ព្រហ្មទត្តស្ស មនុស្សានំ បស្សន្តានញ្ញេវ តុម្ហេ ហត្ថបាទេសុ គហេត្វា វេឡុបេសិកាទីហិ បហរន្តា វិយ ហុត្វា កេសេ ឱហារេត្វា បញ្ច ចូឡា គាហាបេត្វា ឥដ្ឋកចុណ្ណេន ឱកិរាបេត្វា កណវីរមាលំ កណ្ណេ កត្វា កតិបយបហារេ ទត្វា បិដ្ឋិយំ រាជិយោ ទស្សេត្វា បាការំ អារោបេត្វា សិក្កាយ បក្ខិបិត្វា យោត្តេន ឱតារេត្វា ‘‘គច្ឆ មន្តភេទក, ចោរា’’តិ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស មនុស្សានំ ទស្សន្តិ។ តេ តំ រញ្ញោ សន្តិកំ អានេស្សន្តិ។ រាជា តំ ទិស្វា ‘‘កោ តេ អបរាធោ’’តិ បុច្ឆិស្សតិ។ អថស្ស ឯវំ វទេយ្យាថ ‘‘មហារាជ, មយ្ហំ បុព្ពេ យសោ មហន្តោ, គហបតិបុត្តោ មន្តភេទកោ’’តិ មំ កុជ្ឈិត្វា រញ្ញោ កថេត្វា សព្ពំ មេ វិភវំ អច្ឆិន្ទិ, ‘‘អហំ មម យសភេទកស្ស គហបតិបុត្តស្ស សីសំ គណ្ហាបេស្សាមី’’តិ តុម្ហាកំ មនុស្សានំ ឧក្កណ្ឋិតមោចនេន ឯតេសំ ឋិតានំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេមិ។ ឯត្តកេន មំ បោរាណវេរំ ហទយេ កត្វា ឥមំ ព្យសនំ បាបេសិ។ ‘‘តំ សព្ពំ តុម្ហាកំ មនុស្សា ជានន្តិ, មហារាជា’’តិ នានប្បការេហិ តំ សទ្ទហាបេត្វា វិស្សាសេ ឧប្បន្នេ វទេយ្យាថ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ មមំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ មា ចិន្តយិត្ថ។ ឥទានិ វេទេហស្ស ច គហបតិបុត្តស្ស ច ជីវិតំ នត្ថិ, អហំ ឥមស្មិំ នគរេ បាការស្ស ថិរដ្ឋានទុព្ពលដ្ឋានញ្ច បរិខាយំ កុម្ភីលាទីនំ អត្ថិដ្ឋានញ្ច នត្ថិដ្ឋានញ្ច ជានាមិ, ន ចិរស្សេវ វោ នគរំ គហេត្វា ទស្សាមី’’តិ។ អថ សោ រាជា សទ្ទហិត្វា តុម្ហាកំ សក្ការំ ករិស្សតិ, សេនាវាហនញ្ច បដិច្ឆាបេស្សតិ។ អថស្ស សេនំ វាឡកុម្ភីលដ្ឋានេសុយេវ ឱតារេយ្យាថ។ តស្ស សេនា កុម្ភីលភយេន ន ឱតរិស្សតិ, តទា តុម្ហេ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ សេនាយ, ទេវ, គហបតិបុត្តេន លញ្ជោ ទិន្នោ, សព្ពេ រាជានោ ច អាចរិយកេវដ្ដញ្ច អាទិំ កត្វា ន កេនចិ លញ្ជោ អគ្គហិតោ នាម អត្ថិ។ កេវលំ ឯតេ តុម្ហេ បរិវារេត្វា ចរន្តិ, សព្ពេ បន គហបតិបុត្តស្ស សន្តកាវ, អហមេកោវ តុម្ហាកំ បុរិសោ។ សចេ មេ ន សទ្ទហថ, សព្ពេ រាជានោ អលង្ករិត្វា មំ ទស្សនាយ អាគច្ឆន្តូ’’តិ បេសេថ។ ‘‘អថ នេសំ គហបតិបុត្តេន អត្តនោ នាមរូបំ លិខិត្វា ទិន្នេសុ វត្ថាលង្ការខគ្គាទីសុ អក្ខរានិ ទិស្វា និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យាថា’’តិ វទេយ្យាថ។ សោ តថា កត្វា តានិ ទិស្វា និដ្ឋំ គន្ត្វា ភីតតសិតោ តេ រាជានោ ឧយ្យោជេត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករោម បណ្ឌិតា’’តិ តុម្ហេ បុច្ឆិស្សតិ។ តមេនំ តុម្ហេ ឯវំ វទេយ្យាថ ‘‘មហារាជ, គហបតិបុត្តោ ពហុមាយោ។ សចេ អញ្ញានិ កតិបយទិវសានិ វសិស្សថ, សព្ពំ វោ សេនំ អត្តនោ ហត្ថគតំ កត្វា តុម្ហេ គណ្ហិស្សតិ។ តស្មា បបញ្ចំ អកត្វា អជ្ជេវ មជ្ឈិមយាមានន្តរេ អស្សបិដ្ឋិយំ និសីទិត្វា បលាយិស្សាម, មា នោ បរហត្ថេ មរណំ ហោតូ’’តិ។ សោ តុម្ហាកំ វចនំ សុត្វា តថា ករិស្សតិ។ តុម្ហេ តស្ស បលាយនវេលាយ និវត្តិត្វា អម្ហាកំ មនុស្សេ ជានាបេយ្យាថាតិ។

តំ សុត្វា អនុកេវដ្ដព្រាហ្មណោ ‘‘សាធុ បណ្ឌិត, ករិស្សាមិ តេ វចន’’ន្តិ អាហ។ ‘‘តេន ហិ កតិបយបហារេ សហិតុំ វដ្ដតី’’តិ។ ‘‘បណ្ឌិត, មម ជីវិតញ្ច ហត្ថបាទេ ច ឋបេត្វា សេសំ អត្តនោ រុចិវសេន ករោហី’’តិ។ សោ តស្ស គេហេ មនុស្សានំ សក្ការំ ការេត្វា អនុកេវដ្ដំ វុត្តនយេន វិប្បការំ បាបេត្វា យោត្តេន ឱតារេត្វា ព្រហ្មទត្តមនុស្សានំ ទាបេសិ។ អថ តេ តំ គហេត្វា តស្ស ទស្សេសុំ។ រាជា តំ វីមំសិត្វា សទ្ទហិត្វា សក្ការមស្ស កត្វា សេនំ បដិច្ឆាបេសិ។ សោបិ តំ វាឡកុម្ភីលដ្ឋានេសុយេវ ឱតារេតិ។ មនុស្សា កុម្ភីលេហិ ខជ្ជមានា អដ្ដាលកដ្ឋិតេហិ មនុស្សេហិ ឧសុសត្តិតោមរេហិ វិជ្ឈិយមានា មហាវិនាសំ បាបុណន្តិ។ តតោ បដ្ឋាយ កោចិ ភយេន ឧបគន្តុំ ន សក្កោតិ។ អនុកេវដ្ដោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ អត្ថាយ យុជ្ឈនកា នាម នត្ថិ, សព្ពេហិ លញ្ជោ គហិតោ, អសទ្ទហន្តោ បក្កោសាបេត្វា និវត្ថវត្ថាទីសុ អក្ខរានិ ឱលោកេថា’’តិ អាហ។ រាជា តថា កត្វា សព្ពេសំ វត្ថាទីសុ អក្ខរានិ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេហិ លញ្ជោ គហិតោ’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘អាចរិយ, ឥទានិ កិំ កត្តព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កាតព្ពំ នត្ថិ។ សចេ បបញ្ចំ ករិស្សថ, គហបតិបុត្តោ វោ គណ្ហិស្សតិ, អាចរិយកេវដ្ដោបិ កេវលំ នលាដេ វណំ កត្វា ចរតិ, លញ្ជោ បន ឯតេនបិ គហិតោ។ អយញ្ហិ មណិរតនំ គហេត្វា តុម្ហេ តិយោជនំ បលាបេសិ, បុន សទ្ទហាបេត្វា និវត្តេសិ, អយម្បិ បរិភិន្ទកោវ។ ឯករត្តិវាសោបិ មយ្ហំ ន រុច្ចតិ, អជ្ជេវ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ បលាយិតុំ វដ្ដតិ, មំ ឋបេត្វា អញ្ញោ តវ សុហទយោ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ អាចរិយ តុម្ហេយេវ មេ អស្សំ កប្បេត្វា យានសជ្ជំ ករោថា’’តិ អាហ។

ព្រាហ្មណោ តស្ស និច្ឆយេន បលាយនភាវំ ញត្វា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជា’’តិ អស្សាសេត្វា ពហិ និក្ខមិត្វា ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសានំ ‘‘អជ្ជ រាជា បលាយិស្សតិ, មា និទ្ទាយិត្ថា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា រញ្ញោ អស្សោ យថា អាកឌ្ឍិតោ សុដ្ឋុតរំ បលាយតិ, ឯវំ អវកប្បនាយ កប្បេត្វា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ ‘‘កប្បិតោ, ទេវ, អស្សោ, វេលំ ជានាហី’’តិ អាហ។ រាជា អស្សំ អភិរុហិត្វា បលាយិ។ អនុកេវដ្ដោបិ អស្សំ អភិរុហិត្វា តេន សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ វិយ ថោកំ គន្ត្វា និវត្តោ។ អវកប្បនាយ កប្បិតអស្សោ អាកឌ្ឍិយមានោបិ រាជានំ គហេត្វា បលាយិ។ អនុកេវដ្ដោ សេនាយ អន្តរំ បវិសិត្វា ‘‘ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ បលាតោ’’តិ ឧក្កុដ្ឋិមកាសិ។ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសាបិ អត្តនោ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ឧបឃោសិំសុ។ សេសរាជានោ តំ សុត្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ ទ្វារំ វិវរិត្វា និក្ខន្តោ ភវិស្សតិ, ន នោ ទានិ ជីវិតំ ទស្សតី’’តិ ភីតតសិតា ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌានិបិ អនោលោកេត្វា ឥតោ ចិតោ ច បលាយិំសុ។ មនុស្សា ‘‘រាជានោ បលាយន្តី’’តិ សុដ្ឋុតរំ ឧបឃោសិំសុ។ តំ សុត្វា ទ្វារដ្ដាលកាទីសុ ឋិតាបិ ឧន្នាទិំសុ អប្ផោដយិំសុ។ ឥតិ តស្មិំ ខណេ បថវី វិយ ភិជ្ជមានា សមុទ្ទោ វិយ សង្ខុភិតោ សកលនគរំ អន្តោ ច ពហិ ច ឯកនិន្នាទំ អហោសិ។ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខា មនុស្សា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតេន កិរ ព្រហ្មទត្តោ ឯកសតរាជានោ ច គហិតា’’តិ មរណភយភីតា អត្តនោ អត្តនោ ឧទរពទ្ធសាដកម្បិ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ។ ខន្ធាវារដ្ឋានំ តុច្ឆំ អហោសិ។ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ ឯកសតេ ខត្តិយេ គហេត្វា អត្តនោ នគរមេវ គតោ។ បុនទិវសេ បន បាតោវ នគរទ្វារានិ វិវរិត្វា ពលកាយា នគរា និក្ខមិត្វា មហាវិលោបំ ទិស្វា ‘‘កិំ ករោម, បណ្ឌិតា’’តិ មហាសត្តស្ស អារោចយិំសុ។ សោ អាហ – ‘‘ឯតេហិ ឆឌ្ឌិតំ ធនំ អម្ហាកំ បាបុណាតិ, សព្ពេសំ រាជូនំ សន្តកំ អម្ហាកំ រញ្ញោ, ទេថ, សេដ្ឋីនញ្ច កេវដ្ដព្រាហ្មណស្ស ច សន្តកំ អម្ហាកំ អាហរថ, អវសេសំ បន នគរវាសិនោ គណ្ហន្តូ’’តិ។ តេសំ មហគ្ឃរតនភណ្ឌមេវ អាហរន្តានំ អឌ្ឍមាសោ វីតិវត្តោ។ សេសំ បន ចតូហិ មាសេហិ អាហរិំសុ។ មហាសត្តោ អនុកេវដ្ដស្ស មហន្តំ សក្ការមកាសិ។ តតោ បដ្ឋាយ ច កិរ មិថិលវាសិនោ ពហូ ហិរញ្ញសុវណ្ណា ជាតា។ ព្រហ្មទត្តស្សបិ តេហិ រាជូហិ សទ្ធិំ ឧត្តរបញ្ចាលនគរេ វសន្តស្ស ឯកវស្សំ អតីតំ។

ព្រហ្មទត្តស្ស យុទ្ធបរាជយកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ។

សុវកណ្ឌំ

អថេកទិវសំ កេវដ្ដោ អាទាសេ មុខំ ឱលោកេន្តោ នលាដេ វណំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ គហបតិបុត្តស្ស កម្មំ, តេនាហំ ឯត្តកានំ រាជូនំ អន្តរេ លជ្ជាបិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា សមុប្បន្នកោធោ ហុត្វា ‘‘កទា នុ ខ្វស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិតុំ សមត្ថោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ, អម្ហាកំ រញ្ញោ ធីតា បញ្ចាលចន្ទី នាម ឧត្តមរូបធរា ទេវច្ឆរាបដិភាគា, តំ វិទេហរញ្ញោ ទស្សាមា’’តិ វត្វា ‘‘វេទេហំ កាមេន បលោភេត្វា គិលិតពឡិសំ វិយ មច្ឆំ សទ្ធិំ មហោសធេន អានេត្វា ឧភោ តេ មារេត្វា ជយបានំ បិវិស្សាមា’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ទេវ, ឯកោ មន្តោ អត្ថី’’តិ។ ‘‘អាចរិយ, តវ មន្តំ និស្សាយ ឧទរពទ្ធសាដកស្សបិ អស្សាមិនោ ជាតម្ហា, ឥទានិ កិំ ករិស្សសិ, តុណ្ហី ហោហី’’តិ។ ‘‘មហារាជ, ឥមិនា ឧបាយេន សទិសោ អញ្ញោ នត្ថី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ ភណាហី’’តិ។ ‘‘មហារាជ, អម្ហេហិ ទ្វីហិយេវ ឯកតោ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ។ អថ នំ ព្រាហ្មណោ ឧបរិបាសាទតលំ អារោបេត្វា អាហ – ‘‘មហារាជ, វិទេហរាជានំ កិលេសេន បលោភេត្វា ឥធានេត្វា សទ្ធិំ គហបតិបុត្តេន មារេស្សាមា’’តិ។ ‘‘សុន្ទរោ, អាចរិយ, ឧបាយោ, កថំ បន តំ បលោភេត្វា អានេស្សាមា’’តិ? ‘‘មហារាជ, ធីតា វោ បញ្ឆាលចន្ទី ឧត្តមរូបធរា, តស្សា រូបសម្បត្តិំ ចាតុរិយវិលាសេន កវីហិ គីតំ ពន្ធាបេត្វា តានិ កព្ពានិ មិថិលាយំ គាយាបេត្វា ‘ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ អលភន្តស្ស វិទេហនរិន្ទស្ស កិំ រជ្ជេនា’តិ តស្ស សវនសំសគ្គេនេវ បដិពទ្ធភាវំ ញត្វា អហំ តត្ថ គន្ត្វា ទិវសំ វវត្ថបេស្សាមិ។ សោ មយិ ទិវសំ វវត្ថបេត្វា អាគតេ គិលិតពឡិសោ វិយ មច្ឆោ គហបតិបុត្តំ គហេត្វា អាគមិស្សតិ, អថ នេ មារេស្សាមា’’តិ។

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា តុស្សិត្វា ‘‘សុន្ទរោ ឧបាយោ, អាចរិយ, ឯវំ ករិស្សាមា’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ តំ បន មន្តំ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស សយនបាលិកា សាឡិកា សុត្វា បច្ចក្ខមកាសិ។ រាជា និបុណេ កព្ពការេ បក្កោសាបេត្វា ពហុំ ធនំ ទត្វា ធីតរំ តេសំ ទស្សេត្វា ‘‘តាតា, ឯតិស្សា រូបសម្បត្តិំ និស្សាយ កព្ពំ ករោថា’’តិ អាហ។ តេ អតិមនោហរានិ គីតានិ ពន្ធិត្វា រាជានំ សាវយិំសុ។ រាជា តុស្សិត្វា ពហុំ ធនំ តេសំ អទាសិ។ កវីនំ សន្តិកា នដា សិក្ខិត្វា សមជ្ជមណ្ឌលេ គាយិំសុ។ ឥតិ តានិ វិត្ថារិតានិ អហេសុំ។ តេសុ មនុស្សានំ អន្តរេ វិត្ថារិតត្តំ គតេសុ រាជា គាយកេ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាតា, តុម្ហេ មហាសកុណេ គហេត្វា រត្តិភាគេ រុក្ខំ អភិរុយ្ហ តត្ថ និសិន្នា គាយិត្វា បច្ចូសកាលេ តេសំ គីវាសុ កំសតាលេ ពន្ធិត្វា តេ ឧប្បាតេត្វា ឱតរថា’’តិ។ សោ កិរ ‘‘បញ្ចាលរញ្ញោ ធីតុ សរីរវណ្ណំ ទេវតាបិ គាយន្តី’’តិ បាកដភាវករណត្ថំ តថា ការេសិ។ បុន រាជា កវី បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាតា, ឥទានិ តុម្ហេ ‘ឯវរូបា កុមារិកា ជម្ពុទីបតលេ អញ្ញស្ស រញ្ញោ នានុច្ឆវិកា, មិថិលាយំ វេទេហរញ្ញោ អនុច្ឆវិកា’តិ រញ្ញោ ច ឥស្សរិយំ ឥមាយ ច រូបំ វណ្ណេត្វា គីតានិ ពន្ធថា’’តិ អាហ។ តេ តថា កត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ។

រាជា តេសំ ធនំ ទត្វា បុន គាយកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាតា, មិថិលំ គន្ត្វា តត្ថ ឥមិនាវ ឧបាយេន គាយថា’’តិ បេសេសិ។ តេ តានិ គាយន្តា អនុបុព្ពេន មិថិលំ គន្ត្វា សមជ្ជមណ្ឌលេ គាយិំសុ។ តានិ សុត្វា មហាជនោ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ បវត្តេត្វា តេសំ ពហុំ ធនំ អទាសិ។ តេ រត្តិសមយេ រុក្ខេសុបិ គាយិត្វា បច្ចូសកាលេ សកុណានំ គីវាសុ កំសតាលេ ពន្ធិត្វា ឱតរន្តិ។ អាកាសេ កំសតាលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘បញ្ចាលរាជធីតុ សរីរវណ្ណំ ទេវតាបិ គាយន្តី’’តិ សកលនគរេ ឯកកោលាហលំ អហោសិ។ រាជា សុត្វា គាយកេ បក្កោសាបេត្វា អន្តោនិវេសនេ សមជ្ជំ ការេត្វា ‘‘ឯវរូបំ កិរ ឧត្តមរូបធរំ ធីតរំ ចូឡនិរាជា មយ្ហំ ទាតុកាមោ’’តិ តុស្សិត្វា តេសំ ពហុំ ធនំ អទាសិ។ តេ អាគន្ត្វា ព្រហ្មទត្តស្ស អារោចេសុំ។ អថ នំ កេវដ្ដោ អាហ – ‘‘ឥទានិ, មហារាជ, ទិវសំ វវត្ថបនត្ថាយ គមិស្សាមី’’តិ។ ‘‘សាធុ, អាចរិយ, កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ថោកំ បណ្ណាការ’’ន្តិ។ ‘‘តេន ហិ គណ្ហា’’តិ ទាបេសិ។ សោ តំ អាទាយ មហន្តេន បរិវារេន វេទេហរដ្ឋំ បាបុណិ។ តស្សាគមនំ សុត្វា នគរេ ឯកកោលាហលំ ជាតំ ‘‘ចូឡនិរាជា កិរ វេទេហោ ច មិត្តសន្ថវំ ករិស្សន្តិ, ចូឡនិរាជា អត្តនោ ធីតរំ អម្ហាកំ រញ្ញោ ទស្សតិ, កេវដ្ដោ ទិវសំ វវត្ថបេតុំ ឯតី’’តិ។ វេទេហរាជាបិ សុណិ, មហាសត្តោបិ, សុត្វាន បនស្ស ឯតទហោសិ ‘‘តស្សាគមនំ មយ្ហំ ន រុច្ចតិ, តថតោ នំ ជានិស្សាមី’’តិ។ សោ ចូឡនិសន្តិកេ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសានំ សាសនំ បេសេសិ ‘‘ឥមមត្ថំ តថតោ ជានិត្វា បេសេន្តូ’’តិ។ អថ តេ ‘‘មយមេតំ តថតោ ន ជានាម, រាជា ច កេវដ្ដោ ច សយនគព្ភេ និសីទិត្វា មន្តេន្តិ, រញ្ញោ បន សយនបាលិកា សាឡិកា សកុណិកា ឯតមត្ថំ ជានេយ្យា’’តិ បដិបេសយិំសុ។

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘យថា បច្ចាមិត្តានំ ឱកាសោ ន ហោតិ, ឯវំ សុវិភត្តំ កត្វា សុសជ្ជិតំ នគរំ អហំ កេវដ្ដស្ស ទដ្ឋុំ ន ទស្សាមី’’តិ។ សោ នគរទ្វារតោ យាវ រាជគេហា, រាជគេហតោ ច យាវ អត្តគេហា, គមនមគ្គំ ឧភោសុ បស្សេសុ កិលញ្ជេហិ បរិក្ខិបាបេត្វា មត្ថកេបិ កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា ចិត្តកម្មំ ការាបេត្វា ភូមិយំ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា បុណ្ណឃដេ ឋបាបេត្វា កទលិយោ ពន្ធាបេត្វា ធជេ បគ្គណ្ហាបេសិ។ កេវដ្ដោ នគរំ បវិសិត្វា សុវិភត្តំ នគរំ អបស្សន្តោ ‘‘រញ្ញា មេ មគ្គោ អលង្ការាបិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា នគរស្ស អទស្សនត្ថំ កតភាវំ ន ជានិ។ សោ គន្ត្វា រាជានំ ទិស្វា បណ្ណាការំ បដិច្ឆាបេត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា រញ្ញា កតសក្ការសម្មានោ អាគតការណំ អារោចេន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៥៩៩.

‘‘រាជា សន្ថវកាមោ តេ, រតនានិ បវេច្ឆតិ;

អាគច្ឆន្តុ ឥតោ ទូតា, មញ្ជុកា បិយភាណិនោ។

៦០០.

‘‘ភាសន្តុ មុទុកា វាចា, យា វាចា បដិនន្ទិតា;

បញ្ចាលោ ច វិទេហោ ច, ឧភោ ឯកា ភវន្តុ តេ’’តិ។

តត្ថ សន្ថវកាមោតិ មហារាជ, អម្ហាកំ រាជា តយា សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ កាតុកាមោ។ រតនានីតិ ឥត្ថិរតនំ អត្តនោ ធីតរំ អាទិំ កត្វា តុម្ហាកំ សព្ពរតនានិ ទស្សតិ។ អាគច្ឆន្តូតិ ឥតោ បដ្ឋាយ កិរ ឧត្តរបញ្ចាលនគរតោ បណ្ណាការំ គហេត្វា មធុរវចនា បិយភាណិនោ ទូតា ឥធ អាគច្ឆន្តុ, ឥតោ ច តត្ថ គច្ឆន្តុ។ ឯកា ភវន្តូតិ គង្គោទកំ វិយ យមុនោទកេន សទ្ធិំ សំសន្ទន្តា ឯកសទិសាវ ហោន្តូតិ។

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘មហារាជ, អម្ហាកំ រាជា អញ្ញំ មហាមត្តំ បេសេតុកាមោ ហុត្វាបិ ‘អញ្ញោ មនាបំ កត្វា សាសនំ អារោចេតុំ ន សក្ខិស្សតី’តិ មំ បេសេសិ ‘អាចរិយ, តុម្ហេ រាជានំ សាធុកំ បពោធេត្វា អាទាយ អាគច្ឆថា’តិ, គច្ឆថ រាជសេដ្ឋ អភិរូបញ្ច កុមារិកំ លភិស្សថ, អម្ហាកញ្ច រញ្ញា សទ្ធិំ មិត្តភាវោ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ អាហ។ សោ តស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ ‘‘ឧត្តមរូបធរំ កិរ កុមារិកំ លភិស្សាមី’’តិ សវនសំសគ្គេន ពជ្ឈិត្វា ‘‘អាចរិយ, តុម្ហាកញ្ច កិរ មហោសធបណ្ឌិតស្ស ច ធម្មយុទ្ធេ វិវាទោ អហោសិ, គច្ឆថ បុត្តំ មេ បស្សថ, ឧភោបិ បណ្ឌិតា អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេត្វា មន្តេត្វា ឯថា’’តិ អាហ។ តំ សុត្វា កេវដ្ដោ ‘‘បស្សិស្សាមិ បណ្ឌិត’’ន្តិ តំ បស្សិតុំ អគមាសិ។ មហាសត្តោបិ តំ ទិវសំ ‘‘តេន មេ បាបធម្មេន សទ្ធិំ សល្លាបោ មា ហោតូ’’តិ បាតោវ ថោកំ សប្បិំ បិវិ, គេហម្បិស្ស ពហលេន អល្លគោមយេន លេបាបេសិ, ថម្ភេ តេលេន មក្ខេសិ, តស្ស និបន្នមញ្ចកំ ឋបេត្វា សេសានិ មញ្ចបីឋាទីនិ នីហរាបេសិ។

សោ មនុស្សានំ សញ្ញមទាសិ ‘‘តាតា, ព្រាហ្មណេ កថេតុំ អារទ្ធេ ឯវំ វទេយ្យាថ ‘ព្រាហ្មណ, មា បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ កថយិត្ថ, អជ្ជ តេន តិខិណសប្បិ បិវិត’ន្តិ។ មយិ ច តេន សទ្ធិំ កថនាការំ ករោន្តេបិ ‘ទេវ តិខិណសប្បិ តេ បិវិតំ, មា កថេថា’តិ មំ និវារេថា’’តិ។ ឯវំ វិចារេត្វា មហាសត្តោ រត្តបដំ និវាសេត្វា សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ មនុស្សេ ឋបេត្វា សត្តមេ ទ្វារកោដ្ឋកេ បដមញ្ចកេ និបជ្ជិ។ កេវដ្ដោបិស្ស បឋមទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា ‘‘កហំ បណ្ឌិតោ’’តិ បុច្ឆិ។ អថ នំ តេ មនុស្សា ‘‘ព្រាហ្មណ, មា សទ្ទមករិ, សចេបិ អាគច្ឆិតុកាមោ, តុណ្ហី ហុត្វា ឯហិ, អជ្ជ បណ្ឌិតេន តិខិណសប្បិ បីតំ, មហាសទ្ទំ កាតុំ ន លព្ភតី’’តិ អាហំសុ។ សេសទ្វារកោដ្ឋកេសុបិ នំ តថេវ អាហំសុ។ សោ សត្តមទ្វារកោដ្ឋកំ អតិក្កមិត្វា បណ្ឌិតស្ស សន្តិកំ អគមាសិ។ បណ្ឌិតោ កថនាការំ ទស្សេសិ។ អថ នំ មនុស្សា ‘‘ទេវ, មា កថយិត្ថ, តិខិណសប្បិ តេ បីតំ, កិំ តេ ឥមិនា ទុដ្ឋព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ កថិតេនា’’តិ វត្វា វារយិំសុ។ ឥតិ សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា នេវ និសីទិតុំ, ន អាសនំ និស្សាយ ឋិតដ្ឋានំ លភិ, អល្លគោមយំ អក្កមិត្វា អដ្ឋាសិ។

អថ នំ ឱលោកេត្វា ឯកោ អក្ខីនិ និមីលិ, ឯកោ ភមុកំ ឧក្ខិបិ, ឯកោ កប្បរំ កណ្ឌូយិ។ សោ តេសំ កិរិយំ ឱលោកេត្វា មង្កុភូតោ ‘‘គច្ឆាមហំ បណ្ឌិតា’’តិ វត្វា អបរេន ‘‘អរេ ទុដ្ឋព្រាហ្មណ, ‘មា សទ្ទមកាសី’តិ វុត្តោ សទ្ទមេវ ករោសិ, អដ្ឋីនិ តេ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ភីតតសិតោ ហុត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេសិ។ អថ នំ អញ្ញោ វេឡុបេសិកាយ បិដ្ឋិយំ តាលេសិ, អញ្ញោ គីវាយំ គហេត្វា ខិបិ, អញ្ញោ បិដ្ឋិយំ ហត្ថតលេន បហរិ។ សោ ទីបិមុខា មុត្តមិគោ វិយ ភីតតសិតោ និក្ខមិត្វា រាជគេហំ គតោ។ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘អជ្ជ មម បុត្តោ ឥមំ បវត្តិំ សុត្វា តុដ្ឋោ ភវិស្សតិ, ទ្វិន្នំ បណ្ឌិតានំ មហតិយា ធម្មសាកច្ឆាយ ភវិតព្ពំ, អជ្ជ ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេស្សន្តិ, លាភា វត មេ’’តិ។ សោ កេវដ្ដំ ទិស្វា បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ សំសន្ទនាការំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

៦០១.

‘‘កថំ នុ កេវដ្ដ មហោសធេន, សមាគមោ អាសិ តទិង្ឃ ព្រូហិ;

កច្ចិ តេ បដិនិជ្ឈត្តោ, កច្ចិ តុដ្ឋោ មហោសធោ’’តិ។

តត្ថ បដិនិជ្ឈត្តោតិ ធម្មយុទ្ធមណ្ឌលេ បវត្តវិគ្គហស្ស វូបសមនត្ថំ កច្ចិ ត្វំ តេន, សោ ច តយា និជ្ឈត្តោ ខមាបិតោ។ កច្ចិ តុដ្ឋោតិ កច្ចិ តុម្ហាកំ រញ្ញា បេសិតំ បវត្តិំ សុត្វា តុដ្ឋោតិ។

តំ សុត្វា កេវដ្ដោ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ ‘បណ្ឌិតោ’តិ តំ គហេត្វា វិចរថ, តតោ អសប្បុរិសតរោ នាម នត្ថី’’តិ គាថមាហ –

៦០២.

‘‘អនរិយរូបោ បុរិសោ ជនិន្ទ, អសម្មោទកោ ថទ្ធោ អសព្ភិរូបោ;

យថា មូគោ ច ពធិរោ ច, ន កិញ្ចិត្ថំ អភាសថា’’តិ។

តត្ថ អសព្ភិរូបោតិ អបណ្ឌិតជាតិកោ។ ន កិញ្ចិត្ថន្តិ មយា សហ កិញ្ចិ អត្ថំ ន ភាសិត្ថ, តេនេវ នំ អបណ្ឌិតោតិ មញ្ញាមីតិ ពោធិសត្តស្ស អគុណំ កថេសិ។

រាជា តស្ស វចនំ អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា តស្ស ច តេន សទ្ធិំ អាគតានញ្ច បរិព្ពយញ្ចេវ និវាសគេហញ្ច ទាបេត្វា ‘‘គច្ឆថាចរិយ, វិស្សមថា’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា ‘‘មម បុត្តោ បណ្ឌិតោ បដិសន្ថារកុសលោ, ឥមិនា កិរ សទ្ធិំ នេវ បដិសន្ថារំ អកាសិ, ន តុដ្ឋិំ បវេទេសិ។ កិញ្ចិ តេន អនាគតភយំ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ –

៦០៣.

‘‘អទ្ធា ឥទំ មន្តបទំ សុទុទ្ទសំ, អត្ថោ សុទ្ធោ នរវិរិយេន ទិដ្ឋោ;

តថា ហិ កាយោ មម សម្បវេធតិ, ហិត្វា សយំ កោ បរហត្ថមេស្សតី’’តិ។

តត្ថ ឥទន្តិ យំ មម បុត្តេន ទិដ្ឋំ, អទ្ធា ឥទំ មន្តបទំ អញ្ញេន ឥតរបុរិសេន សុទុទ្ទសំ។ នរវិរិយេនាតិ វីរិយវន្តេន មហោសធបណ្ឌិតេន សុទ្ធោ អត្ថោ ទិដ្ឋោ ភវិស្សតិ។ សយន្តិ សកំ រដ្ឋំ ហិត្វា កោ បរហត្ថំ គមិស្សតិ។

‘‘មម បុត្តេន ព្រាហ្មណស្ស អាគមនេ ទោសោ ទិដ្ឋោ ភវិស្សតិ។ អយញ្ហិ អាគច្ឆន្តោ ន មិត្តសន្ថវត្ថាយ អាគមិស្សតិ, មំ បន កាមេន បលោភេត្វា នគរំ នេត្វា គណ្ហនត្ថាយ អាគតេន ភវិតព្ពំ។ តំ អនាគតភយំ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ បណ្ឌិតេនា’’តិ តស្ស តមត្ថំ អាវជ្ជេត្វា ភីតតសិតស្ស និសិន្នកាលេ ចត្តារោ បណ្ឌិតា អាគមិំសុ។ រាជា សេនកំ បុច្ឆិ ‘‘សេនក, រុច្ចតិ តេ ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ គន្ត្វា ចូឡនិរាជស្ស ធីតុ អានយន’’ន្តិ? កិំ កថេថ មហារាជ, ន ហិ សិរិំ អាគច្ឆន្តិំ ទណ្ឌេន បហរិត្វា បលាបេតុំ វដ្ដតិ។ សចេ តុម្ហេ តត្ថ គន្ត្វា តំ គណ្ហិស្សថ, ឋបេត្វា ចូឡនិព្រហ្មទត្តំ អញ្ញោ តុម្ហេហិ សមោ ជម្ពុទីបតលេ ន ភវិស្សតិ។ កិំ ការណា? ជេដ្ឋរាជធីតាយ គហិតត្តា។ សោ ហិ ‘‘សេសរាជានោ មម មនុស្សា, វេទេហោ ឯកោវ មយា សទិសោ’’តិ សកលជម្ពុទីបេ ឧត្តមរូបធរំ ធីតរំ តុម្ហាកំ ទាតុកាមោ ជាតោ, ករោថស្ស វចនំ។ មយម្បិ តុម្ហេ និស្សាយ វត្ថាលង្ការេ លភិស្សាមាតិ។ រាជា សេសេបិ បុច្ឆិ។ តេបិ តថេវ កថេសុំ។ តស្ស តេហិ សទ្ធិំ កថេន្តស្សេវ កេវដ្ដព្រាហ្មណោ អត្តនោ និវាសគេហា និក្ខមិត្វា ‘‘រាជានំ អាមន្តេត្វា គមិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា ‘‘មហារាជ, ន សក្កា អម្ហេហិ បបញ្ចំ កាតុំ, គមិស្សាម មយំ នរិន្ទា’’តិ អាហ។ រាជា តស្ស សក្ការំ កត្វា តំ ឧយ្យោជេសិ។ មហាសត្តោ តស្ស គមនភាវំ ញត្វា ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា រាជុបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘បុត្តោ មេ មហោសធបណ្ឌិតោ មហាមន្តី មន្តបារង្គតោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អត្ថំ ជានាតិ។ អម្ហាកំ តត្ថ គន្តុំ យុត្តភាវំ វា អយុត្តភាវំ វា បណ្ឌិតោ ជានិស្សតី’’តិ។ សោ អត្តនា បឋមំ ចិន្តិតំ អវត្វា រាគរត្តោ មោហមូឡ្ហោ ហុត្វា តំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

៦០៤.

‘‘ឆន្នញ្ហិ ឯកាវ មតី សមេតិ, យេ បណ្ឌិតា ឧត្តមភូរិបត្តា;

យានំ អយានំ អថ វាបិ ឋានំ, មហោសធ ត្វម្បិ មតិំ ករោហី’’តិ។

តត្ថ ឆន្នន្តិ បណ្ឌិត, កេវដ្ដព្រាហ្មណស្ស ច មម ច ឥមេសញ្ច ចតុន្នន្តិ ឆន្នំ អម្ហាកំ ឯកាវ មតិ ឯកោយេវ អជ្ឈាសយោ គង្គោទកំ វិយ យមុនោទកេន សំសន្ទតិ សមេតិ។ យេ មយំ ឆបិ ជនា បណ្ឌិតា ឧត្តមភូរិបត្តា, តេសំ នោ ឆន្នម្បិ ចូឡនិរាជធីតុ អានយនំ រុច្ចតីតិ។ ឋានន្តិ ឥធេវ វាសោ។ មតិំ ករោហីតិ អម្ហាកំ រុច្ចនកំ នាម អប្បមាណំ, ត្វម្បិ ចិន្តេហិ, កិំ អម្ហាកំ អាវាហត្ថាយ តត្ថ យានំ, ឧទាហុ អយានំ, អទុ ឥធេវ វាសោ រុច្ចតីតិ។

តំ សុត្វា បណ្ឌិតោ ‘‘អយំ រាជា អតិវិយ កាមគិទ្ធោ អន្ធពាលភាវេន ឥមេសំ ចតុន្នំ វចនំ គណ្ហាតិ, គមនេ ទោសំ កថេត្វា និវត្តេស្សាមិ ន’’និ ចិន្តេត្វា ចតស្សោ គាថាយោ អភាសិ –

៦០៥.

‘‘ជានាសិ ខោ រាជ មហានុភាវោ, មហព្ពលោ ចូឡនិព្រហ្មទត្តោ;

រាជា ច តំ ឥច្ឆតិ មារណត្ថំ, មិគំ យថា ឱកចរេន លុទ្ទោ។

៦០៦.

‘‘យថាបិ មច្ឆោ ពឡិសំ, វង្កំ មំសេន ឆាទិតំ;

អាមគិទ្ធោ ន ជានាតិ, មច្ឆោ មរណមត្តនោ។

៦០៧.

‘‘ឯវមេវ តុវំ រាជ, ចូឡនេយ្យស្ស ធីតរំ;

កាមគិទ្ធោ ន ជានាសិ, មច្ឆោវ មរណមត្តនោ។

៦០៨.

‘‘សចេ គច្ឆសិ បញ្ចាលំ, ខិប្បមត្តំ ជហិស្សសិ;

មិគំ បន្ថានុពន្ធំវ, មហន្តំ ភយមេស្សតី’’តិ។

តត្ថ រាជាតិ វិទេហំ អាលបតិ។ មហានុភាវោតិ មហាយសោ។ មហព្ពលោតិ អដ្ឋរសអក្ខោភណិសង្ខេន ពលេន សមន្នាគតោ។ មារណត្ថន្តិ មារណស្ស អត្ថាយ។ ឱកចរេនាតិ ឱកចារិកាយ មិគិយា។ លុទ្ទោ ហិ ឯកំ មិគិំ សិក្ខាបេត្វា រជ្ជុកេន ពន្ធិត្វា អរញ្ញំ នេត្វា មិគានំ គោចរដ្ឋានេ ឋបេសិ។ សា ពាលមិគំ អត្តនោ សន្តិកំ អានេតុកាមា សកសញ្ញាយ រាគំ ជនេន្តី វិរវតិ។ តស្សា សទ្ទំ សុត្វា ពាលមិគោ មិគគណបរិវុតោ វនគុម្ពេ និបន្នោ សេសមិគីសុ សញ្ញំ អកត្វា តស្សា សទ្ទស្សវនសំសគ្គេន ពទ្ធោ វុដ្ឋាយ និក្ខមិត្វា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា កិលេសវសេន តំ មិគិំ ឧបគន្ត្វា លុទ្ទស្ស បស្សំ ទត្វា តិដ្ឋតិ។ តមេនំ សោ តិខិណាយ សត្តិយា វិជ្ឈិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេតិ។ តត្ថ លុទ្ទោ វិយ ចូឡនិរាជា, ឱកចារិកា វិយ អស្ស ធីតា, លុទ្ទស្ស ហត្ថេ អាវុធំ វិយ កេវដ្ដព្រាហ្មណោ។ ឥតិ យថា ឱកចរេន លុទ្ទោ មិគំ មារណត្ថាយ ឥច្ឆតិ, ឯវំ សោបិ រាជា តំ ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ។

អាមគិទ្ធោតិ ព្យាមសតគម្ភីរេ ឧទកេ វសន្តោបិ តស្មិំ ពឡិសស្ស វង្កដ្ឋានំ ឆាទេត្វា ឋិតេ អាមសង្ខាតេ អាមិសេ គិទ្ធោ ហុត្វា ពឡិសំ គិលតិ, អត្តនោ មរណំ ន ជានាតិ។ ធីតរន្តិ ចូឡនិពាឡិសិកស្ស កេវដ្ដព្រាហ្មណស្ស វចនពឡិសំ ឆាទេត្វា ឋិតំ អាមិសសទិសំ។ តស្ស រញ្ញោ ធីតរំ កាមគិទ្ធោ ហុត្វា មច្ឆោ អត្តនោ មរណសង្ខាតំ អាមិសំ វិយ ន ជានាសិ។ បញ្ចាលន្តិ ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ។ អត្តន្តិ អត្តានំ។ បន្ថានុពន្ធន្តិ យថា គាមទ្វារមគ្គំ អនុពន្ធមិគំ មហន្តំ ភយមេស្សតិ, តញ្ហិ មិគំ មារណត្ថាយ អាវុធានិ គហេត្វា និក្ខន្តេសុ មនុស្សេសុ យេ យេ បស្សន្តិ, តេ តេ មារេន្តិ, ឯវំ ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ គច្ឆន្តម្បិ តំ មហន្តំ មរណភយំ ឯស្សតិ ឧបគមិស្សតីតិ។

ឯវំ មហាសត្តោ ចតូហិ គាថាហិ រាជានំ និគ្គណ្ហិត្វា កថេសិ។ សោ រាជា តេន អតិវិយ និគ្គហិតោវ ‘‘អយំ មំ អត្តនោ ទាសំ វិយ មញ្ញតិ, រាជាតិ សញ្ញម្បិ ន ករោតិ, អគ្គរាជេន ‘ធីតរំ ទស្សាមី’តិ មម សន្តិកំ បេសិតំ ញត្វា ឯកម្បិ មង្គលបដិសំយុត្តំ កថំ អកថេត្វា មំ ‘ពាលមិគោ វិយ, គិលិតពឡិសមច្ឆោ វិយ បន្ថានុពន្ធមិគោ វិយ, មរណំ បាបុណិស្សតី’តិ វទតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា អនន្តរំ គាថមាហ –

៦០៩.

‘‘មយមេវ ពាលម្ហសេ ឯឡមូគា, យេ ឧត្តមត្ថានិ តយី លបិម្ហា;

កិមេវ ត្វំ នង្គលកោដិវឌ្ឍោ, អត្ថានិ ជានាសិ យថាបិ អញ្ញេ’’តិ។

តត្ថ ពាលម្ហសេតិ ពាលាម្ហ។ ឯឡមូគាតិ លាលមុខា មយមេវ។ ឧត្តមត្ថានីតិ ឧត្តមឥត្ថិរតនបដិលាភការណានិ។ តយី លវិម្ហាតិ តវ សន្តិកេ កថយិម្ហា។ កិមេវាតិ គរហត្ថេ និបាតោ។ នង្គលកោដិវឌ្ឍោតិ គហបតិបុត្តោ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ នង្គលកោដិំ វហន្តោយេវ វឌ្ឍតិ, តមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ត្វំ គហបតិកម្មមេវ ជានាសិ, ន ខត្តិយានំ មង្គលកម្ម’’ន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេនេវមាហ។ អញ្ញេតិ យថា កេវដ្ដោ វា សេនកាទយោ វា អញ្ញេ បណ្ឌិតា ឥមានិ ខត្តិយានំ មង្គលត្ថានិ ជានន្តិ, តថា ត្វំ តានិ កិំ ជានាសិ, គហបតិកម្មជាននមេវ តវានុច្ឆវិកន្តិ។

ឥតិ នំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ‘‘គហបតិបុត្តោ មម មង្គលន្តរាយំ ករោតិ, នីហរថ ន’’ន្តិ នីហរាបេតុំ គាថមាហ –

៦១០.

‘‘ឥមំ គលេ គហេត្វាន, នាសេថ វិជិតា មម;

យោ មេ រតនលាភស្ស, អន្តរាយាយ ភាសតី’’តិ។

សោ រញ្ញោ កុទ្ធភាវំ ញត្វា ‘‘សចេ ខោ បន មំ កោចិ រញ្ញោ វចនំ គហេត្វា ហត្ថេ វា គីវាយ វា បរាមសេយ្យ, តំ មេ អលំ អស្ស យាវជីវំ លជ្ជិតុំ, តស្មា សយមេវ និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អត្តនោ គេហំ គតោ។ រាជាបិ កេវលំ កោធវសេនេវ វទតិ, ពោធិសត្តេ បន គរុចិត្តតាយ ន កញ្ចិ តថា កាតុំ អាណាបេសិ។ អថ មហាសត្តោ ‘‘អយំ រាជា ពាលោ អត្តនោ ហិតាហិតំ ន ជានាតិ, កាមគិទ្ធោ ហុត្វា ‘តស្ស ធីតរំ លភិស្សាមិយេវា’តិ អនាគតភយំ អជានិត្វា គច្ឆន្តោ មហាវិនាសំ បាបុណិស្សតិ។ នាស្ស កថំ ហទយេ កាតុំ វដ្ដតិ, ពហុបការោ មេ ឯស មហាយសទាយកោ, ឥមស្ស មយា បច្ចយេន ភវិតុំ វដ្ដតិ។ បឋមំ ខោ បន សុវបោតកំ បេសេត្វា តថតោ ញត្វា បច្ឆា អហំ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សុវបោតកំ បេសេសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦១១.

‘‘តតោ ច សោ អបក្កម្ម, វេទេហស្ស ឧបន្តិកា;

អថ អាមន្តយី ទូតំ, មាធរំ សុវបណ្ឌិតំ។

៦១២.

‘‘ឯហិ សម្ម ហរិតបក្ខ, វេយ្យាវច្ចំ ករោហិ មេ;

អត្ថិ បញ្ចាលរាជស្ស, សាឡិកា សយនបាលិកា។

៦១៣.

‘‘តំ ពន្ធនេន បុច្ឆស្សុ, សា ហិ សព្ពស្ស កោវិទា;

សា តេសំ សព្ពំ ជានាតិ, រញ្ញោ ច កោសិយស្ស ច។

៦១៤.

‘‘អាមោតិ សោ បដិស្សុត្វា, មាធរោ សុវបណ្ឌិតោ;

អគមាសិ ហរិតបក្ខោ, សាឡិកាយ ឧបន្តិកំ។

៦១៥.

‘‘តតោ ច ខោ សោ គន្ត្វាន, មាធរោ សុវបណ្ឌិតោ;

អថាមន្តយិ សុឃរំ, សាឡិកំ មញ្ជុភាណិកំ។

៦១៦.

‘‘កច្ចិ តេ សុឃរេ ខមនីយំ, កច្ចិ វេស្សេ អនាមយំ;

កច្ចិ តេ មធុនា លាជា, លព្ភតេ សុឃរេ តុវំ។

៦១៧.

‘‘កុសលញ្ចេវ មេ សម្ម, អថោ សម្ម អនាមយំ;

អថោ មេ មធុនា លាជា, លព្ភតេ សុវបណ្ឌិត។

៦១៨.

‘‘កុតោ នុ សម្ម អាគម្ម, កស្ស វា បហិតោ តុវំ;

ន ច មេសិ ឥតោ បុព្ពេ, ទិដ្ឋោ វា យទិ វា សុតោ’’តិ។

តត្ថ ហរិតបក្ខាតិ ហរិតបត្តសមានបក្ខា។ វេយ្យាវច្ចន្តិ ‘‘ឯហិ, សម្មា’’តិ វុត្តេ អាគន្ត្វា អង្កេ និសិន្នំ ‘‘សម្ម, អញ្ញេន មនុស្សភូតេន កាតុំ អសក្កុណេយ្យំ មមេកំ វេយ្យាវដិកំ ករោហី’’តិ អាហ។

‘‘កិំ ករោមិ, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘សម្ម, កេវដ្ដព្រាហ្មណស្ស ទូតេយ្យេនាគតការណំ ឋបេត្វា រាជានញ្ច កេវដ្ដញ្ច អញ្ញេ ន ជានន្តិ, ឧភោវ រញ្ញោ សយនគព្ភេ និសិន្នា មន្តយិំសុ។ តស្ស បន អត្ថិ បញ្ចាលរាជស្ស សាឡិកា សយនបាលិកា។ សា កិរ តំ រហស្សំ ជានាតិ, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា តាយ សទ្ធិំ មេថុនបដិសំយុត្តំ វិស្សាសំ កត្វា តេសំ តំ រហស្សំ ពន្ធនេន បុច្ឆស្សុ។ តំ សាឡិកំ បដិច្ឆន្នេ បទេសេ យថា តំ កោចិ ន ជានាតិ, ឯវំ បុច្ឆ។ សចេ ហិ តេ កោចិ សទ្ទំ សុណាតិ, ជីវិតំ តេ នត្ថិ, តស្មា បដិច្ឆន្នេ ឋានេ សណិកំ បុច្ឆា’’តិ។ សា តេសំ សព្ពន្តិ សា តេសំ រញ្ញោ ច កោសិយគោត្តស្ស ច កេវដ្ដស្សាតិ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ សព្ពំ រហស្សំ ជានាតិ។

អាមោតីតិ ភិក្ខវេ, សោ សុវបោតកោ បណ្ឌិតេន បុរិមនយេនេវ សក្ការំ កត្វា បេសិតោ ‘‘អាមោ’’តិ តស្ស បដិស្សុត្វា មហាសត្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា វិវដសីហបញ្ជរេន និក្ខមិត្វា វាតវេគេន សិវិរដ្ឋេ អរិដ្ឋបុរំ នាម គន្ត្វា តត្ថ បវត្តិំ សល្លក្ខេត្វា សាឡិកាយ សន្តិកំ គតោ។ កថំ? សោ ហិ រាជនិវេសនស្ស កញ្ចនថុបិកាយ និសីទិត្វា រាគនិស្សិតំ មធុររវំ រវិ។ កិំ ការណា? ឥមំ សទ្ទំ សុត្វា សាឡិកា បដិរវិស្សតិ, តាយ សញ្ញាយ តស្សា សន្តិកំ គមិស្សាមីតិ។ សាបិ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា រាជសយនស្ស សន្តិកេ សុវណ្ណបញ្ជរេ និសិន្នា រាគរត្តចិត្តា ហុត្វា តិក្ខត្តុំ បដិរវិ។ សោ ថោកំ គន្ត្វា បុនប្បុនំ សទ្ទំ កត្វា តាយ កតសទ្ទានុសារេន កមេន សីហបញ្ជរឧម្មារេ ឋត្វា បរិស្សយាភាវំ ឱលោកេត្វា តស្សា សន្តិកំ គតោ។ អថ នំ សា ‘‘ឯហិ, សម្ម, សុវណ្ណបញ្ជរេ និសីទា’’តិ អាហ។ សោ គន្ត្វា និសីទិ។ អាមន្តយីតិ ឯវំ សោ គន្ត្វា មេថុនបដិសំយុត្តំ វិស្សាសំ កត្តុកាមោ ហុត្វា តំ អាមន្តេសិ។ សុឃរន្តិ កញ្ចនបញ្ជរេ វសនតាយ សុន្ទរឃរំ។ វេស្សេតិ វេស្សិកេ វេស្សជាតិកេ។ សាឡិកា កិរ សកុណេសុ វេស្សជាតិកា នាម, តេន តំ ឯវំ អាលបតិ។ តុវន្តិ សុឃរេ តំ បុច្ឆាមិ ‘‘កច្ចិ តេ មធុនា សទ្ធិំ លាជា លព្ភតី’’តិ។ អាគម្មាតិ សម្ម, កុតោ អាគន្ត្វា ឥធ បវិដ្ឋោតិ បុច្ឆតិ។ កស្ស វាតិ កេន វា បេសិតោ ត្វំ ឥធាគតោតិ។

សោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘សចាហំ ‘មិថិលតោ អាគតោ’តិ វក្ខាមិ, ឯសា មរណមាបន្នាបិ មយា សទ្ធិំ វិស្សាសំ ន ករិស្សតិ។ សិវិរដ្ឋេ ខោ បន អរិដ្ឋបុរំ សល្លក្ខេត្វា អាគតោ, តស្មា មុសាវាទំ កត្វា សិវិរាជេន បេសិតោ ហុត្វា តតោ អាគតភាវំ កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៦១៩.

‘‘អហោសិំ សិវិរាជស្ស, បាសាទេ សយនបាលកោ;

តតោ សោ ធម្មិកោ រាជា, ពទ្ធេ មោចេសិ ពន្ធនា’’តិ។

តត្ថ ពទ្ធេតិ អត្តនោ ធម្មិកតាយ សព្ពេ ពទ្ធកេ ពន្ធនា មោចេសិ។ ឯវំ មោចេន្តោ មម្បិ សទ្ទហិត្វា ‘‘មុញ្ចថ ន’’ន្តិ មោចាបេសិ។ សោហំ វិវដា សុវណ្ណបញ្ជរា និក្ខមិត្វាបិ ពហិបាសាទេ យត្ថិច្ឆាមិ, តត្ថ គោចរំ គហេត្វា សុវណ្ណបញ្ជរេយេវ វសាមិ។ យថា ត្វំ, ន ឯវំ និច្ចកាលំ បញ្ជរេយេវ អច្ឆាមីតិ។

អថស្ស សា អត្តនោ អត្ថាយ សុវណ្ណតដ្ដកេ ឋបិតេ មធុលាជេ ចេវ មធុរោទកញ្ច ទត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ ទូរតោ អាគតោ, កេនត្ថេន ឥធាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ។ សោ តស្សា វចនំ សុត្វា រហស្សំ សោតុកាមោ មុសាវាទំ កត្វា អាហ –

៦២០.

‘‘តស្ស មេកា ទុតិយាសិ, សាឡិកា មញ្ជុភាណិកា;

តំ តត្ថ អវធី សេនោ, បេក្ខតោ សុឃរេ មមា’’តិ។

តត្ថ តស្ស មេកាតិ តស្ស មយ្ហំ ឯកា។ ទុតិយាសីតិ បុរាណទុតិយិកា អហោសិ។

អថ នំ សា បុច្ឆិ ‘‘កថំ បន តេ ភរិយំ សេនោ អវធី’’តិ? សោ តស្សា អាចិក្ខន្តោ ‘‘សុណ ភទ្ទេ, ឯកទិវសំ អម្ហាកំ រាជា ឧទកកីឡំ គច្ឆន្តោ មម្បិ បក្កោសិ។ អថាហំ ភរិយំ អាទាយ តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា កីឡិត្វា សាយន្ហសមយេ តេនេវ សទ្ធិំ បច្ចាគន្ត្វា រញ្ញា សទ្ធិំយេវ បាសាទំ អភិរុយ្ហ សរីរំ សុក្ខាបនត្ថាយ ភរិយំ អាទាយ សីហបញ្ជរេន និក្ខមិត្វា កូដាគារកុច្ឆិយំ និសីទិំ។ តស្មិំ ខណេ ឯកោ សេនោ កូដាគារា និក្ខន្តោ អម្ហេ គណ្ហិតុំ បក្ខន្ទិ។ អហំ មរណភយភីតោ វេគេន បលាយិំ។ សា បន តទា គរុគព្ភា អហោសិ, តស្មា វេគេន បលាយិតុំ នាសក្ខិ។ អថ សោ មយ្ហំ បស្សន្តស្សេវ តំ មារេត្វា អាទាយ គតោ។ អថ មំ តស្សា សោកេន រោទមានំ ទិស្វា អម្ហាកំ រាជា ‘សម្ម, កិំ រោទសី’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘មា ពាឡ្ហំ, សម្ម, រោទសិ, អញ្ញំ ភរិយំ បរិយេសាហី’តិ វត្វា ‘កិំ, ទេវ, អញ្ញាយ អនាចារាយ ទុស្សីលាយ ភរិយាយ អានីតាយ, តតោបិ ឯកកេនេវ ចរិតុំ វរ’ន្តិ វុត្តេ ‘សម្ម, អហំ ឯកំ សកុណិកំ សីលាចារសម្បន្នំ អស្សោសិំ, តវ ភរិយាយ សទិសមេវ។ ចូឡនិរាជស្ស ហិ សយនបាលិកា សាឡិកា ឯវរូបា, ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា តស្សា មនំ បុច្ឆិត្វា ឱកាសំ ការេត្វា សចេ តេ រុច្ចតិ, អាគន្ត្វា អម្ហាកំ អាចិក្ខ។ អថាហំ វោ វិវាហំ កត្វា មហន្តេន បរិវារេន តំ អានេស្សាមា’តិ វត្វា មំ ឥធ បហិណិ, តេនម្ហិ ការណេនាគតោ’’តិ វត្វា គាថំ អាហ –

៦២១.

‘‘តស្សា កាមា ហិ សម្មត្តោ, អាគតោស្មិ តវន្តិ កេ;

សចេ ករេយ្យ ឱកាសំ, ឧភយោវ វសាមសេ’’តិ។

សា តស្ស វចនំ សុត្វា សោមនស្សប្បត្តា អហោសិ។ ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ បិយភាវំ អជានាបេត្វា អនិច្ឆមានា វិយ អាហ –

៦២២.

‘‘សុវោវ សុវិំ កាមេយ្យ, សាឡិកោ បន សាឡិកំ;

សុវស្ស សាឡិកាយេវ, សំវាសោ ហោតិ កីទិសោ’’តិ។

តត្ថ សុវោតិ សម្ម សុវបណ្ឌិត, សុវោវ សុវិំ កាមេយ្យ។ កីទិសោតិ អសមានជាតិកានំ សំវាសោ នាម កីទិសោ ហោតិ។ សុវោ ហិ សមានជាតិកំ សុវិំ ទិស្វា ចិរសន្ថវម្បិ សាឡិកំ ជហិស្សតិ, សោ បិយវិប្បយោគោ មហតោ ទុក្ខាយ ភវិស្សតិ, អសមានជាតិកានំ សំវាសោ នាម ន សមេតីតិ។

ឥតរោ តំ សុត្វា ‘‘អយំ មំ ន បដិក្ខិបតិ, បរិហារមេវ ករោតិ, អទ្ធា មំ ឥច្ឆិស្សតិ, នានាវិធាហិ នំ ឧបមាហិ សទ្ទហាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៦២៣.

‘‘យោយំ កាមេ កាមយតិ, អបិ ចណ្ឌាលិកាមបិ;

សព្ពោ ហិ សទិសោ ហោតិ, នត្ថិ កាមេ អសាទិសោ’’តិ។

តត្ថ ចណ្ឌាលិកាមបីតិ ចណ្ឌាលិកំ អបិ។ សទិសោតិ ចិត្តសទិសតាយ សព្ពោ សំវាសោ សទិសោវ ហោតិ។ កាមស្មិញ្ហិ ចិត្តមេវ បមាណំ, ន ជាតីតិ។

ឯវញ្ច បន វត្វា មនុស្សេសុ តាវ នានាជាតិកានំ សមានភាវទស្សនត្ថំ អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តោ អនន្តរំ គាថមាហ –

៦២៤.

‘‘អត្ថិ ជម្បាវតី នាម, មាតា សិវិស្ស រាជិនោ;

សា ភរិយា វាសុទេវស្ស, កណ្ហស្ស មហេសី បិយា’’តិ។

តត្ថ ជម្បាវតីតិ សិវិរញ្ញោ មាតា ជម្បាវតី នាម ចណ្ឌាលី អហោសិ។ សា កណ្ហាយនគោត្តស្ស ទសភាតិកានំ ជេដ្ឋកស្ស វាសុទេវស្ស បិយា មហេសី អហោសិ។ សោ កិរេកទិវសំ ទ្វារវតិតោ និក្ខមិត្វា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ នគរំ បវិសន្តិំ ឯកមន្តេ ឋិតំ អភិរូបំ ឯកំ ចណ្ឌាលិកំ ទិស្វាវ បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘កិំ ជាតិកា’’តិ បុច្ឆាបេត្វា ‘‘ចណ្ឌាលជាតិកា’’តិ សុត្វាបិ បដិពទ្ធចិត្តតាយ អសាមិកភាវំ បុច្ឆាបេត្វា ‘‘អសាមិកា’’តិ សុត្វា តំ អាទាយ តតោ និវត្តិត្វា និវេសនំ នេត្វា អគ្គមហេសិំ អកាសិ។ សា សិវិំ នាម បុត្តំ វិជាយិ។ សោ បិតុ អច្ចយេន ទ្វារវតិយំ រជ្ជំ ការេសិ។ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ។

ឥតិ សោ ឥមំ ឧទាហរណំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវរូបោបិ នាម ខត្តិយោ ចណ្ឌាលិយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ, អម្ហេសុ តិរច្ឆានគតេសុ កិំ វត្តព្ពំ, អញ្ញមញ្ញំ សំវាសរោចនំយេវ បមាណ’’ន្តិ វត្វា អបរម្បិ ឧទាហរណំ អាហរន្តោ អាហ –

៦២៥.

‘‘រដ្ឋវតី កិម្បុរិសី, សាបិ វច្ឆំ អកាមយិ;

មនុស្សោ មិគិយា សទ្ធិំ, នត្ថិ កាមេ អសាទិសោ’’តិ។

តត្ថ វច្ឆន្តិ ឯវំនាមកំ តាបសំ។ កថំ បន សា តំ កាមេសីតិ? អតីតស្មិញ្ហិ ឯកោ ព្រាហ្មណោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា មហន្តំ យសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វសិ។ តស្ស បណ្ណសាលតោ អវិទូរេ ឯកិស្សា គុហាយ ពហូ កិន្នរា វសន្តិ។ តត្ថេវ ឯកោ មក្កដកោ ទ្វារេ វសតិ។ សោ ជាលំ វិនេត្វា តេសំ សីសំ ភិន្ទិត្វា លោហិតំ បិវតិ។ កិន្នរា នាម ទុព្ពលា ហោន្តិ ភីរុកជាតិកា។ សោបិ មក្កដកោ អតិវិសាលោ។ តេ តស្ស កិញ្ចិ កាតុំ អសក្កោន្តា តំ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារា អាគតការណំ បុដ្ឋា ‘‘ទេវ, ឯកោ មក្កដកោ ជីវិតំ នោ ហនតិ, តុម្ហេ ឋបេត្វា អម្ហាកំ អញ្ញំ បដិសរណំ ន បស្សាម, តំ មារេត្វា អម្ហាកំ សោត្ថិភាវំ ករោហី’’តិ អាហំសុ។ តំ សុត្វា តាបសោ ‘‘អបេថ ន មាទិសា បាណាតិបាតំ ករោន្តី’’តិ អបសាទេសិ។ តេសុ រដ្ឋវតី នាម កិន្នរី អភិរូបា បាសាទិកា អសាមិកា អហោសិ។ តេ តំ អលង្ករិត្វា តាបសស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ទេវ, អយំ តេ បាទបរិចារិកា ហោតុ, អម្ហាកំ បច្ចាមិត្តំ វធេហី’’តិ អាហំសុ។ តាបសោ តំ ទិស្វាវ បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេត្វា គុហាទ្វារេ ឋត្វា គោចរត្ថាយ និក្ខន្តំ មក្កដកំ មុគ្គរេន បោថេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ។ សោ តាយ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសន្តោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិត្វា តត្ថេវ កាលមកាសិ។ ឯវំ សា តំ កាមេសិ។ សុវបោតកោ ឥមំ ឧទាហរណំ អាហរិត្វា ‘‘វច្ឆតាបសោ តាវ មនុស្សោ ហុត្វា តិរច្ឆានគតាយ កិន្នរិយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ, កិមង្គំ បន អម្ហាកំ? មយញ្ហិ ឧភោ បក្ខិនោវ តិរច្ឆានគតាវា’’តិ ទីបេន្តោ ‘‘មនុស្សោ មិគិយា សទ្ធិ’’ន្តិ អាហ។ ឯវំ មនុស្សា តិរច្ឆានគតាហិ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសន្តិ, នត្ថិ កាមេ អសាទិសោ នាម, ចិត្តមេវ បមាណន្តិ កថេសិ។

សា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សាមិ, ចិត្តំ នាម សព្ពកាលំ ឯកសទិសំ ន ហោតិ, បិយវិប្បយោគស្ស ភាយាមី’’តិ អាហ។ សោបិ សុវបោតកោ ឥត្ថិមាយាសុ កុសលោ, តេន តំ វីមំសន្តោ បុន គាថមាហ –

៦២៦.

‘‘ហន្ទ ខ្វាហំ គមិស្សាមិ, សាឡិកេ មញ្ជុភាណិកេ;

បច្ចក្ខានុបទញ្ហេតំ, អតិមញ្ញសិ នូន ម’’ន្តិ។

តត្ថ បច្ចក្ខានុបទំ ហេតន្តិ យំ ត្វំ វទេសិ, សព្ពមេតំ បច្ចក្ខានស្ស អនុបទំ, បច្ចក្ខានការណំ បច្ចក្ខានកោដ្ឋាសោ បនេស។ អតិមញ្ញសិ នូន មន្តិ ‘‘នូន មំ ឥច្ឆតិ អយ’’ន្តិ ត្វំ មំ អតិក្កមិត្វា មញ្ញសិ, មយ្ហំ សារំ ន ជានាសិ។ អហញ្ហិ រាជបូជិតោ, ន មយ្ហំ ភរិយា ទុល្លភា, អញ្ញំ ភរិយំ បរិយេសិស្សាមីតិ។

សា តស្ស វចនំ សុត្វាវ ភិជ្ជមានហទយា វិយ តស្ស សហ ទស្សនេនេវ ឧប្បន្នកាមរតិយា អនុឌយ្ហមានា វិយ ហុត្វាបិ អត្តនោ ឥត្ថិមាយាយ អនិច្ឆមានា វិយ ហុត្វា ទិយឌ្ឍំ គាថមាហ –

៦២៧.

‘‘ន សិរី តរមានស្ស, មាធរ សុវបណ្ឌិត;

ឥធេវ តាវ អច្ឆស្សុ, យាវ រាជាន ទក្ខសិ;

សោស្សិ សទ្ទំ មុទិង្គានំ, អានុភាវញ្ច រាជិនោ’’តិ។

តត្ថ ន សិរីតិ សម្ម សុវបណ្ឌិត, តរមានស្ស សិរី នាម ន ហោតិ, តរមានេន កតកម្មំ ន សោភតិ, ‘‘ឃរាវាសោ ច នាមេស អតិគរុកោ’’តិ ចិន្តេត្វា តុលេត្វា កាតព្ពោ។ ឥធេវ តាវ អច្ឆស្សុ, យាវ មហន្តេន យសេន សមន្នាគតំ អម្ហាកំ រាជានំ បស្សិស្សសិ។ សោស្សីតិ សាយន្ហសមយេ កិន្នរិសមានលីលាហិ ឧត្តមរូបធរាហិ នារីហិ វជ្ជមានានំ មុទិង្គានំ អញ្ញេសញ្ច គីតវាទិតានំ សទ្ទំ ត្វំ សុណិស្សសិ, រញ្ញោ ច អានុភាវំ មហន្តំ សិរិសោភគ្គំ បស្សិស្សសិ។ ‘‘សម្ម, កិំ ត្វំ តុរិតោសិ, កិំ លេសម្បិ ន ជានាសិ, អច្ឆស្សុ តាវ, បច្ឆា ជានិស្សាមា’’តិ។

អថ តេ សាយន្ហសមនន្តរេ មេថុនសំវាសំ ករិំសុ, សមគ្គា សម្មោទមានា បិយសំវាសំ វសិំសុ។ អថ នំ សុវបោតកោ ‘‘ន ឥទានេសា មយ្ហំ រហស្សំ គុហិស្សតិ, ឥទានិ នំ បុច្ឆិត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សាឡិកេ’’តិ អាហ។ ‘‘កិំ, សាមី’’តិ? ‘‘អហំ កិញ្ចិ តេ វត្តុកាមោម្ហី’’តិ។ ‘‘វទ, សាមី’’តិ។ ‘‘ហោតុ, អជ្ជ អម្ហាកំ មង្គលទិវសោ, អញ្ញតរស្មិំ ទិវសេ ជានិស្សាមី’’តិ។ ‘‘សចេ មង្គលបដិសំយុត្តា កថា ភវិស្សតិ, កថេហិ។ នោ ចេ, មា កថេហិ សាមី’’តិ។ ‘‘មង្គលកថាវេសា, ភទ្ទេ’’តិ។ ‘‘តេន ហិ កថេហី’’តិ។ អថ នំ ‘‘ភទ្ទេ, សចេ សោតុកាមា ភវិស្សសិ, កថេស្សាមិ តេ’’តិ វត្វា តំ រហស្សំ បុច្ឆន្តោ ទិយឌ្ឍំ គាថមាហ –

៦២៨.

‘‘យោ នុ ខ្វាយំ តិព្ពោ សទ្ទោ, តិរោជនបទេ សុតោ;

ធីតា បញ្ចាលរាជស្ស, ឱសធី វិយ វណ្ណិនី;

តំ ទស្សតិ វិទេហានំ, សោ វិវាហោ ភវិស្សតី’’តិ។

តស្សត្ថោ – យោ នុ ខោ អយំ សទ្ទោ តិព្ពោ ពហលោ, តិរោជនបទេ សុតោ បររដ្ឋេសុ ជនបទេសុ វិស្សុតោ បញ្ញាតោ បាកដោ បត្ថដោ។ កិន្តិ? ធីតា បញ្ចាលរាជស្ស ឱសធីតារកា វិយ វិរោចមានា តាយ ឯវ សមានវណ្ណិនី អត្ថិ, តំ សោ វិទេហានំ ទស្សតិ, សោ វិវាហោ ភវិស្សតិ។ យោ សោ ឯវំ បត្ថដោ សទ្ទោ, អហំ តំ សុត្វា ចិន្តេសិំ ‘‘អយំ កុមារិកា ឧត្តមរូបធរា, វិទេហរាជាបិ ចូឡនិរញ្ញោ បដិសត្តុ អហោសិ។ អញ្ញេ ពហូ រាជានោ ចូឡនិព្រហ្មទត្តស្ស វសវត្តិនោ សន្តិ, តេសំ អទត្វា កិំ ការណា វិទេហស្ស ធីតរំ ទស្សតី’’តិ?

សា តស្ស វចនំ សុត្វា ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, កិំ ការណា មង្គលទិវសេ អវមង្គលំ កថេសី’’តិ? ‘‘អហំ, ភទ្ទេ, ‘មង្គល’ន្តិ កថេមិ, ត្វំ ‘អវមង្គល’ន្តិ កថេសិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? ‘‘សាមិ, អមិត្តានម្បិ តេសំ ឯវរូបា មង្គលកិរិយា មា ហោតូ’’តិ។ ‘‘កថេហិ តាវ ភទ្ទេ’’តិ។ ‘‘សាមិ, ន សក្កា កថេតុ’’ន្តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, តយា វិទិតំ រហស្សំ មម អកថិតកាលតោ បដ្ឋាយ នត្ថិ អម្ហាកំ សមគ្គសំវាសោ’’តិ។ សា តេន និប្បីឡិយមានា ‘‘តេន ហិ, សាមិ, សុណាហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦២៩.

‘‘ឯទិសោ មា អមិត្តានំ, វិវាហោ ហោតុ មាធរ;

យថា បញ្ចាលរាជស្ស, វេទេហេន ភវិស្សតី’’តិ។

ឥមំ គាថំ វត្វា បុន តេន ‘‘ភទ្ទេ, កស្មា ឯវរូបំ កថំ កថេសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ សុណាហិ, ឯត្ថ ទោសំ តេ កថេស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៣០.

‘‘អានយិត្វាន វេទេហំ, បញ្ចាលានំ រថេសភោ;

តតោ នំ ឃាតយិស្សតិ, នស្ស សខី ភវិស្សតី’’តិ។

តត្ថ តតោ នំ ឃាតយិស្សតីតិ យទា សោ ឥមំ នគរំ អាគតោ ភវិស្សតិ, តទា តេន សទ្ធិំ សខិភាវំ មិត្តធម្មំ ន ករិស្សតិ, ទដ្ឋុម្បិស្ស ធីតរំ ន ទស្សតិ។ ឯកោ កិរស្ស បន អត្ថធម្មានុសាសកោ មហោសធបណ្ឌិតោ នាម អត្ថិ, តេន សទ្ធិំ តំ ឃាតេស្សតិ។ តេ ឧភោ ជនេ ឃាតេត្វា ជយបានំ បិវិស្សាមាតិ កេវដ្ដោ រញ្ញា សទ្ធិំ មន្តេត្វា តំ គណ្ហិត្វា អាគន្តុំ គតោតិ។

ឯវំ សា គុយ្ហមន្តំ និស្សេសំ កត្វា សុវបណ្ឌិតស្ស កថេសិ។ តំ សុត្វា សុវបណ្ឌិតោ ‘‘អាចរិយោ កេវដ្ដោ ឧបាយកុសលោ, អច្ឆរិយំ តស្ស រញ្ញោ ឯវរូបេន ឧបាយេន ឃាតន’’ន្តិ កេវដ្ដំ វណ្ណេត្វា ‘‘ឯវរូបេន អវមង្គលេន អម្ហាកំ កោ អត្ថោ, តុណ្ហីភូតា សយាមា’’តិ វត្វា អាគមនកម្មស្ស និប្ផត្តិំ ញត្វា តំ រត្តិំ តាយ សទ្ធិំ វសិត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ សិវិរដ្ឋំ គន្ត្វា មនាបាយ ភរិយាយ លទ្ធភាវំ សិវិរញ្ញោ ទេវិយា ច អារោចេស្សាមី’’តិ គមនំ អនុជានាបេតុំ អាហ –

៦៣១.

‘‘ហន្ទ ខោ មំ អនុជានាហិ, រត្តិយោ សត្តមត្តិយោ;

យាវាហំ សិវិរាជស្ស, អារោចេមិ មហេសិនោ;

លទ្ធោ ច មេ អាវសថោ, សាឡិកាយ ឧបន្តិក’’ន្តិ។

តត្ថ មហេសិនោតិ មហេសិយា ចស្ស។ អាវសថោតិ វសនដ្ឋានំ។ ឧបន្តិកន្តិ អថ នេ ‘‘ឯថ តស្សា សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ វត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ ឥធានេត្វា មហន្តេន បរិវារេន តំ គហេត្វា គមិស្សាមិ, យាវ មមាគមនំ, តាវ មា ឧក្កណ្ឋីតិ។

តំ សុត្វា សាឡិកា តេន វិយោគំ អនិច្ឆមានាបិ តស្ស វចនំ បដិក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តី អនន្តរំ គាថមាហ –

៦៣២.

‘‘ហន្ទ ខោ តំ អនុជានាមិ, រត្តិយោ សត្តមត្តិយោ;

សចេ ត្វំ សត្តរត្តេន, នាគច្ឆសិ មមន្តិកេ;

មញ្ញេ ឱក្កន្តសត្តំ មំ, មតាយ អាគមិស្សសី’’តិ។

តត្ថ មញ្ញេ ឱក្កន្តសត្តំ មន្តិ ឯវំ សន្តេ អហំ មំ អបគតជីវិតំ សល្លក្ខេមិ។ សោ ត្វំ អដ្ឋមេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តោ មយិ មតាយ អាគមិស្សសិ, តស្មា មា បបញ្ចំ អកាសីតិ។

ឥតរោបិ ‘‘ភទ្ទេ, កិំ វទេសិ, មយ្ហម្បិ អដ្ឋមេ ទិវសេ តំ អបស្សន្តស្ស កុតោ ជីវិត’’ន្តិ វាចាយ វត្វា ហទយេន បន ‘‘ជីវ វា ត្វំ មរ វា, កិំ តយា មយ្ហ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧដ្ឋាយ ថោកំ សិវិរដ្ឋាភិមុខោ គន្ត្វា និវត្តិត្វា មិថិលំ គន្ត្វា បណ្ឌិតស្ស អំសកូដេ ឱតរិត្វា មហាសត្តេន បន តាយ សញ្ញាយ ឧបរិបាសាទំ អារោបេត្វា បុដ្ឋោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ បណ្ឌិតស្ស អារោចេសិ។ សោបិស្ស បុរិមនយេនេវ សព្ពំ សក្ការមកាសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៣៣.

‘‘តតោ ច ខោ សោ គន្ត្វាន, មាធរោ សុវបណ្ឌិតោ;

មហោសធស្ស អក្ខាសិ, សាឡិកាវចនំ ឥទ’’ន្តិ។

តត្ថ សាឡិកាវចនំ ឥទន្តិ ឥទំ សាឡិកាយ វចនន្តិ សព្ពំ វិត្ថារេត្វា កថេសីតិ។

សុវខណ្ឌំ និដ្ឋិតំ។

មហាឧមង្គកណ្ឌំ

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘រាជា មម អនិច្ឆមានស្សេវ គមិស្សតិ, គន្ត្វា ច បន មហាវិនាសំ បាបុណិស្សតិ។ អថ មយ្ហំ ‘ឯវរូបស្ស នាម យសទាយកស្ស រញ្ញោ វចនំ ហទយេ កត្វា តស្ស សង្គហំ នាកាសី’តិ គរហាបិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, មាទិសេ បណ្ឌិតេ វិជ្ជមានេ កិំការណា ឯស នស្សិស្សតិ, អហំ រញ្ញោ បុរេតរមេវ គន្ត្វា ចូឡនិំ ទិស្វា សុវិភត្តំ កត្វា វិទេហរញ្ញោ និវាសត្ថាយ នគរំ មាបេត្វា គាវុតមត្តំ ជង្ឃឧមង្គំ, អឌ្ឍយោជនិកញ្ច មហាឧមង្គំ, ការេត្វា ចូឡនិរញ្ញោ ធីតរំ អភិសិញ្ចិត្វា អម្ហាកំ រញ្ញោបាទបរិចារិកំ កត្វា អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខេហិ ពលេហិ ឯកសតរាជូសុ បរិវារេត្វា ឋិតេស្វេវ អម្ហាកំ រាជានំ រាហុមុខតោ ចន្ទំ វិយ មោចេត្វា អាទាយាគមនំ នាម មម ភារោ’’តិ។ តស្សេវំ ចិន្តេន្តស្ស សរីរេ បីតិ ឧប្បជ្ជិ។ សោ បីតិវេគេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ឥមំ ឧបឌ្ឍគាថមាហ –

៦៣៤.

‘‘យស្សេវ ឃរេ ភុញ្ជេយ្យ ភោគំ, តស្សេវ អត្ថំ បុរិសោ ចរេយ្យា’’តិ។

តស្សត្ថោ – យស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ បុរិសោ មហន្តំ ឥស្សរិយំ លភិត្វា ភោគំ ភុញ្ជេយ្យ, អក្កោសន្តស្សបិ បហរន្តស្សបិ គលេ គហេត្វា និក្កឌ្ឍន្តស្សបិ តស្សេវ អត្ថំ ហិតំ វុឌ្ឍិំ បណ្ឌិតោ កាយទ្វារាទីហិ តីហិ ទ្វារេហិ ចរេយ្យ។ ន ហិ មិត្តទុព្ភិកម្មំ បណ្ឌិតេហិ កាតព្ពន្តិ។

ឥតិ ចិន្តេត្វា សោ ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា មហន្តេន យសេន រាជកុលំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ អាហ – ‘‘កិំ, ទេវ, គច្ឆិស្សថ ឧត្តរបញ្ចាលនគរ’’ន្តិ? ‘‘អាម, តាត, បញ្ចាលចន្ទិំ អលភន្តស្ស មម កិំ រជ្ជេន, មា មំ បរិច្ចជិ, មយា សទ្ធិំយេវ ឯហិ។ តត្ថ អម្ហាកំ គតការណា ទ្វេ អត្ថា និប្ផជ្ជិស្សន្តិ, ឥត្ថិរតនញ្ច លច្ឆាមិ, រញ្ញា ច មេ សទ្ធិំ មេត្តិ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ។ អថ នំ បណ្ឌិតោ ‘‘តេន ហិ, ទេវ, អហំ បុរេ គន្ត្វា តុម្ហាកំ និវេសនានិ មាបេស្សាមិ, តុម្ហេ មយា បហិតសាសនេន អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ វទន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

‘‘ហន្ទាហំ គច្ឆាមិ បុរេ ជនិន្ទ, បញ្ចាលរាជស្ស បុរំ សុរម្មំ;

និវេសនានិ មាបេតុំ, វេទេហស្ស យសស្សិនោ។

៦៣៥.

‘‘និវេសនានិ មាបេត្វា, វេទេហស្ស យសស្សិនោ;

យទា តេ បហិណេយ្យាមិ, តទា ឯយ្យាសិ ខត្តិយា’’តិ។

តត្ថ វេទេហស្សាតិ តវ វិទេហរាជស្ស។ ឯយ្យាសីតិ អាគច្ឆេយ្យាសីតិ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘ន កិរ មំ បណ្ឌិតោ បរិច្ចជតី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា អាហ – ‘‘តាត, តវ បុរេ គច្ឆន្តស្ស កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ពលវាហនំ, ទេវា’’តិ។ ‘‘យត្តកំ ឥច្ឆសិ, តត្តកំ គណ្ហ, តាតា’’តិ។ ‘‘ចត្តារិ ពន្ធនាគារានិ វិវរាបេត្វា ចោរានំ សង្ខលិកពន្ធនានិ ភិន្ទាបេត្វា តេបិ មយា សទ្ធិំ បេសេថ ទេវា’’តិ។ ‘‘យថារុចិ ករោហិ, តាតា’’តិ។ មហាសត្តោ ពន្ធនាគារទ្វារានិ វិវរាបេត្វា សូរេ មហាយោធេ គតដ្ឋានេ កម្មំ និប្ផាទេតុំ សមត្ថេ នីហរាបេត្វា ‘‘មំ ឧបដ្ឋហថា’’តិ វត្វា តេសំ សក្ការំ ការេត្វា វឌ្ឍកិកម្មារចម្មការឥដ្ឋកបាសាណការចិត្តការាទយោ នានាសិប្បកុសលា អដ្ឋារស សេនិយោ អាទាយ វាសិផរសុកុទ្ទាលខណិត្តិអាទីនិ ពហូនិ ឧបករណានិ គាហាបេត្វា មហាពលកាយបរិវុតោ នគរា និក្ខមិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៣៦.

‘‘តតោ ច បាយាសិ បុរេ មហោសធោ, បញ្ចាលរាជស្ស បុរំ សុរម្មំ;

និវេសនានិ មាបេតុំ, វេទេហស្ស យសស្សិនោ’’តិ។

មហាសត្តោបិ គច្ឆន្តោ យោជនន្តរេ យោជនន្តរេ ឯកេកំ គាមំ និវេសេត្វា ឯកេកំ អមច្ចំ ‘‘តុម្ហេ រញ្ញោ បញ្ចាលចន្ទិំ គហេត្វា និវត្តនកាលេ ហត្ថិអស្សរថេ កប្បេត្វា រាជានំ អាទាយ បច្ចាមិត្តេ បដិពាហន្តា ខិប្បំ មិថិលំ បាបេយ្យាថា’’តិ វត្វា ឋបេសិ។ គង្គាតីរំ បន បត្វា អានន្ទកុមារំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អានន្ទ, ត្វំ តីណិ វឌ្ឍកិសតានិ អាទាយ ឧទ្ធំគង្គំ គន្ត្វា សារទារូនិ គាហាបេត្វា តិសតមត្តា នាវា មាបេត្វា នគរស្សត្ថាយ តត្ថេវ តច្ឆាបេត្វា សល្លហុកានំ ទារូនំ នាវាយ បូរាបេត្វា ខិប្បំ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ បេសេសិ។ សយំ បន នាវាយ គង្គំ តរិត្វា ឱតិណ្ណដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ បទសញ្ញាយេវ គណេត្វា ‘‘ឥទំ អឌ្ឍយោជនដ្ឋានំ, ឯត្ថ មហាឧមង្គោ ភវិស្សតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ រញ្ញោ និវេសននគរំ ភវិស្សតិ, ឥតោ បដ្ឋាយ យាវ រាជគេហា គាវុតមត្តេ ឋានេ ជង្ឃឧមង្គោ ភវិស្សតី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា នគរំ បាវិសិ។ ចូឡនិរាជា ពោធិសត្តស្ស អាគមនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ មេ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតិ, បច្ចាមិត្តានំ បិដ្ឋិំ បស្សិស្សាមិ, ឥមស្មិំ អាគតេ វេទេហោបិ ន ចិរស្សេវ អាគមិស្សតិ, អថ នេ ឧភោបិ មារេត្វា សកលជម្ពុទីបតលេ ឯករជ្ជំ ករិស្សាមី’’តិ បរមតុដ្ឋិំ បត្តោ អហោសិ។ សកលនគរំ សង្ខុភិ ‘‘ឯស កិរ មហោសធបណ្ឌិតោ, ឥមិនា កិរ ឯកសតរាជានោ លេឌ្ឌុនា កាកា វិយ បលាបិតា’’តិ។

មហាសត្តោ នាគរេសុ អត្តនោ រូបសម្បត្តិំ បស្សន្តេសុយេវ រាជទ្វារំ គន្ត្វា រញ្ញោ បដិវេទេត្វា ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ អថ នំ រាជា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘តាត, រាជា កទា អាគមិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘មយា បេសិតកាលេ, ទេវា’’តិ។ ‘‘ត្វំ បន កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ។ ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ និវេសនំ មាបេតុំ, ទេវា’’តិ។ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ។ អថស្ស សេនាយ បរិព្ពយំ ទាបេត្វា មហាសត្តស្ស មហន្តំ សក្ការំ ការេត្វា និវេសនគេហំ ទាបេត្វា ‘‘តាត, យាវ តេ រាជា នាគច្ឆតិ, តាវ អនុក្កណ្ឋមានោ អម្ហាកម្បិ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោន្តោវ វសាហិ ត្វ’’ន្តិ អាហ។ សោ កិរ រាជនិវេសនំ អភិរុហន្តោវ មហាសោបានបាទមូលេ ឋត្វា ‘‘ឥធ ជង្ឃឧមង្គទ្វារំ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេសិ។ អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘រាជា ‘អម្ហាកម្បិ កត្តព្ពយុត្តកំ ករោហី’តិ វទតិ, ឧមង្គេ ខណិយមានេ យថា ឥទំ សោបានំ ន ឱសក្កតិ, តថា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ។ អថ រាជានំ ឯវមាហ – ‘‘ទេវ, អហំ បវិសន្តោ សោបានបាទមូលេ ឋត្វា នវកម្មំ ឱលោកេន្តោ មហាសោបានេ ទោសំ បស្សិំ។ សចេ តេ រុច្ចតិ, អហំ ទារូនិ លភន្តោ មនាបំ កត្វា អត្ថរេយ្យ’’ន្តិ។ ‘‘សាធុ, បណ្ឌិត, អត្ថរាហី’’តិ។ សោ ‘‘ឥធ ឧមង្គទ្វារំ ភវិស្សតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា តំ បោរាណសោបានំ ហរិត្វា យត្ថ ឧមង្គទ្វារំ ភវិស្សតិ, តត្ថ បំសុនោ អបតនត្ថាយ ផលកសន្ថារំ ការេត្វា យថា សោបានំ ន ឱសក្កតិ, ឯវំ និច្ចលំ កត្វា សោបានំ អត្ថរិ។ រាជា តំ ការណំ អជានន្តោ ‘‘មម សិនេហេន ករោតី’’តិ មញ្ញិ។

ឯវំ តំ ទិវសំ តេនេវ នវកម្មេន វីតិនាមេត្វា បុនទិវសេ រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ, សចេ អម្ហាកំ រញ្ញោ វសនដ្ឋានំ ជានេយ្យាម, មនាបំ កត្វា បដិជគ្គេយ្យាមា’’តិ។ សាធុ, បណ្ឌិត, ឋបេត្វា មម និវេសនំ សកលនគរេ យំ និវេសនំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហាតិ។ មហារាជ, មយំ អាគន្តុកា, តុម្ហាកំ ពហូ វល្លភា យោធា, តេ អត្តនោ អត្តនោ គេហេសុ គយ្ហមានេសុ អម្ហេហិ សទ្ធិំ កលហំ ករិស្សន្តិ។ ‘‘តទា, ទេវ, តេហិ សទ្ធិំ មយំ កិំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘តេសំ វចនំ មា គណ្ហ។ យំ ឥច្ឆសិ, តំ ឋានមេវ គណ្ហាបេហី’’តិ។ ‘‘ទេវ, តេ បុនប្បុនំ អាគន្ត្វា តុម្ហាកំ កថេស្សន្តិ, តេន តុម្ហាកំ ចិត្តសុខំ ន លភិស្សតិ។ សចេ បន ឥច្ឆេយ្យាថ, យាវ មយំ និវេសនានិ គណ្ហាម, តាវ អម្ហាកំយេវ មនុស្សា ទោវារិកា អស្សុ។ តតោ តេ ទ្វារំ អលភិត្វា នាគមិស្សន្តិ។ ឯវំ សន្តេ តុម្ហាកម្បិ ចិត្តសុខំ លភិស្សតី’’តិ។ រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។

មហាសត្តោ សោបានបាទមូលេ សោបានសីសេ មហាទ្វារេតិ សព្ពត្ថ អត្តនោ មនុស្សេយេវ ឋបេត្វា ‘‘កស្សចិ បវិសិតុំ មា អទត្ថា’’តិ វត្វា អថ រញ្ញោ មាតុ និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘ភិន្ទនាការំ ទស្សេថា’’តិ មនុស្សេ អាណាបេសិ។ តេ ទ្វារកោដ្ឋកាលិន្ទតោ បដ្ឋាយ ឥដ្ឋកា ច មត្តិកា ច អបនេតុំ អារភិំសុ។ រាជមាតា តំ បវត្តិំ សុត្វា អាគន្ត្វា ‘‘កិស្ស, តាតា, មម គេហំ ភិន្ទថា’’តិ អាហ។ ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ ភិន្ទាបេត្វា អត្តនោ រញ្ញោ និវេសនំ កាតុកាមោ’’តិ។ ‘‘យទិ ឯវំ ឥធេវ វសថា’’តិ។ ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ មហន្តំ ពលវាហនំ, ឥទំ នប្បហោតិ, អញ្ញំ មហន្តំ គេហំ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘តុម្ហេ មំ ន ជានាថ, អហំ រាជមាតា, ឥទានិ បុត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ជានិស្សាមី’’តិ។ ‘‘មយំ រញ្ញោ វចនេន ភិន្ទាម, សក្កោន្តី វារេហី’’តិ។ សា កុជ្ឈិត្វា ‘‘ឥទានិ វោ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ រាជទ្វារំ អគមាសិ។ អថ នំ ‘‘មា បវិសា’’តិ ទោវារិកា វារយិំសុ។ ‘‘អហំ រាជមាតា’’តិ។ ‘‘ន មយំ តំ ជានាម, មយំ រញ្ញា ‘កស្សចិ បវិសិតុំ មា អទត្ថា’តិ អាណត្តា, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ។ សា គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តី និវត្តិត្វា អត្តនោ និវេសនំ ឱលោកេន្តី អដ្ឋាសិ។ អថ នំ ឯកោ បុរិសោ ‘‘កិំ ឥធ ករោសិ, គច្ឆសិ, ន គច្ឆសី’’តិ គីវាយ គហេត្វា ភូមិយំ បាតេសិ។

សា ចិន្តេសិ ‘‘អទ្ធា ឥមេ រញ្ញោ អាណត្តា ភវិស្សន្តិ, ឥតរថា ឯវំ កាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, បណ្ឌិតស្សេវ សន្តិកំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ។ សា គន្ត្វា ‘‘តាត មហោសធ, កស្មា មម និវេសនំ ភិន្ទាបេសី’’តិ អាហ។ សោ តាយ សទ្ធិំ ន កថេសិ, សន្តិកេ ឋិតោ បុរិសោ បនស្ស ‘‘ទេវិ, កិំ កថេសី’’តិ អាហ។ ‘‘តាត, មហោសធបណ្ឌិតោ កស្មា មម គេហំ ភិន្ទាបេតី’’តិ? ‘‘វេទេហរញ្ញោ វសនដ្ឋានំ កាតុ’’ន្តិ។ ‘‘កិំ, តាត, ឯវំ មហន្តេ នគរេ អញ្ញត្ថ និវេសនដ្ឋានំ ន លព្ភតី’’តិ មញ្ញតិ។ ‘‘ឥមំ សតសហស្សំ លញ្ជំ គហេត្វា អញ្ញត្ថ គេហំ ការេតូ’’តិ។ ‘‘សាធុ, ទេវិ, តុម្ហាកំ គេហំ វិស្សជ្ជាបេស្សាមិ, លញ្ជស្ស គហិតភាវំ មា កស្សចិ កថយិត្ថ។ មា នោ អញ្ញេបិ លញ្ជំ ទត្វា គេហានិ វិស្សជ្ជាបេតុកាមា អហេសុ’’ន្តិ។ សាធុ, តាត, ‘‘រញ្ញោ មាតា លញ្ជំ អទាសី’’តិ មយ្ហម្បិ លជ្ជនកមេវ, តស្មា ន កស្សចិ កថេស្សាមីតិ។ សោ ‘‘សាធូ’’តិ តស្សា សន្តិកា សតសហស្សំ គហេត្វា គេហំ វិស្សជ្ជាបេត្វា កេវដ្ដស្ស គេហំ អគមាសិ។ សោបិ ទ្វារំ គន្ត្វា វេឡុបេសិកាហិ បិដ្ឋិចម្មុប្បាដនំ លភិត្វា គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តោ បុន គេហំ គន្ត្វា សតសហស្សមេវ អទាសិ។ ឯតេនុបាយេន សកលនគរេ គេហដ្ឋានំ គណ្ហន្តេន លញ្ជំ គហេត្វា លទ្ធកហាបណានញ្ញេវ នវ កោដិយោ ជាតា។

មហាសត្តោ សកលនគរំ វិចរិត្វា រាជកុលំ អគមាសិ។ អថ នំ រាជា បុច្ឆិ ‘‘កិំ, បណ្ឌិត, លទ្ធំ តេ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘មហារាជ, អទេន្តា នាម នត្ថិ, អបិច ខោ បន គេហេសុ គយ្ហមានេសុ កិលមន្តិ។ តេសំ បិយវិប្បយោគំ កាតុំ អម្ហាកំ អយុត្តំ។ ពហិនគរេ គាវុតមត្តេ ឋានេ គង្គាយ ច នគរស្ស ច អន្តរេ អសុកដ្ឋានេ អម្ហាកំ រញ្ញោ វសននគរំ ករិស្សាមី’’តិ។ តំ សុត្វា រាជា ‘‘អន្តោនគរេ យុជ្ឈិតុម្បិ ទុក្ខំ, នេវ សកសេនា, ន បរសេនា ញាតុំ សក្កា។ ពហិនគរេ បន សុខំ យុទ្ធំ កាតុំ, តស្មា ពហិនគរេយេវ តេ កោដ្ដេត្វា មារេស្សាមា’’តិ តុស្សិត្វា ‘‘សាធុ, បណ្ឌិត, តយា សល្លក្ខិតដ្ឋានេយេវ ការេហី’’តិ អាហ។ ‘‘មហារាជ, អហំ ការេស្សាមិ, តុម្ហាកំ បន មនុស្សេហិ ទារុបណ្ណាទីនំ អត្ថាយ អម្ហាកំ នវកម្មដ្ឋានំ នាគន្តព្ពំ។ អាគច្ឆន្តា ហិ កលហំ ករិស្សន្តិ, តេនេវ តុម្ហាកញ្ច អម្ហាកញ្ច ចិត្តសុខំ ន ភវិស្សតី’’តិ។ ‘‘សាធុ, បណ្ឌិត, តេន បស្សេន និសញ្ចារំ ការេហី’’តិ។ ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ហត្ថី ឧទកាភិរតា ឧទកេយេវ កីឡិស្សន្តិ។ ឧទកេ អាវិលេ ជាតេ ‘មហោសធស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ បសន្នំ ឧទកំ បាតុំ ន លភាមា’តិ សចេ នាគរា កុជ្ឈិស្សន្តិ, តម្បិ សហិតព្ព’’ន្តិ។ រាជា ‘‘វិស្សត្ថា តុម្ហាកំ ហត្ថី កីឡន្តូ’’តិ វត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘យោ ឥតោ និក្ខមិត្វា មហោសធស្ស នគរមាបិតដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស សហស្សទណ្ឌោ’’តិ។

មហាសត្តោ រាជានំ វន្ទិត្វា អត្តនោ បរិសំ អាទាយ និក្ខមិត្វា យថាបរិច្ឆិន្នដ្ឋានេ នគរំ មាបេតុំ អារភិ។ បារគង្គាយ វគ្គុលិំ នាម គាមំ ការេត្វា ហត្ថិអស្សរថវាហនញ្ចេវ គោពលិពទ្ទញ្ច តត្ថ ឋបេត្វា នគរករណំ វិចារេន្តោ ‘‘ឯត្តកា ឥទំ ករោន្តូ’’តិ សព្ពកម្មានិ វិភជិត្វា ឧមង្គកម្មំ បដ្ឋបេសិ។ មហាឧមង្គទ្វារំ គង្គាតិត្ថេ អហោសិ។ សដ្ឋិមត្តានិ យោធសតានិ មហាឧមង្គំ ខណន្តិ។ មហន្តេហិ ចម្មបសិព្ពកេហិ វាលុកបំសុំ ហរិត្វា គង្គាយ បាតេន្តិ។ បាតិតបាតិតំ បំសុំ ហត្ថី មទ្ទន្តិ, គង្គា អាឡុលា សន្ទតិ។ នគរវាសិនោ ‘‘មហោសធស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ បសន្នំ ឧទកំ បាតុំ ន លភាម, គង្គា អាឡុលា សន្ទតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ វទន្តិ។ អថ នេសំ បណ្ឌិតស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា អារោចេន្តិ ‘‘មហោសធស្ស កិរ ហត្ថី ឧទកំ កីឡន្តា គង្គាយ កទ្ទមំ ករោន្តិ, តេន គង្គា អាឡុលា សន្ទតី’’តិ។

ពោធិសត្តានំ អធិប្បាយោ នាម សមិជ្ឈតិ, តស្មា ឧមង្គេ មូលានិ វា ខាណុកានិ វា មរុម្ពានិ វា បាសាណានិ វា សព្ពេបិ ភូមិយំ បវិសិំសុ។ ជង្ឃឧមង្គស្ស ទ្វារំ តស្មិំយេវ នគរេ អហោសិ។ តីណិ បុរិសសតានិ ជង្ឃឧមង្គំ ខណន្តិ, ចម្មបសិព្ពកេហិ បំសុំហរិត្វា តស្មិំ នគរេ បាតេន្តិ។ បាតិតបាតិតំ ឧទកេន មទ្ទាបេត្វា បាការំ ចិនន្តិ, អញ្ញានិ វា កម្មានិ ករោន្តិ។ មហាឧមង្គស្ស បវិសនទ្វារំ នគរេ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធេន យន្តយុត្តទ្វារេន សមន្នាគតំ។ តញ្ហិ ឯកាយ អាណិយា អក្កន្តាយ បិធីយតិ, ឯកាយ អាណិយា អក្កន្តាយ វិវរីយតិ។ មហាឧមង្គស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឥដ្ឋកាហិ ចិនិត្វា សុធាកម្មំ ការេសិ, មត្ថកេ ផលកេន ឆន្នំ ការេត្វា ឧល្លោកំ មត្តិកាយ លិម្បាបេត្វា សេតកម្មំ ការេត្វា ចិត្តកម្មំ ការេសិ។ សព្ពានិ បនេត្ថ អសីតិ មហាទ្វារានិ ចតុសដ្ឋិ ចូឡទ្វារានិ អហេសុំ, សព្ពានិ យន្តយុត្តានេវ។ ឯកាយ អាណិយា អក្កន្តាយ សព្ពានេវ បិធីយន្តិ, ឯកាយ អាណិយា អក្កន្តាយ សព្ពានេវ វិវរីយន្តិ។ ទ្វីសុ បស្សេសុ អនេកសតទីបាលយា អហេសុំ, តេបិ យន្តយុត្តាយេវ។ ឯកស្មិំ វិវរិយមានេ សព្ពេ វិវរីយន្តិ, ឯកស្មិំ បិធីយមានេ សព្ពេ បិធីយន្តិ។ ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកសតានំ ខត្តិយានំ ឯកសតសយនគព្ភា អហេសុំ។ ឯកេកស្មិំ គព្ភេ នានាវណ្ណបច្ចត្ថរណត្ថតំ ឯកេកំ មហាសយនំ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តំ, ឯកេកំ មហាសយនំ និស្សាយ ឯកេកំ មាតុគាមរូបកំ ឧត្តមរូបធរំ បតិដ្ឋិតំ។ តំ ហត្ថេន អបរាមសិត្វា ‘‘មនុស្សរូប’’ន្តិ ន សក្កា ញាតុំ, អបិច ឧមង្គស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ កុសលា ចិត្តការា នានប្បការំ ចិត្តកម្មំ ករិំសុ។ សក្កវិលាសសិនេរុសត្តបរិភណ្ឌចក្កវាឡសាគរសត្តមហាសរ- ចតុមហាទីប-ហិមវន្ត-អនោតត្តសរ-មនោសិលាតល ចន្ទិមសូរិយ-ចាតុមហារាជិកាទិឆកាមាវចរសម្បត្តិយោបិ សព្ពា ឧមង្គេយេវ ទស្សយិំសុ។ ភូមិយំ រជតបដ្ដវណ្ណា វាលុកា ឱកិរិំសុ, ឧបរិ ឧល្លោកបទុមានិ ទស្សេសុំ។ ឧភោសុ បស្សេសុ នានប្បការេ អាបណេបិ ទស្សយិំសុ។ តេសុ តេសុ ឋានេសុ គន្ធទាមបុប្ផទាមាទីនិ ឱលម្ពេត្វា សុធម្មាទេវសភំ វិយ ឧមង្គំ អលង្ករិំសុ។

តានិបិ ខោ តីណិ វឌ្ឍកិសតានិ តីណិ នាវាសតានិ ពន្ធិត្វា និដ្ឋិតបរិកម្មានំ ទព្ពសម្ភារានំ បូរេត្វា គង្គាយ អាហរិត្វា បណ្ឌិតស្ស អារោចេសុំ។ តានិ សោ នគរេ ឧបយោគំ នេត្វា ‘‘មយា អាណត្តទិវសេយេវ អាហរេយ្យាថា’’តិ វត្វា នាវា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋបាបេសិ។ នគរេ ឧទកបរិខា, កទ្ទមបរិខា, សុក្ខបរិខាតិ តិស្សោ បរិខាយោ ការេសិ។ អដ្ឋារសហត្ថោ បាការោ គោបុរដ្ដាលកោ រាជនិវេសនានិ ហត្ថិសាលាទយោ បោក្ខរណិយោតិ សព្ពមេតំ និដ្ឋំ អគមាសិ។ ឥតិ មហាឧមង្គោ ជង្ឃឧមង្គោ នគរន្តិ សព្ពមេតំ ចតូហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ។ អថ មហាសត្តោ ចតុមាសច្ចយេន រញ្ញោ អាគមនត្ថាយ ទូតំ បាហេសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៣៧.

‘‘និវេសនានិ មាបេត្វា, វេទេហស្ស យសស្សិនោ;

អថស្ស បាហិណី ទូតំ, វេទេហំ មិថិលគ្គហំ;

ឯហិ ទានិ មហារាជ, មាបិតំ តេ និវេសន’’ន្តិ។

តត្ថ បាហិណីតិ បេសេសិ។

រាជា ទូតស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា មហន្តេន បរិវារេន នគរា និក្ខមិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៣៨.

‘‘តតោ ច រាជា បាយាសិ, សេនាយ ចតុរង្គិយា;

អនន្តវាហនំ ទដ្ឋុំ, ផីតំ កបិលិយំ បុរ’’ន្តិ។

តត្ថ អនន្តវាហនន្តិ អបរិមិតហត្ថិអស្សាទិវាហនំ។ កបិលិយំ បុរន្តិ កបិលរដ្ឋេ មាបិតំ នគរំ។

សោ អនុបុព្ពេន គន្ត្វា គង្គាតីរំ បាបុណិ។ អថ នំ មហាសត្តោ បច្ចុគ្គន្ត្វា អត្តនា កតនគរំ បវេសេសិ។ សោ តត្ថ បាសាទវរគតោ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ថោកំ វិស្សមិត្វា សាយន្ហសមយេ អត្តនោ អាគតភាវំ ញាបេតុំ ចូឡនិរញ្ញោ ទូតំ បេសេសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៣៩.

‘‘តតោ ច ខោ សោ គន្ត្វាន, ព្រហ្មទត្តស្ស បាហិណិ;

អាគតោស្មិ មហារាជ, តវ បាទានិ វន្ទិតុំ។

៦៤០.

‘‘ទទាហិ ទានិ មេ ភរិយំ, នារិំ សព្ពង្គសោភិនិំ;

សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នំ, ទាសីគណបុរក្ខត’’ន្តិ។

តត្ថ វន្ទិតុន្តិ វេទេហោ មហល្លកោ, ចូឡនិរាជា តស្ស បុត្តនត្តមត្តោបិ ន ហោតិ, កិលេសវសេន មុច្ឆិតោ បន ហុត្វា ‘‘ជាមាតរេន នាម សសុរោ វន្ទនីយោ’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស ចិត្តំ អជានន្តោវ វន្ទនសាសនំ បហិណិ។ ទទាហិ ទានីតិ អហំ តយា ‘‘ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ បក្កោសាបិតោ, តំ មេ ឥទានិ ទេហីតិ បហិណិ។ សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នន្តិ សុវណ្ណាលង្ការេន បដិមណ្ឌិតំ។

ចូឡនិរាជា ទូតស្ស វចនំ សុត្វា សោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ឥទានិ មេ បច្ចាមិត្តោ កុហិំ គមិស្សតិ, ឧភិន្នម្បិ នេសំ សីសានិ ឆិន្ទិត្វា ជយបានំ បិវិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា កេវលំ សោមនស្សំ ទស្សេន្តោ ទូតស្ស សក្ការំ កត្វា អនន្តរំ គាថមាហ –

៦៤១.

‘‘ស្វាគតំ តេវ វេទេហ, អថោ តេ អទុរាគតំ;

នក្ខត្តញ្ញេវ បរិបុច្ឆ, អហំ កញ្ញំ ទទាមិ តេ;

សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នំ, ទាសីគណបុរក្ខត’’ន្តិ។

តត្ថ វេទេហាតិ វេទេហស្ស សាសនំ សុត្វា តំ បុរតោ ឋិតំ វិយ អាលបតិ។ អថ វា ‘‘ឯវំ ព្រហ្មទត្តេន វុត្តន្តិ វទេហី’’តិ ទូតំ អាណាបេន្តោ ឯវមាហ។

តំ សុត្វា ទូតោ វេទេហស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, មង្គលកិរិយាយ អនុច្ឆវិកំ នក្ខត្តំ កិរ ជានាហិ, រាជា តេ ធីតរំ ទេតី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘អជ្ជេវ នក្ខត្តំ សោភន’’ន្តិ បុន ទូតំ បហិណិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៤២.

‘‘តតោ ច រាជា វេទេហោ, នក្ខត្តំ បរិបុច្ឆថ;

នក្ខត្តំ បរិបុច្ឆិត្វា, ព្រហ្មទត្តស្ស បាហិណិ។

៦៤៣.

‘‘ទទាហិ ទានិ មេ ភរិយំ, នារិំ សព្ពង្គសោភិនិំ;

សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នំ, ទាសីគណបុរក្ខត’’ន្តិ។

ចូឡនិរាជាបិ –

៦៤៤.

‘‘ទទាមិ ទានិ តេ ភរិយំ, នារិំ សព្ពង្គសោភិនិំ;

សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នំ, ទាសីគណបុរក្ខត’’ន្តិ។ –

ឥមំ គាថំ វត្វា ‘‘ឥទានិ បេសេមិ, ឥទានិ បេសេមី’’តិ មុសាវាទំ កត្វា ឯកសតរាជូនំ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ សទ្ធិំ សព្ពេ យុទ្ធសជ្ជា ហុត្វា និក្ខមន្តុ, អជ្ជ ឧភិន្នម្បិ បច្ចត្ថិកានំ សីសានិ ឆិន្ទិត្វា ស្វេ ជយបានំ បិវិស្សាមា’’តិ។ តេ សព្ពេបិ និក្ខមិំសុ។ សយំ និក្ខន្តោ បន មាតរំ ចលាកទេវិញ្ច អគ្គមហេសិំ, នន្ទាទេវិញ្ច, បុត្តំ បញ្ចាលចន្ទញ្ច, ធីតរំ បញ្ចាលចន្ទិញ្ចាតិ ចត្តារោ ជនេ ឱរោធេហិ សទ្ធិំ បាសាទេ និវាសាបេត្វា និក្ខមិ។ ពោធិសត្តោបិ វេទេហរញ្ញោ ចេវ តេន សទ្ធិំ អាគតសេនាយ ច មហន្តំ សក្ការំ ការេសិ។ កេចិ មនុស្សា សុរំ បិវន្តិ, កេចិ មច្ឆមំសាទីនិ ខាទន្តិ, កេចិ ទូរមគ្គា អាគតត្តា កិលន្តា សយន្តិ។ វិទេហរាជា បន សេនកាទយោ ចត្តារោ បណ្ឌិតេ គហេត្វា អមច្ចគណបរិវុតោ អលង្កតមហាតលេ និសីទិ។

ចូឡនិរាជាបិ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ សព្ពំ តំ នគរំ តិសន្តិំ ចតុសង្ខេបំ បរិក្ខិបិត្វា អនេកសតសហស្សាហិ ឧក្កាហិ ធារិយមានាហិ អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេយេវ គហណសជ្ជោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ។ តំ ញត្វា មហាសត្តោ អត្តនោ យោធានំ តីណិ សតានិ បេសេសិ ‘‘តុម្ហេ ជង្ឃឧមង្គេន គន្ត្វា រញ្ញោ មាតរញ្ច អគ្គមហេសិញ្ច បុត្តញ្ច ធីតរញ្ច ជង្ឃឧមង្គេន អានេត្វា មហាឧមង្គេន នេត្វា ឧមង្គទ្វារតោ ពហិ អកត្វា អន្តោឧមង្គេយេវ ឋបេត្វា យាវ អម្ហាកំ អាគមនា រក្ខន្តា តត្ថ ឋត្វា អម្ហាកំ អាគមនកាលេ ឧមង្គា នីហរិត្វា ឧមង្គទ្វារេ មហាវិសាលមាឡកេ ឋបេថា’’តិ។ តេ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ជង្ឃឧមង្គេន គន្ត្វា សោបានបាទមូលេ ផលកសន្ថរណំ ឧគ្ឃាដេត្វា សោបានបាទមូលេ សោបានសីសេ មហាតលេតិ ឯត្តកេ ឋានេ អារក្ខមនុស្សេ ច ខុជ្ជាទិបរិចារិកាយោ ច ហត្ថបាទេសុ ពន្ធិត្វា មុខញ្ច បិទហិត្វា តត្ថ តត្ថ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋបេត្វា រញ្ញោ បដិយត្តំ ខាទនីយភោជនីយំ កិញ្ចិ ខាទិត្វា កិញ្ចិ ភិន្ទិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កត្វា អបរិភោគំ កត្វា ឆឌ្ឌេត្វា ឧបរិបាសាទំ អភិរុហិំសុ។ តទា ចលាកទេវី នន្ទាទេវិញ្ច រាជបុត្តញ្ច រាជធីតរញ្ច គហេត្វា ‘‘កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកសយនេយេវ សយាបេសិ។ តេ យោធា គព្ភទ្វារេ ឋត្វា បក្កោសិំសុ។ សា និក្ខមិត្វា ‘‘កិំ, តាតា’’តិ អាហ។ ‘‘ទេវិ, អម្ហាកំ រាជា វេទេហញ្ច មហោសធញ្ច ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា សកលជម្ពុទីបេ ឯករជ្ជំ កត្វា ឯកសតរាជបរិវុតោ មហន្តេន យសេន អជ្ជ មហាជយបានំ បិវន្តោ តុម្ហេ ចត្តារោបិ ជនេ គហេត្វា អានេហី’’តិ អម្ហេ បហិណីតិ។

តេបិ តេសំ វចនំ សទ្ទហិត្វា បាសាទា ឱតរិត្វា សោបានបាទមូលំ អគមិំសុ។ អថ នេ គហេត្វា ជង្ឃឧមង្គំ បវិសិំសុ។ តេ អាហំសុ ‘‘មយំ ឯត្តកំ កាលំ ឥធ វសន្តា ឥមំ វីថិំ ន ឱតិណ្ណបុព្ពា’’តិ។ ‘‘ទេវិ, ឥមំ វីថិំ ន សព្ពទា ឱតរន្តិ, មង្គលវីថិ នាមេសា, អជ្ជ មង្គលទិវសភាវេន រាជា ឥមិនា មគ្គេន អានេតុំ អាណាបេសី’’តិ។ តេ តេសំ វចនំ សទ្ទហិំសុ។ អថេកច្ចេ តេ ចត្តារោ គហេត្វា គច្ឆិំសុ។ ឯកច្ចេ និវត្តិត្វា រាជនិវេសនេ រតនគព្ភេ វិវរិត្វា យថិច្ឆិតំ រតនសារំ គហេត្វា អាគមិំសុ។ ឥតរេបិ ចត្តារោ ខត្តិយា បុរតោ មហាឧមង្គំ បត្វា អលង្កតទេវសភំ វិយ ឧមង្គំ ទិស្វា ‘‘រញ្ញោ អត្ថាយ សជ្ជិត’’ន្តិ សញ្ញំ ករិំសុ។ អថ នេ គង្គាយ អវិទូរឋានំ នេត្វា អន្តោឧមង្គេយេវ អលង្កតគព្ភេ និសីទាបេត្វា ឯកច្ចេ អារក្ខំ គហេត្វា អច្ឆិំសុ។ ឯកច្ចេ តេសំ អានីតភាវំ ញាបេតុំ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ។ សោ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ មេ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ សោមនស្សជាតោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ រាជាបិ កិលេសាតុរតាយ ‘‘ឥទានិ មេ ធីតរំ បេសេស្សតិ, ឥទានិ មេ ធីតរំ បេសេស្សតី’’តិ បល្លង្កតោ ឧដ្ឋាយ វាតបានេន ឱលោកេន្តោ អនេកេហិ ឧក្កាសតសហស្សេហិ ឯកោភាសំ ជាតំ នគរំ មហតិយា សេនាយ បរិវុតំ ទិស្វា អាសង្កិតបរិសង្កិតោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ មន្តេន្តោ គាថមាហ –

៦៤៥.

‘‘ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី, សេនា តិដ្ឋន្តិ វម្មិតា;

ឧក្កា បទិត្តា ឈាយន្តិ, កិំ នុ មញ្ញន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។

តត្ថ កិំ នុ មញ្ញន្តីតិ ចូឡនិរាជា អម្ហាកំ តុដ្ឋោ, ឧទាហុ កុទ្ធោ, កិំ នុ បណ្ឌិតា មញ្ញន្តីតិ បុច្ឆិ។

តំ សុត្វា សេនកោ អាហ – ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មហារាជ, អតិពហូ ឧក្កា បញ្ញាយន្តិ, រាជា តុម្ហាកំ ទាតុំ ធីតរំ គហេត្វា ឯតិ មញ្ញេ’’តិ។ បុក្កុសោបិ ‘‘តុម្ហាកំ អាគន្តុកសក្ការំ កាតុំ អារក្ខំ គហេត្វា ឋិតោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ។ ឯវំ តេសំ យំ យំ រុច្ចតិ, តំ តំ កថយិំសុ។ រាជា បន ‘‘អសុកដ្ឋានេ សេនា តិដ្ឋន្តុ, អសុកដ្ឋានេ អារក្ខំ គណ្ហថ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ វទន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា ឱលោកេន្តោ សន្នទ្ធបញ្ចាវុធំ សេនំ បស្សិត្វា មរណភយភីតោ ហុត្វា មហាសត្តស្ស កថំ បច្ចាសីសន្តោ ឥតរំ គាថមាហ –

៦៤៦.

‘‘ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី, សេនា តិដ្ឋន្តិ វម្មិតា;

ឧក្កា បទិត្តា ឈាយន្តិ, កិំ នុ កាហន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។

តត្ថ កិំ នុ កាហន្តិ បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិត, កិំ នាម ចិន្តេសិ, ឥមា សេនា អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តីតិ។

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘ឥមំ អន្ធពាលំ ថោកំ សន្តាសេត្វា បច្ឆា មម បញ្ញាពលំ ទស្សេត្វា អស្សាសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៦៤៧.

‘‘រក្ខតិ តំ មហារាជ, ចូឡនេយ្យោ មហព្ពលោ;

បទុដ្ឋោ ព្រហ្មទត្តេន, បាតោ តំ ឃាតយិស្សតី’’តិ។

តំ សុត្វា សព្ពេ មរណភយតជ្ជិតា ជាតា។ រញ្ញោ កណ្ឌោ សុស្សិ មុខេ ខេឡោ បរិឆិជ្ជិ, សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជិ។ សោ មរណភយភីតោ បរិទេវន្តោ ទ្វេ គាថា អាហ –

៦៤៨.

‘‘ឧព្ពេធតិ មេ ហទយំ, មុខញ្ច បរិសុស្សតិ;

និព្ពុតិំ នាធិគច្ឆាមិ, អគ្គិទឌ្ឍោវ អាតបេ។

៦៤៩.

‘‘កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អត្ថោ ឈាយតិ នោ ពហិ;

ឯវម្បិ ហទយំ មយ្ហំ, អន្តោ ឈាយតិ នោ ពហី’’តិ។

តត្ថ ឧព្ពេធតីតិ តាត មហោសធបណ្ឌិត, ហទយំ មេ មហាវាតប្បហរិតំ វិយ បល្លវំ កម្បតិ។ អន្តោ ឈាយតីតិ សោ ‘‘ឧក្កា វិយ មយ្ហំ ហទយមំសំ អព្ភន្តរេ ឈាយតិ, ពហិ បន ន ឈាយតី’’តិ បរិទេវតិ។

មហាសត្តោ តស្ស បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ អន្ធពាលោ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មម វចនំ ន អកាសិ, ភិយ្យោ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៦៥០.

‘‘បមត្តោ មន្តនាតីតោ, ភិន្នមន្តោសិ ខត្តិយ;

ឥទានិ ខោ តំ តាយន្តុ, បណ្ឌិតា មន្តិនោ ជនា។

៦៥១.

‘‘អកត្វាមច្ចស្ស វចនំ, អត្ថកាមហិតេសិនោ;

អត្តបីតិរតោ រាជា, មិគោ កូដេវ ឱហិតោ។

៦៥២.

‘‘យថាបិ មច្ឆោ ពឡិសំ, វង្កំ មំសេន ឆាទិតំ;

អាមគិទ្ធោ ន ជានាតិ, មច្ឆោ មរណមត្តនោ។

៦៥៣.

‘‘ឯវមេវ តុវំ រាជ, ចូឡនេយ្យស្ស ធីតរំ;

កាមគិទ្ធោ ន ជានាសិ, មច្ឆោវ មរណមត្តនោ។

៦៥៤.

‘‘សចេ គច្ឆសិ បញ្ចាលំ, ខិប្បមត្តំ ជហិស្សសិ;

មិគំ បន្ថានុពន្ធំវ, មហន្តំ ភយមេស្សតិ។

៦៥៥.

‘‘អនរិយរូបោ បុរិសោ ជនិន្ទ, អហីវ ឧច្ឆង្គគតោ ឌសេយ្យ;

ន តេន មិត្តិំ កយិរាថ ធីរោ, ទុក្ខោ ហវេ កាបុរិសេន សង្គមោ។

៦៥៦.

‘‘យទេវ ជញ្ញា បុរិសំ ជនិន្ទ, សីលវាយំ ពហុស្សុតោ;

តេនេវ មិត្តិំ កយិរាថ ធីរោ, សុខោ ហវេ សប្បុរិសេន សង្គមោ’’តិ។

តត្ថ បមត្តោតិ មហារាជ, ត្វំ កាមេន បមត្តោ។ មន្តនាតីតោតិ មយា អនាគតភយំ ទិស្វា បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា មន្តិតមន្តនំ អតិក្កមន្តោ។ ភិន្នមន្តោតិ មន្តនាតិក្កន្តត្តាយេវ ភិន្នមន្តោ, យោ វា តេ សេនកាទីហិ សទ្ធិំ មន្តោ គហិតោ, ឯសោ ភិន្នោតិបិ ភិន្នមន្តោសិ ជាតោ។ បណ្ឌិតាតិ ឥមេ សេនកាទយោ ចត្តារោ ជនា ឥទានិ តំ រក្ខន្តុ, បស្សាមិ នេសំ ពលន្តិ ទីបេតិ។ អកត្វាមច្ចស្សាតិ មម ឧត្តមអមច្ចស្ស វចនំ អកត្វា។ អត្តបីតិរតោតិ អត្តនោ កិលេសបីតិយា អភិរតោ ហុត្វា។ មិគោ កូដេវ ឱហិតោតិ យថា នាម និវាបលោភេន អាគតោ មិគោ កូដបាសេ ពជ្ឈតិ, ឯវំ មម វចនំ អគ្គហេត្វា ‘‘បញ្ចាលចន្ទិំ លភិស្សាមី’’តិ កិលេសលោភេន អាគន្ត្វា ឥទានិ កូដបាសេ ពទ្ធោ មិគោ វិយ ជាតោសីតិ។

‘‘យថាបិ មច្ចោ’’តិ គាថាទ្វយំ ‘‘តទា មយា អយំ ឧបមា អាភតា’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ ‘‘សចេ គច្ឆសី’’តិ គាថាបិ ‘‘ន កេវលំ ឯត្តកមេវ, ឥមម្បិ អហំ អាហរិ’’ន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តា។ អនរិយរូបោតិ កេវដ្ដព្រាហ្មណសទិសោ អសប្បុរិសជាតិកោ និល្លជ្ជបុរិសោ។ ន តេន មិត្តិន្តិ តាទិសេន សទ្ធិំ មិត្តិធម្មំ ន កយិរាថ, ត្វំ បន កេវដ្ដេន សទ្ធិំ មិត្តិធម្មំ កត្វា តស្ស វចនំ គណ្ហិ។ ទុក្ខោតិ ឯវរូបេន សទ្ធិំ សង្គមោ នាម ឯកវារម្បិ កតោ ឥធលោកេបិ បរលោកេបិ មហាទុក្ខាវហនតោ ទុក្ខោ នាម ហោតិ។ យទេវាតិ យំ ឯវ, អយមេវ វា បាឋោ។ សុខោតិ ឥធលោកេបិ បរលោកេបិ សុខោយេវ។

អថ នំ ‘‘បុន ឯវរូបំ ករិស្សតី’’តិ សុដ្ឋុតរំ និគ្គណ្ហន្តោ បុព្ពេ រញ្ញា កថិតកថំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តោ –

៦៥៧.

‘‘ពាលោ តុវំ ឯឡមូគោសិ រាជ, យោ ឧត្តមត្ថានិ មយី លបិត្ថោ;

កិមេវហំ នង្គលកោដិវឌ្ឍោ, អត្ថានិ ជានាមិ យថាបិ អញ្ញេ។

៦៥៨.

‘‘ឥមំ គលេ គហេត្វាន, នាសេថ វិជិតា មម;

យោ មេ រតនលាភស្ស, អន្តរាយាយ ភាសតី’’តិ។ –

ឥមា ទ្វេ គាថា វត្វា ‘‘មហារាជ, អហំ គហបតិបុត្តោ, យថា តវ អញ្ញេ សេនកាទយោ បណ្ឌិតា អត្ថានិ ជានន្តិ, តថា កិមេវ អហំ ជានិស្សំ, អគោចរោ ឯស មយ្ហំ, គហបតិសិប្បមេវាហំ ជានាមិ, អយំ អត្ថោ សេនកាទីនំ បណ្ឌិតានំ បាកដោ ហោតិ, អជ្ជ តេ អដ្ឋារសអក្ខោភណិសង្ខាយ សេនាយ បរិវារិតស្ស សេនកាទយោ អវស្សយា ហោន្តុ, មំ បន គីវាយំ គហេត្វា និក្កឌ្ឍិតុំ អាណាបេសិ, ឥទានិ មំ កស្មា បុច្ឆសី’’តិ ឯវំ សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហិ។

តំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ ‘‘បណ្ឌិតោ មយា កថិតទោសមេវ កថេតិ។ បុព្ពេវ ហិ ឥទំ អនាគតភយំ ជានិ, តេន មំ អតិវិយ និគ្គណ្ហាតិ, ន ខោ បនាយំ ឯត្តកំ កាលំ និក្កម្មកោវ អច្ឆិស្សតិ, អវស្សំ ឥមិនា មយ្ហំ សោត្ថិភាវោ កតោ ភវិស្សតី’’តិ។ អថ នំ បរិគ្គណ្ហន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៦៥៩.

‘‘មហោសធ អតីតេន, នានុវិជ្ឈន្តិ បណ្ឌិតា,

កិំ មំ អស្សំវ សម្ពទ្ធំ, បតោទេនេវ វិជ្ឈសិ។

៦៦០.

‘‘សចេ បស្សសិ មោក្ខំ វា, ខេមំ វា បន បស្សសិ;

តេនេវ មំ អនុសាស, កិំ អតីតេន វិជ្ឈសី’’តិ។

តត្ថ នានុវិជ្ឈន្តីតិ អតីតទោសំ គហេត្វា មុខសត្តីហិ ន វិជ្ឈន្តិ។ អស្សំវ សម្ពទ្ធន្តិ សត្តុសេនាយ បរិវុតត្តា សុដ្ឋុ ពន្ធិត្វា ឋបិតំ អស្សំ វិយ កិំ មំ វិជ្ឈសិ។ តេនេវ មន្តិ ឯវំ តេ មោក្ខោ ភវិស្សតិ, ឯវំ ខេមន្តិ តេនេវ សោត្ថិភាវេន មំ អនុសាស អស្សាសេហិ, តញ្ហិ ឋបេត្វា អញ្ញំ មេ បដិសរណំ នត្ថីតិ។

អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘អយំ រាជា អតិវិយ អន្ធពាលោ, បុរិសវិសេសំ ន ជានាតិ, ថោកំ កិលមេត្វា បច្ឆា តស្ស អវស្សយោ ភវិស្សមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៦៦១.

‘‘អតីតំ មានុសំ កម្មំ, ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ;

ន តំ សក្កោបិ មោចេតុំ, ត្វំ បជានស្សុ ខត្តិយ។

៦៦២.

‘‘សន្តិ វេហាយសា នាគា, ឥទ្ធិមន្តោ យសស្សិនោ;

តេបិ អាទាយ គច្ឆេយ្យុំ, យស្ស ហោន្តិ តថាវិធា។

៦៦៣.

‘‘សន្តិ វេហាយសា អស្សា, ឥទ្ធិមន្តោ យសស្សិនោ;

តេបិ អាទាយ គច្ឆេយ្យុំ, យស្ស ហោន្តិ តថាវិធា។

៦៦៤.

‘‘សន្តិ វេហាយសា បក្ខី, ឥទ្ធិមន្តោ យសស្សិនោ;

តេបិ អាទាយ គច្ឆេយ្យុំ, យស្ស ហោន្តិ តថាវិធា។

៦៦៥.

‘‘សន្តិ វេហាយសា យក្ខា, ឥទ្ធិមន្តោ យសស្សិនោ;

តេបិ អាទាយ គច្ឆេយ្យុំ, យស្ស ហោន្តិ តថាវិធា។

៦៦៦.

‘‘អតីតំ មានុសំ កម្មំ, ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ;

ន តំ សក្កោមិ មោចេតុំ, អន្តលិក្ខេន ខត្តិយា’’តិ។

តត្ថ កម្មន្តិ មហារាជ, ឥទំ ឥតោ តវ មោចនំ នាម អតីតំ, មនុស្សេហិ កត្តព្ពកម្មំ អតីតំ។ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវន្តិ នេវ កាតុំ, ន សម្ភវិតុំ សក្កា។ ន តំ សក្កោមីតិ អហំ តំ ឥតោ មោចេតុំ ន សក្កោមិ។ ត្វំ បជានស្សុ ខត្តិយាតិ មហារាជ, ត្វមេវេត្ថ កត្តព្ពំ ជានស្សុ។ វេហាយសាតិ អាកាសេន គមនសមត្ថា។ នាគាតិ ហត្ថិនោ។ យស្សាតិ យស្ស រញ្ញោ។ តថាវិធាតិ ឆទ្ទន្តកុលេ វា ឧបោសថកុលេ វា ជាតា នាគា ហោន្តិ, តំ រាជានំ តេ អាទាយ គច្ឆេយ្យុំ។ អស្សាតិ វលាហកអស្សរាជកុលេ ជាតា អស្សា។ បក្ខីតិ គរុឡ្ហំ សន្ធាយាហ។ យក្ខាតិ សាតាគិរាទយោ យក្ខា។ អន្តលិក្ខេនាតិ អន្តលិក្ខេន មោចេតុំ ន សក្កោមិ, តំ អាទាយ អាកាសេន មិថិលំ នេតុំ ន សក្កោមីតិ អត្ថោ។

រាជា តំ សុត្វា អប្បដិភានោ និសីទិ។ អថ សេនកោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ រញ្ញោ ចេវ អម្ហាកញ្ច ឋបេត្វា បណ្ឌិតំ អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថិ, រាជា បនស្ស កថំ សុត្វា មរណភយតជ្ជិតោ កិញ្ចិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, អហំ បណ្ឌិតំ យាចិស្សាមី’’តិ។ សោ យាចន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៦៦៧.

‘‘អតីរទស្សី បុរិសោ, មហន្តេ ឧទកណ្ណវេ;

យត្ថ សោ លភតេ គាធំ, តត្ថ សោ វិន្ទតេ សុខំ។

៦៦៨.

‘‘ឯវំ អម្ហញ្ច រញ្ញោ ច, ត្វំ បតិដ្ឋា មហោសធ;

ត្វំ នោសិ មន្តិនំ សេដ្ឋោ, អម្ហេ ទុក្ខា បមោចយា’’តិ។

តត្ថ អតីរទស្សីតិ សមុទ្ទេ ភិន្ននាវោ តីរំ អបស្សន្តោ។ យត្ថាតិ ឩមិវេគព្ភាហតោ វិចរន្តោ យម្ហិ បទេសេ បតិដ្ឋំ លភតិ។ បមោចយាតិ បុព្ពេបិ មិថិលំ បរិវារេត្វា ឋិតកាលេ តយាវ បមោចិតម្ហា, ឥទានិបិ ត្វមេវ អម្ហេ ទុក្ខា មោចេហីតិ យាចិ។

អថ នំ និគ្គណ្ហន្តោ មហាសត្តោ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

៦៦៩.

‘‘អតីតំ មានុសំ កម្មំ, ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ;

ន តំ សក្កោមិ មោចេតុំ, ត្វំ បជានស្សុ សេនកា’’តិ។

តត្ថ បជានស្សុ សេនកាតិ សេនក, អហំ ន សក្កោមិ, ត្វំ បន ឥមំ រាជានំ អាកាសេន មិថិលំ នេហីតិ។

រាជា គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តោ មរណភយតជ្ជិតោ មហាសត្តេន សទ្ធិំ កថេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កទាចិ សេនកោបិ កិញ្ចិ ឧបាយំ ជានេយ្យ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

៦៧០.

‘‘សុណោហិ មេតំ វចនំ, បស្ស សេនំ មហព្ភយំ;

សេនកំ ទានិ បុច្ឆាមិ, កិំ កិច្ចំ ឥធ មញ្ញសី’’តិ។

តត្ថ កិំ កិច្ចន្តិ កិំ កាតព្ពយុត្តកំ ឥធ មញ្ញសិ, មហោសធេនម្ហិ បរិច្ចត្តោ, យទិ ត្វំ ជានាសិ, វទេហីតិ។

តំ សុត្វា សេនកោ ‘‘មំ រាជា ឧបាយំ បុច្ឆតិ, សោភនោ វា ហោតុ មា វា, កថេស្សាមិ ឯកំ ឧបាយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា គាថមាហ –

៦៧១.

‘‘អគ្គិំ វា ទ្វារតោ ទេម, គណ្ហាមសេ វិកន្តនំ;

អញ្ញមញ្ញំ វធិត្វាន, ខិប្បំ ហិស្សាម ជីវិតំ;

មា នោ រាជា ព្រហ្មទត្តោ, ចិរំ ទុក្ខេន មារយី’’តិ។

តត្ថ ទ្វារតោតិ ទ្វារំ បិទហិត្វា តត្ថ អគ្គិំ ទេម។ វិកន្តនន្តិ អញ្ញមញ្ញំ វិកន្តនំ សត្ថំ គណ្ហាម។ ហិស្សាមាតិ ជីវិតំ ខិប្បំ ជហិស្សាម, អលង្កតបាសាទោយេវ នោ ទារុចិតកោ ភវិស្សតិ។

តំ សុត្វា រាជា អនត្តមនោ ‘‘អត្តនោ បុត្តទារស្ស ឯវរូបំ ចិតកំ ករោហី’’តិ វត្វា បុក្កុសាទយោ បុច្ឆិ។ តេបិ អត្តនោ បតិរូបា ពាលកថាយេវ កថយិំសុ។ តេន វុត្តំ –

៦៧២.

‘‘សុណោហិ មេតំ វចនំ, បស្ស សេនំ មហព្ភយំ;

បុក្កុសំ ទានិ បុច្ឆាមិ, កិំ កិច្ចំ ឥធ មញ្ញសិ។

៦៧៣.

‘‘វិសំ ខាទិត្វា មីយាម, ខិប្បំ ហិស្សាម ជីវិតំ;

មា នោ រាជា ព្រហ្មទត្តោ, ចិរំ ទុក្ខេន មារយិ។

៦៧៤.

‘‘សុណោហិ មេតំ វចនំ, បស្ស សេនំ មហព្ភយំ;

កាមិន្ទំ ទានិ បុច្ឆាមិ, កិំ កិច្ចំ ឥធ មញ្ញសិ។

៦៧៥.

‘‘រជ្ជុយា ពជ្ឈ មីយាម, បបាតា បបតាមសេ;

មា នោ រាជា ព្រហ្មទត្តោ, ចិរំ ទុក្ខេន មារយិ។

៦៧៦.

‘‘សុណោហិ មេតំ វចនំ, បស្ស សេនំ មហព្ភយំ;

ទេវិន្ទំ ទានិ បុច្ឆាមិ, កិំ កិច្ចំ ឥធ មញ្ញសិ។

៦៧៧.

‘‘អគ្គិំ វា ទ្វារតោ ទេម, គណ្ហាមសេ វិកន្តនំ;

អញ្ញមញ្ញំ វធិត្វាន, ខិប្បំ ហិស្សាម ជីវិតំ;

ន នោ សក្កោតិ មោចេតុំ, សុខេនេវ មហោសធោ’’តិ។

អបិច ឯតេសុ ទេវិន្ទោ ‘‘អយំ រាជា កិំ ករោតិ, អគ្គិម្ហិ សន្តេ ខជ្ជោបនកំ ធមតិ, ឋបេត្វា មហោសធំ អញ្ញោ ឥធ សោត្ថិភាវំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, អយំ តំ អបុច្ឆិត្វា អម្ហេ បុច្ឆតិ, មយំ កិំ ជានាមា’’តិ ចិន្តេត្វា អញ្ញំ ឧបាយំ អបស្សន្តោ សេនកេន កថិតមេវ កថេត្វា មហាសត្តំ វណ្ណេន្តោ ទ្វេ បាទេ អាហ។ តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ‘‘មហារាជ, មយំ សព្ពេបិ បណ្ឌិតមេវ យាចាម។ សចេ បន យាចិយមានោបិ ន នោ សក្កោតិ មោចេតុំ សុខេនេវ មហោសធោ, អថ សេនកស្ស វចនំ ករិស្សាមា’’តិ។

តំ សុត្វា រាជា បុព្ពេ ពោធិសត្តស្ស កថិតទោសំ សរិត្វា តេន សទ្ធិំ កថេតុំ អសក្កោន្តោ តស្ស សុណន្តស្សេវ បរិទេវន្តោ អាហ –

៦៧៨.

‘‘យថា កទលិនោ សារំ, អន្វេសំ នាធិគច្ឆតិ;

ឯវំ អន្វេសមានា នំ, បញ្ហំ នជ្ឈគមាមសេ។

៦៧៩.

‘‘យថា សិម្ពលិនោ សារំ, អន្វេសំ នាធិគច្ឆតិ;

ឯវំ អន្វេសមានា នំ, បញ្ហំ នជ្ឈគមាមសេ។

៦៨០.

‘‘អទេសេ វត នោ វុដ្ឋំ, កុញ្ជរានំ វនោទកេ;

សកាសេ ទុម្មនុស្សានំ, ពាលានំ អវិជានតំ។

៦៨១.

‘‘ឧព្ពេធតិ មេ ហទយំ, មុខញ្ច បរិសុស្សតិ;

និព្ពុតិំ នាធិគច្ឆាមិ, អគ្គិទឌ្ឍោវ អាតបេ។

៦៨២.

‘‘កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អន្តោ ឈាយតិ នោ ពហិ;

ឯវម្បិ ហទយំ មយ្ហំ, អន្តោ ឈាយតិ នោ ពហី’’តិ។

តត្ថ កទលិនោតិ យថា កទលិក្ខន្ធស្ស និស្សារត្តា សារត្ថិកោ បុរិសោ អន្វេសន្តោបិ តតោ សារំ នាធិគច្ឆតិ, ឯវំ មយំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចនុបាយំ បញ្ហំ បញ្ច បណ្ឌិតេ បុច្ឆិត្វា អន្វេសមានាបិ បញ្ហំ នជ្ឈគមាមសេ។ អម្ហេហិ បុច្ឆិតំ ឧបាយំ អជានន្តា អស្សុណន្តា វិយ ជាតា, មយំ តំ បញ្ហំ នាធិគច្ឆាម។ ទុតិយគាថាយបិ ឯសេវ នយោ។ កុញ្ជរានំ វនោទកេតិ យថា កុញ្ជរានំ និរុទកេ ឋានេ វុដ្ឋំ អទេសេ វុដ្ឋំ នាម ហោតិ, តេ ហិ តថារូបេ និរុទកេ វនគហនេ បទេសេ វសន្តា ខិប្បមេវ បច្ចាមិត្តានំ វសំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ អម្ហេហិបិ ឥមេសំ ទុម្មនុស្សានំ ពាលានំ សន្តិកេ វសន្តេហិ អទេសេ វុដ្ឋំ។ ឯត្តកេសុ ហិ បណ្ឌិតេសុ ឯកោបិ មេ ឥទានិ បដិសរណំ នត្ថីតិ នានាវិធេន វិលបតិ។

តំ សុត្វា បណ្ឌិតោ ‘‘អយំ រាជា អតិវិយ កិលមតិ។ សចេ នំ ន អស្សាសេស្សាមិ, ហទយេន ផលិតេន មរិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា អស្សាសេសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៨៣.

‘‘តតោ សោ បណ្ឌិតោ ធីរោ, អត្ថទស្សី មហោសធោ;

វេទេហំ ទុក្ខិតំ ទិស្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ។

៦៨៤.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, រាហុគ្គហំវ ចន្ទិមំ។

៦៨៥.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, រាហុគ្គហំវ សូរិយំ។

៦៨៦.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, បង្កេ សន្នំវ កុញ្ជរំ។

៦៨៧.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, បេឡាពទ្ធំវ បន្នគំ។

៦៨៨.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, បក្ខិំ ពទ្ធំវ បញ្ជរេ។

៦៨៩.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, មច្ឆេ ជាលគតេរិវ។

៦៩០.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

អហំ តំ មោចយិស្សាមិ, សយោគ្គពលវាហនំ។

៦៩១.

‘‘មា ត្វំ ភាយិ មហារាជ, មា ត្វំ ភាយិ រថេសភ;

បញ្ចាលំ វាហយិស្សាមិ, កាកសេនំវ លេឌ្ឌុនា។

៦៩២.

‘‘អទុ បញ្ញា កិមត្ថិយា, អមច្ចោ វាបិ តាទិសោ;

យោ តំ សម្ពាធបក្ខន្ទំ, ទុក្ខា ន បរិមោចយេ’’តិ។

តត្ថ ឥទន្តិ ទវឌាហទឌ្ឍេ អរញ្ញេ ឃនវស្សំ វស្សាបេន្តោ វិយ នំ អស្សាសេន្តោ ឥទំ ‘‘មា ត្វំ ភាយិ, មហារាជា’’តិអាទិកំ វចនំ អព្រវិ។ តត្ថ សន្នន្តិ លគ្គំ។ បេឡាពទ្ធន្តិ បេឡាយ អព្ភន្តរគតំ សប្បំ។ បញ្ចាលន្តិ ឯតំ ឯវំ មហន្តិម្បិ បញ្ចាលរញ្ញោ សេនំ។ វាហយិស្សាមីតិ បលាបេស្សាមិ។ អទូតិ នាមត្ថេ និបាតោ, បញ្ញា នាម កិមត្ថិយាតិ អត្ថោ។ អមច្ចោ វាបិ តាទិសោតិ តាទិសោ បញ្ញាយ សម្បន្នោ អមច្ចោ វាបិ កិមត្ថិយោ, យោ តំ ឯវំ មរណសម្ពាធប្បត្តំ ទុក្ខា ន បរិមោចយេ។ មហារាជ, អហំ បឋមតរំ អាគច្ឆន្តោ នាម កិមត្ថំ អាគតោតិ មញ្ញសិ។ មា ភាយិ, អហំ តំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មោចយិស្សាមីតិ អស្សាសេសិ។

សោបិ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ មេ ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ អស្សាសំ បដិលភិ។ ពោធិសត្តេន សីហនាទេ កតេ សព្ពេ ច តុស្សិំសុ។ អថ នំ សេនកោ បុច្ឆិ ‘‘បណ្ឌិត, ត្វំ សព្ពេ អម្ហេ គហេត្វា គច្ឆន្តោ កេនុបាយេន គមិស្សសី’’តិ? ‘‘អលង្កតឧមង្គេន នេស្សាមិ, តុម្ហេ គមនសជ្ជា ហោថា’’តិ វត្វា ឧមង្គទ្វារវិវរណត្ថំ យោធេ អាណាបេន្តោ គាថមាហ –

៦៩៣.

‘‘ឯថ មាណវា ឧដ្ឋេថ, មុខំ សោធេថ សន្ធិនោ;

វេទេហោ សហមច្ចេហិ, ឧមង្គេន គមិស្សតី’’តិ។

តត្ថ មាណវាតិ តរុណាធិវចនំ។ មុខំ សោធេថាតិ ឧមង្គទ្វារំ វិវរថ។ សន្ធិនោតិ ឃរសន្ធិនោ ច ទ្វារំ សោធេថ, ឯកសតានំ សយនគព្ភានំ ទ្វារំ វិវរថ, អនេកសតានំ ទីបាលយានំ ទ្វារំ វិវរថាតិ។

តេ ឧដ្ឋាយ ឧមង្គទ្វារំ វិវរិំសុ។ សកលោ ឧមង្គោ ឯកោភាសោ អលង្កតទេវសភា វិយ វិរោចិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៩៤.

‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, បណ្ឌិតស្សានុចារិនោ;

ឧមង្គទ្វារំ វិវរិំសុ, យន្តយុត្តេ ច អគ្គឡេ’’តិ។

តត្ថ អនុចារិនោតិ វេយ្យាវច្ចករា។ យន្តយុត្តេ ច អគ្គឡេតិ សូចិឃដិកសម្បន្នានិ ច ទ្វារកវាដានិ។

តេ ឧមង្គទ្វារំ វិវរិត្វា មហាសត្តស្ស អារោចេសុំ។ សោ រញ្ញោ សញ្ញមទាសិ ‘‘កាលោ, ទេវ, បាសាទា ឱតរថា’’តិ។ តំ សុត្វា រាជា ឱតរិ។ អថ សេនកោ សីសតោ នាឡិបដ្ដំ អបនេត្វា សាដកំ ឱមុញ្ចិត្វា កច្ឆំ ទឡ្ហំ ពន្ធិ។ អថ នំ មហាសត្តោ ទិស្វា ‘‘សេនក, កិំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘បណ្ឌិត, ឧមង្គេន គច្ឆន្តេហិ នាម វេឋនំ មោចេត្វា កច្ឆំ ទឡ្ហំ ពន្ធិត្វា គន្តព្ព’’ន្តិ។ ‘‘សេនក, ‘ឧមង្គំ បវិសន្តោ ឱនមិត្វា ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋាយ បវិសិស្សាមី’តិ មា សញ្ញមកាសិ។ សចេ ហត្ថិនា គន្តុកាមោសិ, ហត្ថិំ អភិរុយ្ហ គច្ឆាហិ។ សចេ អស្សេន គន្តុកាមោសិ, អស្សំ អភិរុយ្ហ គច្ឆាហិ។ ឧច្ចោ ឧមង្គោ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធោ វិសាលទ្វារោ, ត្វំ យថារុចិយា អលង្កតប្បដិយត្តោ រញ្ញោ បុរតោ គច្ឆាហី’’តិ អាហ។ ពោធិសត្តោ កិរ សេនកស្ស គមនំ បុរតោ វិចារេត្វា រាជានំ មជ្ឈេ កត្វា សយំ បច្ឆតោ អហោសិ។ កិំ ការណា? រាជា អលង្កតឧមង្គំ ឱលោកេន្តោ មា សណិកំ អគមាសីតិ។ ឧមង្គេ មហាជនស្ស យាគុភត្តខាទនីយាទីនិ អប្បមាណានិ អហេសុំ។ តេ មនុស្សា ខាទន្តា បិវន្តា ឧមង្គំ ឱលោកេន្តា គច្ឆន្តិ។ មហាសត្តោ ‘‘យាថ មហារាជ, យាថ មហារាជា’’តិ ចោទេន្តោ បច្ឆតោ យាតិ។ រាជា អលង្កតទេវសភំ វិយ ឧមង្គំ ឱលោកេន្តោ យាតិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៩៥.

‘‘បុរតោ សេនកោ យាតិ, បច្ឆតោ ច មហោសធោ;

មជ្ឈេ ច រាជា វេទេហោ, អមច្ចបរិវារិតោ’’តិ។

រញ្ញោ អាគតភាវំ ញត្វា តេ មាណវា រាជមាតរញ្ច ទេវិញ្ច បុត្តញ្ច ធីតរញ្ច ឧមង្គា នីហរិត្វា មហាវិសាលមាឡកេ ឋបេសុំ។ រាជាបិ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឧមង្គា និក្ខមិ។ តេ រាជានញ្ច បណ្ឌិតញ្ច ទិស្វា ‘‘និស្សំសយំ បរហត្ថំ គតម្ហា, អម្ហេ គហេត្វា អាគតេហិ បណ្ឌិតស្ស បុរិសេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ មរណភយតជ្ជិតា មហាវិរវំ វិរវិំសុ។ ចូឡនិរាជាបិ កិរ វេទេហរញ្ញោ បលាយនភយេន គង្គាតោ គាវុតមត្តដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ។ សោ សន្និសិន្នាយ រត្តិយា តេសំ វិរវំ សុត្វា ‘‘នន្ទាទេវិយា វិយ សទ្ទោ’’តិ វត្តុកាមោបិ ‘‘កុហិំ នន្ទាទេវិំ បស្សិស្សសី’’តិ បរិហាសភយេន ន កិញ្ចិ អាហ។ មហាសត្តោ បន តស្មិំ ឋានេ បញ្ចាលចន្ទិំ កុមារិកំ រតនរាសិម្ហិ ឋបេត្វា អភិសិញ្ចិត្វា ‘‘មហារាជ, ត្វំ ឥមិស្សា ការណា អាគតោ, អយំ តេ អគ្គមហេសី ហោតូ’’តិ អាហ។ តីណិ នាវាសតានិ ឧបដ្ឋាបេសុំ, រាជា វិសាលមាឡកា ឱតរិត្វា អលង្កតនាវំ អភិរុហិ។ តេបិ ចត្តារោ ខត្តិយា នាវំ អភិរុហិំសុ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦៩៦.

‘‘ឧមង្គា និក្ខមិត្វាន, វេទេហោ នាវមារុហិ;

អភិរុឡ្ហញ្ច តំ ញត្វា, អនុសាសិ មហោសធោ។

៦៩៧.

‘‘អយំ តេ សសុរោ ទេវ, អយំ សស្សុ ជនាធិប;

យថា មាតុ បដិបត្តិ, ឯវំ តេ ហោតុ សស្សុយា។

៦៩៨.

‘‘យថាបិ និយកោ ភាតា, សឧទរិយោ ឯកមាតុកោ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទោ តេ, ទយិតព្ពោ រថេសភ។

៦៩៩.

‘‘អយំ បញ្ចាលចន្ទី តេ, រាជបុត្តី អភិច្ឆិតា;

កាមំ ករោហិ តេ តាយ, ភរិយា តេ រថេសភា’’តិ។

តត្ថ អនុសាសីតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘កទាចិ ឯសោ កុជ្ឈិត្វា ចូឡនិរញ្ញោ មាតរំ មារេយ្យ, អភិរូបាយ នន្ទាទេវិយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេយ្យ, រាជកុមារំ វា មារេយ្យ, បដិញ្ញមស្ស គណ្ហិស្សាមី’’តិ។ តស្មា ‘‘អយំ តេ’’តិអាទីនិ វទន្តោ អនុសាសិ។ តត្ថ អយំ តេ សសុរោតិ អយំ តវ សសុរស្ស ចូឡនិរញ្ញោ បុត្តោ បញ្ចាលចន្ទិយា កនិដ្ឋភាតិកោ, អយំ តេ ឥទានិ សសុរោ។ អយំ សស្សូតិ អយំ ឥមិស្សា មាតា នន្ទាទេវី នាម តវ សស្សុ។ យថាមាតូតិ យថា មាតុ បុត្តា វត្តប្បដិវត្តំ ករោន្តិ, ឯវំ តេ ឯតិស្សា ហោតុ, ពលវតិំ មាតុសញ្ញំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា មា នំ កទាចិ លោភចិត្តេន ឱលោកេហិ។ និយកោតិ អជ្ឈត្តិកោ ឯកបិតរា ជាតោ។ ឯកមាតុកោតិ ឯកមាតរា ជាតោ។ ទយិតព្ពោតិ បិយាយិតព្ពោ។ ភរិយាតិ អយំ តេ ភរិយា, មា ឯតិស្សា អវមានំ អកាសីតិ រញ្ញោ បដិញ្ញំ គណ្ហិ។

រាជាបិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ រាជមាតរំ បន អារព្ភ កិញ្ចិ ន កថេសិ។ កិំ ការណា? តស្សា មហល្លកភាវេនេវ។ ឥទំ បន សព្ពំ ពោធិសត្តោ តីរេ ឋត្វាវ កថេសិ។ អថ នំ រាជា មហាទុក្ខតោ មុត្តតាយ គន្តុកាមោ ហុត្វា ‘‘តាត, ត្វំ តីរេ ឋិតោវ កថេសី’’តិ វត្វា គាថមាហ –

៧០០.

‘‘អារុយ្ហ នាវំ តរមានោ, កិំ នុ តីរម្ហិ តិដ្ឋសិ;

កិច្ឆា មុត្តាម្ហ ទុក្ខតោ, យាម ទានិ មហោសធា’’តិ។

មហាសត្តោ ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គមនំ នាម មយ្ហំ អយុត្ត’’ន្តិ វត្វា អាហ –

៧០១.

‘‘នេស ធម្មោ មហារាជ, យោហំ សេនាយ នាយកោ;

សេនង្គំ បរិហាបេត្វា, អត្តានំ បរិមោចយេ។

៧០២.

‘‘និវេសនម្ហិ តេ ទេវ, សេនង្គំ បរិហាបិតំ;

តំ ទិន្នំ ព្រហ្មទត្តេន, អានយិស្សំ រថេសភា’’តិ។

តត្ថ ធម្មោតិ សភាវោ។ និវេសនម្ហីតិ តំ នគរំ សន្ធាយាហ។ បរិមោចយេតិ បរិមោចេយ្យំ។ បរិហាបិតន្តិ ឆឌ្ឌិតំ។ តេសុ ហិ មនុស្សេសុ ទូរមគ្គំ អាគតត្តា កេចិ កិលន្តា និទ្ទំ ឱក្កន្តា កេចិ ខាទន្តា បិវន្តា អម្ហាកំ និក្ខន្តភាវម្បិ ន ជានិំសុ, កេចិ គិលានា។ មយា សទ្ធិំ ចត្តារោ មាសេ កម្មំ កត្វា មម ឧបការកា មនុស្សា ចេត្ថ ពហូ, ន សក្កា មយា ឯកមនុស្សម្បិ ឆឌ្ឌេត្វា គន្តុំ, អហំ បន និវត្តិត្វា សព្ពម្បិ តំ តវ សេនំ ព្រហ្មទត្តេន ទិន្នំ អប្បដិវិទ្ធំ អានេស្សាមិ។ តុម្ហេ, មហារាជ, កត្ថចិ អវិលម្ពន្តា សីឃំ គច្ឆថ។ មយា ឯវា អន្តរាមគ្គេ ហត្ថិវាហនាទីនិ ឋបិតានិ, កិលន្តកិលន្តានិ បហាយ សមត្ថសមត្ថេហិ សីឃំ មិថិលមេវ បវិសថាតិ។

តតោ រាជា គាថមាហ –

៧០៣.

‘‘អប្បសេនោ មហាសេនំ, កថំ វិគ្គយ្ហ ឋស្សសិ;

ទុព្ពលោ ពលវន្តេន, វិហញ្ញិស្សសិ បណ្ឌិតា’’តិ។

តត្ថ វិគ្គយ្ហាតិ បរិប្ផរិត្វា។ វិហញ្ញិស្សសីតិ ហញ្ញិស្សសិ។

តតោ ពោធិសត្តោ អាហ –

៧០៤.

‘‘អប្បសេនោបិ ចេ មន្តី, មហាសេនំ អមន្តិនំ;

ជិនាតិ រាជា រាជានោ, អាទិច្ចោវុទយំ តម’’ន្តិ។

តត្ថ មន្តីតិ មន្តាយ សមន្នាគតោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោ។ អមន្តិនន្តិ អនុបាយកុសលំ ជិនាតិ, បញ្ញវា ទុប្បញ្ញំ ជិនាតិ។ រាជា រាជានោតិ ឯកោបិ ច ឯវរូបោ រាជា ពហូបិ ទុប្បញ្ញរាជានោ ជិនាតិយេវ។ យថា កិន្តិ? អាទិច្ចោវុទយំ តមន្តិ, យថា អាទិច្ចោ ឧទយន្តោ តមំ វិទ្ធំសេត្វា អាលោកំ ទស្សេតិ, ឯវំ ជិនាតិ ចេវ សូរិយោ វិយ វិរោចតិ ច។

ឥទំ វត្វា មហាសត្តោ រាជានំ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ វន្ទិត្វា ឧយ្យោជេសិ។ សោ ‘‘មុត្តោ វតម្ហិ អមិត្តហត្ថតោ, ឥមិស្សា ច លទ្ធត្តា មនោរថោបិ មេ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ ពោធិសត្តស្ស គុណេ អាវជ្ជេត្វា ឧប្បន្នបីតិបាមោជ្ជោ បណ្ឌិតស្ស គុណេ សេនកស្ស កថេន្តោ គាថមាហ –

៧០៥.

‘‘សុសុខំ វត សំវាសោ, បណ្ឌិតេហីតិ សេនក;

បក្ខីវ បញ្ជរេ ពទ្ធេ, មច្ឆេ ជាលគតេរិវ;

អមិត្តហត្ថត្តគតេ, មោចយី នោ មហោសធោ’’តិ។

តត្ថ សុសុខំ វតាតិ អតិសុខំ វត ឥទំ, យោ សំវាសោ បណ្ឌិតេហិ។ ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា អមិត្តហត្ថគតេ មោចយិ នោ មហោសធោ, តស្មា, សេនក, វទាមិ។ សុសុខំ វត ឥទំ, យោ ឯស បណ្ឌិតេហិ សំវាសោតិ។

តំ សុត្វា សេនកោបិ បណ្ឌិតស្ស គុណេ កថេន្តោ អាហ –

៧០៦.

‘‘ឯវមេតំ មហារាជ, បណ្ឌិតា ហិ សុខាវហា;

បក្ខីវ បញ្ជរេ ពទ្ធេ, មច្ឆេ ជាលគតេរិវ;

អមិត្តហត្ថត្តគតេ, មោចយី នោ មហោសធោ’’តិ។

អថ វេទេហរាជា នទិំ ឧត្តរិត្វា យោជនន្តរេ យោជនន្តរេ មហាសត្តេន ការិតគាមំ សម្បត្តោ។ តត្រស្ស ពោធិសត្តេន ឋបិតមនុស្សា ហត្ថិវាហនាទីនិ ចេវ អន្នបានាទីនិ ច អទំសុ។ សោ កិលន្តេ ហត្ថិអស្សរថាទយោ ឋបេត្វា ឥតរេ អាទាយ តេហិ សទ្ធិំ អញ្ញំ គាមំ បាបុណិ។ ឯតេនុបាយេន យោជនសតិកំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ មិថិលំ បាវិសិ។ មហាសត្តោបិ ឧមង្គទ្វារំ គន្ត្វា អត្តនា សន្នទ្ធខគ្គំ ឱមុញ្ចិត្វា ឧមង្គទ្វារេ វាលុកំ វិយូហិត្វា ឋបេសិ។ ឋបេត្វា ច បន ឧមង្គំ បវិសិត្វា ឧមង្គេន គន្ត្វា នគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ គន្ធោទកេន ន្ហត្វា នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សយនវរគតោ ‘‘មនោរថោ មេ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ និបជ្ជិ។ អថ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ចូឡនិរាជា សេនង្គំ វិចារយមានោ តំ នគរំ ឧបាគមិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៧០៧.

‘‘រក្ខិត្វា កសិណំ រត្តិំ, ចូឡនេយ្យោ មហព្ពលោ;

ឧទេន្តំ អរុណុគ្គស្មិំ, ឧបការិំ ឧបាគមិ។

៧០៨.

‘‘អារុយ្ហ បវរំ នាគំ, ពលវន្តំ សដ្ឋិហាយនំ;

រាជា អវោច បញ្ចាលោ, ចូឡនេយ្យោ មហព្ពលោ។

៧០៩.

‘‘សន្នទ្ធោ មណិវម្មេន, សរមាទាយ បាណិនា;

បេសិយេ អជ្ឈភាសិត្ថ, បុថុគុម្ពេ សមាគតេ’’តិ។

តត្ថ កសិណន្តិ សកលំ និស្សេសំ។ ឧទេន្តន្តិ ឧទេន្តេ។ ឧបការិន្តិ បញ្ចាលនគរំ ឧបាទាយ មហាសត្តេនការិតត្តា ‘‘ឧបការី’’តិ លទ្ធនាមកំ តំ នគរំ ឧបាគមិ។ អវោចាតិ អត្តនោ សេនំ អវោច។ បេសិយេតិ អត្តនោ បេសនការកេ។ អជ្ឈភាសិត្ថាតិ អធិអភាសិត្ថ, បុរេតរមេវ អភាសិត្ថ, បុថុគុម្ពេតិ ពហូសុ សិប្បេសុ បតិដ្ឋិតេ អនេកសិប្បជាននកេតិ។

ឥទានិ តេ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ –

៧១០.

‘‘ហត្ថារោហេ អនីកដ្ឋេ, រថិកេ បត្តិការកេ;

ឧបាសនម្ហិ កតហត្ថេ, វាលវេធេ សមាគតេ’’តិ។

តត្ថ ឧបាសនម្ហីតិ ធនុសិប្បេ។ កតហត្ថេតិ អវិរជ្ឈនវេធិតាយ សម្បន្នហត្ថេ។

ឥទានិ រាជា វេទេហំ ជីវគ្គាហំ គណ្ហាបេតុំ អាណាបេន្តោ អាហ –

៧១១.

‘‘បេសេថ កុញ្ជរេ ទន្តី, ពលវន្តេ សដ្ឋិហាយនេ;

មទ្ទន្តុ កុញ្ជរា នគរំ, វេទេហេន សុមាបិតំ។

៧១២.

‘‘វច្ឆទន្តមុខា សេតា, តិក្ខគ្គា អដ្ឋិវេធិនោ;

បណុន្នា ធនុវេគេន, សម្បតន្តុតរីតរា។

៧១៣.

‘‘មាណវា វម្មិនោ សូរា, ចិត្រទណ្ឌយុតាវុធា;

បក្ខន្ទិនោ មហានាគា, ហត្ថីនំ ហោន្តុ សម្មុខា។

៧១៤.

‘‘សត្តិយោ តេលធោតាយោ, អច្ចិមន្តា បភស្សរា;

វិជ្ជោតមានា តិដ្ឋន្តុ, សតរំសីវ តារកា។

៧១៥.

‘‘អាវុធពលវន្តានំ, គុណិកាយូរធារិនំ;

ឯតាទិសានំ យោធានំ, សង្គាមេ អបលាយិនំ;

វេទេហោ កុតោ មុច្ចិស្សតិ, សចេ បក្ខីវ កាហិតិ។

៧១៦.

‘‘តិំស មេ បុរិសនាវុត្យោ, សព្ពេវេកេកនិច្ចិតា;

យេសំ សមំ ន បស្សាមិ, កេវលំ មហីមំ ចរំ។

៧១៧.

‘‘នាគា ច កប្បិតា ទន្តី, ពលវន្តោ សដ្ឋិហាយនា;

យេសំ ខន្ធេសុ សោភន្តិ, កុមារា ចារុទស្សនា។

៧១៨.

‘‘បីតាលង្ការា បីតវសនា, បីតុត្តរនិវាសនា;

នាគខន្ធេសុ សោភន្តិ, ទេវបុត្តាវ នន្ទនេ។

៧១៩.

‘‘បាឋីនវណ្ណា នេត្តិំសា, តេលធោតា បភស្សរា;

និដ្ឋិតា នរធីរេភិ, សមធារា សុនិស្សិតា។

៧២០.

‘‘វេល្លាលិនោ វីតមលា, សិក្កាយសមយា ទឡា;

គហិតា ពលវន្តេភិ, សុប្បហារប្បហារិភិ។

៧២១.

‘‘សុវណ្ណថរុសម្បន្នា, លោហិតកច្ឆុបធារិតា;

វិវត្តមានា សោភន្តិ, វិជ្ជូវព្ភឃនន្តរេ។

៧២២.

‘‘បដាកា វម្មិនោ សូរា, អសិចម្មស្ស កោវិទា;

ធនុគ្គហា សិក្ខិតរា, នាគខន្ធេ និបាតិនោ។

៧២៣.

‘‘ឯតាទិសេហិ បរិក្ខិត្តោ, នត្ថិ មោក្ខោ ឥតោ តវ;

បភាវំ តេ ន បស្សាមិ, យេន ត្វំ មិថិលំ វជេ’’តិ។

តត្ថ ទន្តីតិ សម្បន្នទន្តេ។ វច្ឆទន្តមុខាតិ និខាទនសទិសមុខា។ បណុន្នាតិ វិស្សដ្ឋា។ សម្បតន្តុតរីតរាតិ ឯវរូបា សរា ឥតរីតរា សម្បតន្តុ សមាគច្ឆន្តុ។ ឃនមេឃវស្សំ វិយ សរវស្សំ វស្សថាតិ អាណាបេសិ។ មាណវាតិ តរុណយោធា។ វម្មិនោតិ វម្មហត្ថា។ ចិត្រទណ្ឌយុតាវុធាតិ ចិត្រទណ្ឌយុត្តេហិ អាវុធេហិ សមន្នាគតា។ បក្ខន្ទិនោតិ សង្គាមបក្ខន្ទិកា។ មហានាគាតិ មហានាគេសុ កោញ្ចនាទំ កត្វា អាគច្ឆន្តេសុបិ និច្ចលា ឋត្វា តេសំ ទន្តេ គហេត្វា លុញ្ចិតុំ សមត្ថា យោធា។ សតរំសីវ តារកាតិ សតរំសី វិយ ឱសធិតារកា។ អាវុធពលវន្តានន្តិ អាវុធពលេន យុត្តានំ សមន្នាគតានំ។ គុណិកាយូរធារិនន្តិ គុណិ វុច្ចតិ កវចំ, កវចានិ ចេវ កាយូរាភរណានិ ច ធារេន្តានំ, កវចសង្ខាតានិ វា កាយូរានិ ធារេន្តានំ។ សចេ បក្ខីវ កាហិតីតិ សចេបិ បក្ខី វិយ អាកាសេ បក្ខន្ទនំ ករិស្សតិ, តថាបិ កិំ មុច្ចិស្សតីតិ វទតិ។

តិំស មេ បុរិសនាវុត្យោតិ បុរិសានំ តិំសសហស្សានិ នវុតិសតានិ តិំសនាវុត្យោតិ វុច្ចន្តិ។ សព្ពេវេកេកនិច្ចិតាតិ ឯត្តកា មយ្ហំ បរេសំ ហត្ថតោ អាវុធំ គហេត្វា បច្ចាមិត្តានំ សីសបាតនសមត្ថា ឯកេកំ វិចិនិត្វា គហិតា អនិវត្តិនោ យោធាតិ ទស្សេតិ។ កេវលំ មហីមំ ចរន្តិ សកលម្បិ ឥមំ មហិំ ចរន្តោ យេសំ សមំ សទិសំ ន បស្សាមិ, កុតោ ឧត្តរិតរំ, តេយេវ មេ យោធា ឯត្តកាតិ ទស្សេតិ។ ចារុទស្សនាតិ ចារុ វុច្ចតិ សុវណ្ណំ, សុវណ្ណវណ្ណាតិ អត្ថោ។ បីតាលង្ការាតិ បីតវណ្ណសុវណ្ណាលង្ការា។ បីតវសនាតិ បីតវណ្ណសុវណ្ណវត្ថា។ បីតុត្តរនិវាសនាតិ បីតឧត្តរាសង្គនិវត្ថា។ បាឋីនវណ្ណាតិ បាសាណមច្ឆសទិសា។ នេត្តិំសាតិ ខគ្គា។ នរធីរេភីតិ បណ្ឌិតបុរិសេហិ។ សុនិស្សិតាតិ សុនិសិតា អតិតិខិណា។

វេល្លាលិនោតិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ សូរិយោ វិយ វិជ្ជោតមានា។ សិក្កាយសមយាតិ សត្ត វារេ កោញ្ចសកុណេ ខាទាបេត្វា គហិតេន សិក្កាយសេន កតា។ សុប្បហារប្បហារិភីតិ ទឡ្ហប្បហារេហិ យោធេហិ។ លោហិតកច្ឆុបធារិតាតិ លោហិតវណ្ណាយ កោសិយា សមន្នាគតា។ បដាកាតិ អាកាសេ បរិវត្តនសមត្ថា។ សូរាតិ ជាតិសូរា។ អសិចម្មស្ស កោវិទាតិ ឯតេសំ គហណេ កុសលា។ ធនុគ្គហាតិ ធនុគ្គហកា។ សិក្ខិតរាតិ ឯតស្មិំ ធនុគ្គហណេ អតិវិយ សិក្ខិតា។ នាគខន្ធេ និបាតិនោតិ ហត្ថិក្ខន្ធេ ខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា និបាតនសមត្ថា។ នត្ថិ មោក្ខោតិ អម្ភោ, វេទេហ, ត្វំ បឋមំ តាវ គហបតិបុត្តស្សានុភាវេន មុត្តោសិ, ឥទានិ បន នត្ថិ តវ មោក្ខោតិ វទតិ។ បភាវំ តេតិ ឥទានិ តេ រាជានុភាវំ ន បស្សាមិ, យេន ត្វំ មិថិលំ គមិស្សសិ ខិប្បំ, ជាលេ បវិដ្ឋមច្ឆោ វិយ ជាតោសីតិ។

ចូឡនិរាជា វេទេហំ តជ្ជេន្តោ ‘‘ឥទានិ នំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វជិរង្កុសេន នាគំ ចោទេន្តោ ‘‘គណ្ហថ, ភិន្ទថ, វិជ្ឈថា’’តិ សេនំ អាណាបេន្តោ ឧបការិនគរំ អវត្ថរន្តោ វិយ ឧបាគមិ។ អថ នំ មហាសត្តស្ស ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសា ‘‘កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ គហេត្វា បរិវារយិំសុ។ តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តោ សិរិសយនា វុដ្ឋាយ កតសរីរប្បដិជគ្គនោ ភុត្តបាតរាសោ អលង្កតប្បដិយត្តោ សតសហស្សគ្ឃនកំ កាសិកវត្ថំ និវាសេត្វា រត្តកម្ពលំ ឯកំសេ ករិត្វា សត្តរតនវិចិត្តំ វលញ្ជនទណ្ឌកំ អាទាយ សុវណ្ណបាទុកំ អារុយ្ហ ទេវច្ឆរាយ វិយ អលង្កតឥត្ថិយា វាលពីជនិយា ពីជិយមានោ អលង្កតបាសាទេ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ចូឡនិរញ្ញោ អត្តានំ ទស្សេន្តោ សក្កទេវរាជលីលាយ អបរាបរំ ចង្កមិ។ ចូឡនិរាជាបិ តស្ស រូបសិរិំ ឱលោកេត្វា ចិត្តំ បសាទេតុំ នាសក្ខិ, ‘‘ឥទានិ នំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ តុរិតតុរិតោវ ហត្ថិំ បេសេសិ។ បណ្ឌិតោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ‘វេទេហោ មេ លទ្ធោ’តិ សញ្ញាយ តុរិតតុរិតោវ អាគច្ឆតិ, ន ជានាតិ អត្តនោ បុត្តទារំ គហេត្វា អម្ហាកំ រញ្ញោ គតភាវំ, សុវណ្ណាទាសសទិសំ មម មុខំ ទស្សេត្វា កថេស្សាមិ តេន សទ្ធិ’’ន្តិ។ សោ វាតបានេ ឋិតោវ មធុរស្សរំ និច្ឆារេត្វា តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ អាហ –

៧២៤.

‘‘កិំ នុ សន្តរមានោវ, នាគំ បេសេសិ កុញ្ជរំ;

បហដ្ឋរូបោ អាបតសិ, សិទ្ធត្ថោស្មីតិ មញ្ញសិ។

៧២៥.

‘‘ឱហរេតំ ធនុំ ចាបំ, ខុរប្បំ បដិសំហរ;

ឱហរេតំ សុភំ វម្មំ, វេឡុរិយមណិសន្ថត’’ន្តិ។

តត្ថ កុញ្ជរន្តិ សេដ្ឋំ។ បហដ្ឋរូបោតិ ហដ្ឋតុដ្ឋចិត្តោ សោមនស្សជាតោ។ អាបតសីតិ អាគច្ឆសិ។ សិទ្ធត្ថោស្មីតិ និប្ផន្នត្ថោស្មិ, មនោរថោ មេ មត្ថកំ បត្តោតិ មញ្ញសិ។ ឱហរេតន្តិ ឥមំ ចាបសង្ខាតំ ធនុំ ឱហរ, អវហរ, ឆឌ្ឌេហិ, កោ នុ តេ ឯតេនត្ថោ។ បដិសំហរាតិ អបនេត្វា អញ្ញស្ស វា ទេហិ, បដិច្ឆន្នេ វា ឋានេ ឋបេហិ, កិំ ខុរប្បេន ករិស្សសិ។ វម្មន្តិ ឯតំ វម្មម្បិ អបនេហិ។ ឥទំ តយា ហិយ្យោ បដិមុក្កំ ភវិស្សតិ, ឆឌ្ឌេហិ នំ, មា តេ សរីរំ ឧប្បណ្ឌុកំ អហោសិ, អកិលមេត្វា បាតោវ នគរំ បវិសាហីតិ រញ្ញា សទ្ធិំ កេឡិមកាសិ។

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘គហបតិបុត្តោ មយា សទ្ធិំ កេឡិំ ករោតិ, អជ្ជ តេ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ តជ្ជេន្តោ គាថមាហ –

៧២៦.

‘‘បសន្នមុខវណ្ណោសិ, ម្ហិតបុព្ពញ្ច ភាសសិ;

ហោតិ ខោ មរណកាលេ, ឯទិសី វណ្ណសម្បទា’’តិ។

តត្ថ ម្ហិតបុព្ពញ្ចាតិ បឋមំ ម្ហិតំ កត្វា បច្ឆា ភាសន្តោ ម្ហិតបុព្ពមេវ ភាសសិ, មំ កិស្មិញ្ចិ ន គណេសិ។ ហោតិ ខោតិ មរណកាលេ នាម វណ្ណសម្បទា ហោតិយេវ, តស្មា ត្វំ វិរោចសិ, អជ្ជ តេ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ជយបានំ បិវិស្សាមាតិ។

ឯវំ តស្ស តេន សទ្ធិំ កថនកាលេ មហាពលកាយោ មហាសត្តស្ស រូបសិរិំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ, អម្ហាកំ រាជា មហោសធបណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេតិ, កិំ នុ ខោ កថេសិ, ឯតេសំ កថំ សុណិស្សាមា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកមេវ អគមាសិ។ បណ្ឌិតោបិ តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘ន មំ ‘មហោសធបណ្ឌិតោ’តិ ជានាសិ។ នាហំ អត្តានំ មារេតុំ ទស្សាមិ, មន្តោ តេ, ទេវ, ភិន្នោ, កេវដ្ដេន ច តយា ច ហទយេន ចិន្តិតំ ន ជាតំ, មុខេន កថិតមេវ ជាត’’ន្តិ បកាសេន្តោ អាហ –

៧២៧.

មោឃំ តេ គជ្ជិតំ រាជ, ភិន្នមន្តោសិ ខត្តិយ;

ទុគ្គណ្ហោសិ តយា រាជា, ខឡុង្កេនេវ សិន្ធវោ។

៧២៨.

‘‘តិណ្ណោ ហិយ្យោ រាជា គង្គំ, សាមច្ចោ សបរិជ្ជនោ;

ហំសរាជំ យថា ធង្កោ, អនុជ្ជវំ បតិស្សសី’’តិ។

តត្ថ ភិន្នមន្តោសីតិ យោ តយា កេវដ្ដេន សទ្ធិំ សយនគព្ភេ មន្តោ គហិតោ, តំ មន្តំ ន ជានាតីតិ មា សញ្ញំ ករិ, បគេវ សោ មយា ញាតោ, ភិន្នមន្តោ អសិ ជាតោ។ ទុគ្គណ្ហោសិ តយាតិ មហារាជ, តយា អម្ហាកំ រាជា អស្សខឡុង្កេន សិន្ធវោ វិយ ទុគ្គណ្ហោសិ, ខឡុង្កំ អារុឡ្ហេន ជវសម្បន្នំ អាជានីយំ អារុយ្ហ គច្ឆន្តោ វិយ គហេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ។ ខឡុង្កោ វិយ ហិ កេវដ្ដោ, តំ អារុឡ្ហបុរិសោ វិយ ត្វំ, ជវសម្បន្នោ សិន្ធវោ វិយ អហំ, តំ អារុឡ្ហបុរិសោ វិយ អម្ហាកំ រាជាតិ ទស្សេតិ។ តិណ្ណោ ហិយ្យោតិ ហិយ្យោវ ឧត្តិណ្ណោ។ សោ ច ខោ សាមច្ចោ សបរិជនោ, ន ឯកកោវ បលាយិត្វា គតោ។ អនុជ្ជវន្តិ សចេ បន ត្វំ តំ អនុជវិស្សសិ អនុពន្ធិស្សសិ, អថ យថា សុវណ្ណហំសរាជំ អនុជវន្តោ ធង្កោ អន្តរាវ បតិស្សតិ, ឯវំ បតិស្សសិ, អន្តរាវ វិនាសំ បាបុណិស្សសីតិ វទតិ។

ឥទានិ សោ អឆម្ភិតកេសរសីហោ វិយ ឧទាហរណំ អាហរន្តោ អាហ –

៧២៩.

‘‘សិង្គាលា រត្តិភាគេន, ផុល្លំ ទិស្វាន កិំសុកំ;

មំសបេសីតិ មញ្ញន្តា, បរិព្យូឡ្ហា មិគាធមា។

៧៣០.

‘‘វីតិវត្តាសុ រត្តីសុ, ឧគ្គតស្មិំ ទិវាករេ;

កិំ សុកំ ផុល្លិតំ ទិស្វា, អាសច្ឆិន្នា មិគាធមា។

៧៣១.

‘‘ឯវមេវ តុវំ រាជ, វេទេហំ បរិវារិយ;

អាសច្ឆិន្នោ គមិស្សសិ, សិង្គាលា កិំសុកំ យថា’’តិ។

តត្ថ ទិស្វានាតិ ចន្ទាលោកេន ឱលោកេត្វា។ បរិព្យូឡ្ហាតិ បាតោវ មំសបេសិំ ខាទិត្វា គមិស្សាមាតិ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ។ វីតិវត្តាសូតិ តេ យាសុ យាសុ រត្តីសុ ឯវំ អដ្ឋំសុ, តាសុ តាសុ រត្តីសុ អតីតាសុ។ ទិស្វាតិ សូរិយាលោកេន កិំសុកំ ទិស្វា ‘‘ន ឥទំ មំស’’ន្តិ ញត្វា ឆិន្នាសា ហុត្វា បលាយិំសុ។ សិង្គាលាតិ យថា សិង្គាលា កិំសុកំ បរិវារេត្វា អាសច្ឆិន្នា គតា, ឯវំ តុវម្បិ ឥធ វេទេហរញ្ញោ នត្ថិភាវំ ញត្វា អាសច្ឆិន្នោ ហុត្វា គមិស្សសិ, សេនំ គហេត្វា បលាយិស្សសីតិ ទីបេតិ។

រាជា តស្ស អឆម្ភិតវចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ គហបតិបុត្តោ អតិសូរោ ហុត្វា កថេសិ, និស្សំសយំ វេទេហោ បលាតោ ភវិស្សតី’’តិ។ សោ អតិវិយ កុជ្ឈិត្វា ‘‘បុព្ពេ មយំ គហបតិបុត្តំ និស្សាយ ឧទរសាដកស្សបិ អស្សាមិកា ជាតា, ឥទានិ តេន អម្ហាកំ ហត្ថគតោ បច្ចាមិត្តោ បលាបិតោ, ពហុស្ស វត នោ អនត្ថស្ស ការកោ, ឧភិន្នំ កត្តព្ពការណំ ឥមស្សេវ ករិស្សាមី’’តិ តស្ស ការណំ កាតុំ អាណាបេន្តោ អាហ –

៧៣២.

‘‘ឥមស្ស ហត្ថេ បាទេ ច, កណ្ណនាសញ្ច ឆិន្ទថ;

យោ មេ អមិត្តំ ហត្ថគតំ, វេទេហំ បរិមោចយិ។

៧៣៣.

‘‘ឥមំ មំសំវ បាតព្យំ, សូលេ កត្វា បចន្តុ នំ;

យោ មេ អមិត្តំ ហត្ថគតំ, វេទេហំ បរិមោចយិ។

៧៣៤.

‘‘យថាបិ អាសភំ ចម្មំ, បថព្យា វិតនីយតិ;

សីហស្ស អថោ ព្យគ្ឃស្ស, ហោតិ សង្កុសមាហតំ។

៧៣៥.

‘‘ឯវំ តំ វិតនិត្វាន, វេធយិស្សាមិ សត្តិយា;

យោ មេ អមិត្តំ ហត្ថគតំ, វេទេហំ បរិមោចយី’’តិ។

តត្ថ បាតព្យន្តិ បាចយិតព្ពំ បចិតព្ពយុត្តកំ មិគាទីនំ មំសំ វិយ ឥមំ គហបតិបុត្តំ សូលេ អាវុណិត្វា បចន្តុ។ សីហស្ស អថោ ព្យគ្ឃស្សាតិ ឯតេសញ្ច យថា ចម្មំ សង្កុសមាហតំ ហោតិ, ឯវំ ហោតុ។ វេធយិស្សាមីតិ វិជ្ឈាបេស្សាមិ។

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ហសិតំ កត្វា ‘‘អយំ រាជា អត្តនោ ទេវិយា ច ពន្ធវានញ្ច មយា មិថិលំ បហិតភាវំ ន ជានាតិ, តេន មេ ឥមំ កម្មការណំ វិចារេតិ, កោធវសេន ខោ បន មំ ឧសុនា វា វិជ្ឈេយ្យ, អញ្ញំ វា អត្តនោ រុច្ចនកំ ករេយ្យ, សោកាតុរំ ឥមំ វេទនាប្បត្តំ កត្វា ហត្ថិបិដ្ឋេយេវ វិសញ្ញិំ នំ និបជ្ជាបេតុំ តំ ការណំ អារោចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៧៣៦.

‘‘សចេ មេ ហត្ថេ បាទេ ច, កណ្ណនាសញ្ច ឆេច្ឆសិ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទស្ស, វេទេហោ ឆេទយិស្សតិ។

៧៣៧.

‘‘សចេ មេ ហត្ថេ បាទេ ច, កណ្ណនាសញ្ច ឆេច្ឆសិ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទិយា, វេទេហោ ឆេទយិស្សតិ។

៧៣៨.

‘‘សចេ មេ ហត្ថេ បាទេ ច, កណ្ណនាសញ្ច ឆេច្ឆសិ;

ឯវំ នន្ទាយ ទេវិយា, វេទេហោ ឆេទយិស្សតិ។

៧៣៩.

‘‘សចេ មេ ហត្ថេ បាទេ ច, កណ្ណនាសញ្ច ឆេច្ឆសិ;

ឯវំ តេ បុត្តទារស្ស, វេទេហោ ឆេទយិស្សតិ។

៧៤០.

‘‘សចេ មំសំវ បាតព្យំ, សូលេ កត្វា បចិស្សសិ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទស្ស, វេទេហោ បាចយិស្សតិ។

៧៤១.

‘‘សចេ មំសំវ បាតព្យំ, សូលេ កត្វា បចិស្សសិ;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទិយា, វេទេហោ បាចយិស្សតិ។

៧៤២.

‘‘សចេ មំសំវ បាតព្យំ, សូលេ កត្វា បចិស្សសិ;

ឯវំ នន្ទាយ ទេវិយា, វេទេហោ បាចយិស្សតិ។

៧៤៣.

‘‘សចេ មំសំវ បាតព្យំ, សូលេ កត្វា បចិស្សសិ;

ឯវំ តេ បុត្តទារស្ស, វេទេហោ បាចយិស្សតិ។

៧៤៤.

‘‘សចេ មំ វិតនិត្វាន, វេធយិស្សសិ សត្តិយា;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទស្ស, វេទេហោ វេធយិស្សតិ។

៧៤៥.

‘‘សចេ មំ វិតនិត្វាន, វេធយិស្សសិ សត្តិយា;

ឯវំ បញ្ចាលចន្ទិយា, វេទេហោ វេធយិស្សតិ។

៧៤៦.

‘‘សចេ មំ វិតនិត្វាន, វេធយិស្សសិ សត្តិយា;

ឯវំ នន្ទាយ ទេវិយា, វេទេហោ វេធយិស្សតិ។

៧៤៧.

‘‘សចេ មំ វិតនិត្វាន, វេធយិស្សសិ សត្តិយា;

ឯវំ តេ បុត្តទារស្ស, វេទេហោ វេធយិស្សតិ;

ឯវំ នោ មន្តិតំ រហោ, វេទេហេន មយា សហ។

៧៤៨.

‘‘យថាបិ បលសតំ ចម្មំ, កោន្តិមន្តាសុនិដ្ឋិតំ;

ឧបេតិ តនុតាណាយ, សរានំ បដិហន្តវេ។

៧៤៩.

‘‘សុខាវហោ ទុក្ខនុទោ, វេទេហស្ស យសស្សិនោ;

មតិំ តេ បដិហញ្ញាមិ, ឧសុំ បលសតេន វា’’តិ។

តត្ថ ឆេទយិស្សតីតិ ‘‘បណ្ឌិតស្ស កិរ ចូឡនិនា ហត្ថបាទា ឆិន្នា’’តិ សុត្វាវ ឆេទយិស្សតិ។ បុត្តទារស្សាតិ មម ឯកស្ស ឆិន្ទនបច្ចយា តវ ទ្វិន្នំ បុត្តានញ្ចេវ អគ្គមហេសិយា ចាតិ តិណ្ណម្បិ ជនានំ អម្ហាកំ រាជា ឆេទយិស្សតិ។ ឯវំ នោ មន្តិតំ រហោតិ មហារាជ, មយា ច វេទេហរាជេន ច ឯវំ រហសិ មន្តិតំ ‘‘យំ យំ ឥធ មយ្ហំ ចូឡនិរាជា ការេតិ, តំ តំ តត្ថ តស្ស បុត្តទារានំ កាតព្ព’’ន្តិ។ បលសតន្តិ បលសតប្បមាណំ ពហូ ខារេ ខាទាបេត្វា មុទុភាវំ ឧបនីតំ ចម្មំ។ កោន្តិមន្តាសុនិដ្ឋិតន្តិ កោន្តិមន្តា វុច្ចតិ ចម្មការសត្ថំ, តាយ កន្តនលិខិតានំ វសេន កតត្តា សុដ្ឋុ និដ្ឋិតំ។ តនុតាណាយាតិ យថា តំ ចម្មំ សង្គាមេ សរានំ បដិហន្តវេ សរីរតាណំ ឧបេតិ, សរេ បដិហនិត្វា សរីរំ រក្ខតិ។ សុខាវហោតិ មហារាជ, អហម្បិ អម្ហាកំ រញ្ញោ បច្ចាមិត្តានំ វារណត្ថេន តំ សរបរិត្តាណចម្មំ វិយ សុខាវហោ។ ទុក្ខនុទោតិ កាយិកសុខចេតសិកសុខញ្ច អាវហាមិ, ទុក្ខញ្ច នុទេមិ។ មតិន្តិ តស្មា តវ មតិំ បញ្ញំ ឧសុំ តេន បលសតចម្មេន វិយ អត្តនោ មតិយា បដិហនិស្សាមីតិ។

តំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ ‘‘គហបតិបុត្តោ កិំ កថេតិ, យថា កិរ អហំ ឯតស្ស ករិស្សាមិ, ឯវំ វេទេហរាជា មម បុត្តទារានំ កម្មការណំ ករិស្សតិ, ន ជានាតិ មម បុត្តទារានំ អារក្ខស្ស សុសំវិហិតភាវំ, ‘ឥទានិ មារេស្សតី’តិ មរណភយេន វិលបតិ, នាស្ស វចនំ សទ្ទហាមី’’តិ។ មហាសត្តោ ‘‘អយំ មំ មរណភយេន កថេតីតិ មញ្ញតិ, ជានាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ –

៧៥០.

‘‘ឥង្ឃ បស្ស មហារាជ, សុញ្ញំ អន្តេបុរំ តវ;

ឱរោធា ច កុមារា ច, តវ មាតា ច ខត្តិយ;

ឧមង្គា នីហរិត្វាន, វេទេហស្សុបនាមិតា’’តិ។

តត្ថ ឧមង្គាតិ មហារាជ, មយា អត្តនោ មាណវេ បេសេត្វា បាសាទា ឱតរាបេត្វា ជង្ឃឧមង្គេន អាហរាបេត្វា មហាឧមង្គា នីហរិត្វា ពន្ធវា តេ វេទេហស្ស ឧបនាមិតាតិ។

តំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ ‘‘បណ្ឌិតោ អតិវិយ ទឡ្ហំ កត្វា កថេតិ, មយា ច រត្តិភាគេ គង្គាបស្សេ នន្ទាទេវិយា សទ្ទោ វិយ សុតោ, មហាបញ្ញោ បណ្ឌិតោ កទាចិ សច្ចំ ភណេយ្យា’’តិ។ សោ ឧប្បន្នពលវសោកោបិ សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វា អសោចន្តោ វិយ ឯកំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា ជាននត្ថាយ បេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៥១.

‘‘ឥង្ឃ អន្តេបុរំ មយ្ហំ, គន្ត្វាន វិចិនាថ នំ;

យថា ឥមស្ស វចនំ, សច្ចំ វា យទិ វា មុសា’’តិ។

សោ សបរិវារោ រាជនិវេសនំ គន្ត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោ បវិសិត្វា ហត្ថបាទេ ពន្ធិត្វា មុខញ្ច បិទហិត្វា នាគទន្តកេសុ ឱលគ្គិតេ អន្តេបុរបាលកេ ច ខុជ្ជវាមនកាទយោ ច ភាជនានិ ភិន្ទិត្វា តត្ថ តត្ថ វិប្បកិណ្ណខាទនីយភោជនីយញ្ច រតនឃរទ្វារានិ វិវរិត្វា កតរតនវិលោបំ វិវដទ្វារំ សិរិគព្ភញ្ច យថាវិវដេហិ ឯវ វាតបានេហិ បវិសិត្វា ចរមានំ កាកគណញ្ច ឆឌ្ឌិតគាមសទិសំ សុសានភូមិយំ វិយ ច និស្សិរិកំ រាជនិវេសនញ្ច ទិស្វា បុនាគន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេន្តោ អាហ –

៧៥២.

‘‘ឯវមេតំ មហារាជ, យថា អាហ មហោសធោ;

សុញ្ញំ អន្តេបុរំ សព្ពំ, កាកបដ្ដនកំ យថា’’តិ។

តត្ថ កាកបដ្ដនកំ យថាតិ មច្ឆគន្ធេន អាគតេហិ កាកគណេហិ សមាកិណ្ណោ សមុទ្ទតីរេ ឆឌ្ឌិតគាមកោ វិយ។

តំ សុត្វា រាជា ចតុន្នំ ជនានំ បិយវិប្បយោគសម្ភវេន សោកេន កម្បមានោ ‘‘ឥទំ មម ទុក្ខំ គហបតិបុត្តំ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ទណ្ឌេន ឃដ្ដិតោ អាសីវិសោ វិយ ពោធិសត្តស្ស អតិវិយ កុជ្ឈិ។ មហាសត្តោ តស្សាការំ ទិស្វា ‘‘អយំ រាជា មហាយសោ កទាចិ កោធវសេន ‘កិំ មម ឯតេហី’តិ ខត្តិយមានេន មំ វិហេឋេយ្យ, យំនូនាហំ នន្ទាទេវិំ ឥមិនា អទិដ្ឋបុព្ពំ វិយ ករោន្តោ តស្សា សរីរវណ្ណំ វណ្ណេយ្យំ។ អថ សោ តំ អនុស្សរិត្វា ‘សចាហំ មហោសធំ មារេស្សាមិ, ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ ន លភិស្សាមិ, អមារេន្តោ បុន តំ លភិស្សាមី’តិ អត្តនោ ភរិយាយ សិនេហេន ន កិញ្ចិ មយ្ហំ ករិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ អនុរក្ខណត្ថំ បាសាទេ ឋិតោវ រត្តកម្ពលន្តរា សុវណ្ណវណ្ណំ ពាហុំ នីហរិត្វា តស្សា គតមគ្គាចិក្ខនវសេន វណ្ណេន្តោ អាហ –

៧៥៣.

‘‘ឥតោ គតា មហារាជ, នារី សព្ពង្គសោភនា;

កោសម្ពផលកសុស្សោណី, ហំសគគ្គរភាណិនី។

៧៥៤.

‘‘ឥតោ នីតា មហារាជ, នារី សព្ពង្គសោភនា;

កោសេយ្យវសនា សាមា, ជាតរូបសុមេខលា។

៧៥៥.

‘‘សុរត្តបាទា កល្យាណី, សុវណ្ណមណិមេខលា;

បារេវតក្ខី សុតនូ, ពិម្ពោដ្ឋា តនុមជ្ឈិមា។

៧៥៦.

‘‘សុជាតា ភុជលដ្ឋីវ, វេទីវ តនុមជ្ឈិមា;

ទីឃស្សា កេសា អសិតា, ឦសកគ្គបវេល្លិតា។

៧៥៧.

‘‘សុជាតា មិគឆាបាវ, ហេមន្តគ្គិសិខារិវ;

នទីវ គិរិទុគ្គេសុ, សញ្ឆន្នា ខុទ្ទវេឡុភិ។

៧៥៨.

‘‘នាគនាសូរុ កល្យាណី, បរមា តិម្ពរុត្ថនី;

នាតិទីឃា នាតិរស្សា, នាលោមា នាតិលោមសា’’តិ។

តត្ថ ឥតោតិ ឧមង្គំ ទស្សេតិ។ កោសម្ពផលកសុស្សោណីតិ វិសាលកញ្ចនផលកំ វិយ សុន្ទរសោណី។ ហំសគគ្គរភាណិនីតិ គោចរត្ថាយ វិចរន្តានំ ហំសបោតកានំ វិយ គគ្គរេន មធុរេន សរេន សមន្នាគតា។ កោសេយ្យវសនាតិ កញ្ចនខចិតកោសេយ្យវត្ថវសនា។ សាមាតិ សុវណ្ណសាមា។ បារេវតក្ខីតិ បញ្ចសុ បសាទេសុ រត្តដ្ឋានេ បារេវតសកុណិសទិសក្ខី។ សុតនូតិ សោភនសរីរា។ ពិម្ពោដ្ឋាតិ ពិម្ពផលំ វិយ សុរជ្ជិតមដ្ឋោដ្ឋបរិយោសានា។ តនុមជ្ឈិមាតិ ករមិតតនុមជ្ឈិមា។ សុជាតា ភុជលដ្ឋីវាតិ វិជម្ភនកាលេ វាតេរិតរត្តបល្លវវិលាសិនី សុជាតា ភុជលតា វិយ វិរោចតិ។ វេទីវាតិ កញ្ចនវេទិ វិយ តនុមជ្ឈិមា។ ឦសកគ្គបវេល្លិតាតិ ឦសកំ អគ្គេសុ ឱនតា។ ឦសកគ្គបវេល្លិតា វា នេត្តិំសាយ អគ្គំ វិយ វិនតា។

មិគឆាបាវាតិ បព្ពតសានុម្ហិ សុជាតា ឯកវស្សិកព្យគ្ឃបោតិកា វិយ វិលាសកុត្តិយុត្តា។ ហេមន្តគ្គិសិខារិវាតិ ឱភាសសម្បន្នតាយ ហេមន្តេ អគ្គិសិខា វិយ សោភតិ។ ខុទ្ទវេឡុភីតិ យថា ខុទ្ទកេហិ ឧទកវេឡូហិ សញ្ឆន្នា នទី សោភតិ, ឯវំ តនុកលោមាយ លោមរាជិយា សោភតិ។ កល្យាណីតិ ឆវិមំសកេសន្ហារុអដ្ឋីនំ វសេន បញ្ចវិធេន កល្យាណេន សមន្នាគតា។ បរមា តិម្ពរុត្ថនីតិ តិម្ពរុត្ថនី បរមា ឧត្តមា, សុវណ្ណផលកេ ឋបិតសុវណ្ណវណ្ណតិម្ពរុផលទ្វយមិវស្សា សុសណ្ឋានសម្បន្នំ និរន្តរំ ថនយុគលំ។

ឯវំ មហាសត្តេ តស្សា រូបសិរិំ វណ្ណេន្តេវ តស្ស សា បុព្ពេ អទិដ្ឋបុព្ពា វិយ អហោសិ, ពលវសិនេហំ ឧប្បាទេសិ។ អថស្ស សិនេហុប្បត្តិភាវំ ញត្វា មហាសត្តោ អនន្តរំ គាថមាហ –

៧៥៩.

‘‘នន្ទាយ នូន មរណេន, នន្ទសិ សិរិវាហន;

អហញ្ច នូន នន្ទា ច, គច្ឆាម សមសាធន’’ន្តិ។

តត្ថ សិរិវាហនាតិ សិរិសម្បន្នវាហន មហារាជ, នូន ត្វំ ឯវំ ឧត្តមរូបធរាយ នន្ទាយ មរណេន នន្ទសីតិ វទតិ។ គច្ឆាមាតិ សចេ ហិ ត្វំ មំ មារេស្សសិ, ឯកំសេនេវ អម្ហាកំ រាជា នន្ទំ មារេស្សតិ។ ឥតិ នន្ទា ច អហញ្ច យមស្ស សន្តិកំ គមិស្សាម, យមោ អម្ហេ ឧភោ ទិស្វា នន្ទំ មយ្ហមេវ ទស្សតិ, តស្ស តុយ្ហំ មំ មារេត្វា តាទិសំ ឥត្ថិរតនំ អលភន្តស្ស កិំ រជ្ជេន, នាហំ អត្តនោ មរណេន បរិហានិំ បស្សាមិ, ទេវាតិ។

ឥតិ មហាសត្តោ ឯត្តកេ ឋានេ នន្ទមេវ វណ្ណេសិ, ន ឥតរេ តយោ ជនេ។ កិំការណា? សត្តា ហិ នាម បិយភរិយាសុ វិយ សេសេសុ អាលយំ ន ករោន្តិ, មាតរំ វា សរន្តោ បុត្តធីតរោបិ សរិស្សតីតិ តស្មា តមេវ វណ្ណេសិ, រាជមាតរំ បន មហល្លិកាភាវេន ន វណ្ណេសិ។ ញាណសម្បន្នេ មហាសត្តេ មធុរស្សរេន វណ្ណេន្តេយេវ នន្ទាទេវី អាគន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ ឋិតា វិយ អហោសិ។ តតោ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘ឋបេត្វា មហោសធំ អញ្ញោ មម ភរិយំ អានេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ។ អថស្ស នំ សរន្តស្ស សោកោ ឧប្បជ្ជិ។ អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មហារាជ, ទេវី ច តេ បុត្តោ ច មាតា ច តយោបិ អាគច្ឆិស្សន្តិ, មម គមនមេវេត្ថ បមាណំ, តស្មា ត្វំ អស្សាសំ បដិលភ, នរិន្ទា’’តិ រាជានំ អស្សាសេសិ។ អថ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘អហំ អត្តនោ នគរំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតំ ការាបេត្វា ឥមំ ឧបការិនគរំ ឯត្តកេន ពលវាហនេន បរិក្ខិបិត្វាវ ឋិតោ។ អយំ បន បណ្ឌិតោ ឯវំ សុគោបិតាបិ មម នគរា ទេវិញ្ច មេ បុត្តញ្ច មាតរញ្ច អានេត្វា វេទេហស្ស ទាបេសិ។ អម្ហេសុ ច ឯវំ បរិវារេត្វា ឋិតេស្វេវ ឯកស្សបិ អជានន្តស្ស វេទេហំ សសេនាវាហនំ បលាបេសិ។ កិំ នុ ខោ ទិព្ពមាយំ ជានាតិ, ឧទាហុ ចក្ខុមោហន’’ន្តិ។ អថ នំ បុច្ឆន្តោ អាហ –

៧៦០.

‘‘ទិព្ពំ អធីយសេ មាយំ, អកាសិ ចក្ខុមោហនំ;

យោ មេ អមិត្តំ ហត្ថគតំ, វេទេហំ បរិមោចយី’’តិ។

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘អហំ ទិព្ពមាយំ ជានាមិ, បណ្ឌិតា ហិ នាម ទិព្ពមាយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ភយេ សម្បត្តេ អត្តានម្បិ បរម្បិ ទុក្ខតោ មោចយន្តិយេវា’’តិ វត្វា អាហ –

៧៦១.

‘‘អធីយន្តិ មហារាជ, ទិព្ពមាយិធ បណ្ឌិតា;

តេ មោចយន្តិ អត្តានំ, បណ្ឌិតា មន្តិនោ ជនា។

៧៦២.

‘‘សន្តិ មាណវបុត្តា មេ, កុសលា សន្ធិឆេទកា;

យេសំ កតេន មគ្គេន, វេទហោ មិថិលំ គតោ’’តិ។

តត្ថ ទិព្ពមាយិធាតិ ទិព្ពមាយំ ឥធ។ មាណវបុត្តាតិ ឧបដ្ឋាកតរុណយោធា។ យេសំ កតេនាតិ យេហិ កតេន។ មគ្គេនាតិ អលង្កតឧមង្គេន។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អលង្កតឧមង្គេន កិរ គតោ, កីទិសោ នុ ខោ ឧមង្គោ’’តិ ឧមង្គំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសិ។ អថស្ស ឥច្ឆិតំ ញត្វា មហាសត្តោ ‘‘រាជា ឧមង្គំ ទដ្ឋុកាមោ, ទស្សេស្សាមិស្ស ឧមង្គ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ –

៧៦៣.

‘‘ឥង្ឃ បស្ស មហារាជ, ឧមង្គំ សាធុ មាបិតំ;

ហត្ថីនំ អថ អស្សានំ, រថានំ អថ បត្តិនំ;

អាលោកភូតំ តិដ្ឋន្តំ, ឧមង្គំ សាធុ មាបិត’’ន្តិ។

តត្ថ ហត្ថីនន្តិ ឥដ្ឋកកម្មចិត្តកម្មវសេន កតានំ ឯតេសំ ហត្ថិអាទីនំ បន្តីហិ ឧបសោភិតំ អលង្កតទេវសភាសទិសំ ឯកោភាសំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តំ ឧមង្គំ បស្ស, ទេវាតិ។

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘មហារាជ, មម បញ្ញាយ មាបិតេ ចន្ទស្ស ច សូរិយស្ស ច ឧដ្ឋិតដ្ឋានេ វិយ បាកដេ អលង្កតឧមង្គេ អសីតិមហាទ្វារានិ ចតុសដ្ឋិចូឡទ្វារានិ ឯកសតសយនគព្ភេ អនេកសតទីបគព្ភេ ច បស្ស, មយា សទ្ធិំ សមគ្គោ សម្មោទមានោ ហុត្វា អត្តនោ ពលេន សទ្ធិំ ឧបការិនគរំ បវិស, ទេវា’’តិ នគរទ្វារំ វិវរាបេសិ។ រាជា ឯកសតរាជបរិវារោ នគរំ បាវិសិ។ មហាសត្តោ បាសាទា ឱរុយ្ហ រាជានំ វន្ទិត្វា សបរិវារំ អាទាយ ឧមង្គំ បាវិសិ។ រាជា អលង្កតទេវសភំ វិយ ឧមង្គំ ទិស្វា ពោធិសត្តស្ស គុណេ វណ្ណេន្តោ អាហ –

៧៦៤.

‘‘លាភា វត វិទេហានំ, យស្សិមេទិសា បណ្ឌិតា;

ឃរេ វសន្តិ វិជិតេ, យថា ត្វំសិ មហោសធា’’តិ។

តត្ថ វិទេហានន្តិ ឯវរូបានំ បណ្ឌិតានំ អាករស្ស ឧដ្ឋានដ្ឋានភូតស្ស វិទេហានំ ជនបទស្ស លាភា វត។ យស្សិមេទិសាតិ យស្ស ឥមេ ឯវរូបា បណ្ឌិតា ឧបាយកុសលា សន្តិកេ វា ឯកឃរេ វា ឯកជនបទេ វា ឯករដ្ឋេ វា វសន្តិ, តស្សបិ លាភា វត។ យថា ត្វំសីតិ យថា ត្វំ អសិ, តាទិសេន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំយេវ ឯករដ្ឋេ វា ឯកជនបទេ វា ឯកនគរេ វា ឯកឃរេ វា វសិតុំ លភន្តិ។ តេសំ វិទេហរដ្ឋវាសីនញ្ចេវ មិថិលនគរវាសីនញ្ច តយា សទ្ធិំ ឯកតោ វសិតុំ លភន្តានំ លាភា វតាតិ វទតិ។

អថស្ស មហាសត្តោ ឯកសតសយនគព្ភេ ទស្សេតិ។ ឯកស្ស ទ្វារេ វិវដេ សព្ពេសំ វិវរីយតិ។ ឯកស្ស ទ្វារេ បិទហិតេ សព្ពេសំ បិធីយតិ។ រាជា ឧមង្គំ ឱលោកេន្តោ បុរតោ គច្ឆតិ, បណ្ឌិតោ បន បច្ឆតោ។ សព្ពា សេនា ឧមង្គមេវ បាវិសិ។ រាជា ឧមង្គតោ និក្ខមិ។ បណ្ឌិតោ តស្ស និក្ខន្តភាវំ ញត្វា សយំ និក្ខមិត្វា អញ្ញេសំ និក្ខមិតុំ អទត្វា ឧមង្គទ្វារំ បិទហន្តោ អាណិំ អក្កមិ។ តាវទេវ អសីតិមហាទ្វារានិ ចតុសដ្ឋិចូឡទ្វារានិ ឯកសតសយនគព្ភទ្វារានិ អនេកសតទីបគព្ភទ្វារានិ ច ឯកប្បហារេនេវ បិទហិំសុ។ សកលោ ឧមង្គោ លោកន្តរិយនិរយោ វិយ អន្ធការោ អហោសិ។ មហាជនោ ភីតតសិតោ អហោសិ។ មហាសត្តោ ហិយ្យោ ឧមង្គំ បវិសន្តោ យំ ខគ្គំ វាលុកេ ឋបេសិ, តំ គហេត្វា ភូមិតោ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធំ អាកាសំ ឧល្លង្ឃិត្វា ឱរុយ្ហ រាជានំ ហត្ថេ គហេត្វា អសិំ ឧគ្គិរិត្វា តាសេត្វា ‘‘មហារាជ, សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ កស្ស រជ្ជ’’ន្តិ បុច្ឆិ។ សោ ភីតោ ‘‘តុយ្ហមេវ បណ្ឌិតា’’តិ វត្វា ‘‘អភយំ មេ ទេហី’’តិ អាហ។ ‘‘មា ភាយិត្ថ, មហារាជ, នាហំ តំ មារេតុកាមតាយ ខគ្គំ បរាមសិំ, មម បញ្ញានុភាវំ ទស្សេតុំ បរាមសិ’’ន្តិ ខគ្គំ រញ្ញោ អទាសិ។ អថ នំ ខគ្គំ គហេត្វា ឋិតំ ‘‘មហារាជ, សចេ មំ មារេតុកាមោសិ, ឥទានេវ ឥមិនា ខគ្គេន មារេហិ។ អថ អភយំ ទាតុកាមោ, អភយំ ទេហី’’តិ អាហ។ ‘‘បណ្ឌិត, មយា តុយ្ហម្បិ អភយំ ទិន្នមេវ, ត្វំ មា ចិន្តយី’’តិ អសិំ ឋបេត្វា ឧភោបិ អញ្ញមញ្ញំ អទុព្ភាយ សបថំ ករិំសុ។

អថ រាជា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘បណ្ឌិត, ឯវំ ញាណពលសម្បន្នោ ហុត្វា រជ្ជំ កស្មា ន គណ្ហាសី’’តិ? ‘‘មហារាជ, អហំ ឥច្ឆមានោ អជ្ជេវ សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហេយ្យំ, បរំ មារេត្វា ច យសគ្គហណំ នាម បណ្ឌិតេហិ ន បសត្ថ’’ន្តិ។ ‘‘បណ្ឌិត, មហាជនោ ទ្វារំ អលភមានោ បរិទេវតិ, ឧមង្គទ្វារំ វិវរិត្វា មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទេហី’’តិ។ សោ ទ្វារំ វិវរិ, សកលោ ឧមង្គោ ឯកោភាសោ អហោសិ។ មហាជនោ អស្សាសំ បដិលភិ។ សព្ពេ រាជានោ អត្តនោ សេនាយ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បណ្ឌិតស្ស សន្តិកំ អាគមិំសុ។ សោ រញ្ញា សទ្ធិំ វិសាលមាឡកេ អដ្ឋាសិ។ អថ នំ តេ រាជានោ អាហំសុ ‘‘បណ្ឌិត, តំ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធំ, សចេ មុហុត្តំ ឧមង្គទ្វារំ ន វិវរិត្ថ, សព្ពេសំ នោ តត្ថេវ មរណំ អភវិស្សា’’តិ។ ‘‘ន មហារាជានោ ឥទានេវ តុម្ហេហិ មញ្ញេវ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធំ, បុព្ពេបិ លទ្ធំយេវា’’តិ។ ‘‘កទា, បណ្ឌិតា’’តិ? ‘‘ឋបេត្វា អម្ហាកំ នគរំ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ គន្ត្វា ឧយ្យានេ ជយបានំ បាតុំ សុរាយ បដិយត្តកាលំ សរថា’’តិ? ‘‘អាម, បណ្ឌិតា’’តិ។ តទា ឯស រាជា កេវដ្ដេន សទ្ធិំ ទុម្មន្តិតេន វិសយោជិតាយ សុរាយ ចេវ មច្ឆមំសេហិ ច តុម្ហេ មារេតុំ កិច្ចមកាសិ។ អថាហំ ‘‘មាទិសេ បណ្ឌិតេ ធរមានេ ឥមេ អនាថមរណំ មា មរន្តូ’’តិ អត្តនោ យោធេ បេសេត្វា សព្ពភាជនានិ ភិន្ទាបេត្វា ឯតេសំ មន្តំ ភិន្ទិត្វា តុម្ហាកំ ជីវិតទានំ អទាសិន្តិ។

តេ សព្ពេបិ ឧព្ពិគ្គមានសា ហុត្វា ចូឡនិរាជានំ បុច្ឆិំសុ ‘‘សច្ចំ កិរ, មហារាជា’’តិ? ‘‘អាម, មយា កេវដ្ដស្ស កថំ គហេត្វា កតំ, សច្ចមេវ បណ្ឌិតោ កថេតី’’តិ។ តេ សព្ពេបិ មហាសត្តំ អាលិង្គិត្វា ‘‘បណ្ឌិត, ត្វំ សព្ពេសំ នោ បតិដ្ឋា ជាតោ, តំ និស្សាយ មយំ ជីវិតំ លភិម្ហា’’តិ សព្ពបសាធនេហិ មហាសត្តស្ស បូជំ ករិំសុ។ បណ្ឌិតោ រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, បាបមិត្តសំសគ្គស្សេវ ឯស ទោសោ, ឥមេ រាជានោ ខមាបេថា’’តិ។ រាជា ‘‘មយា ទុប្បុរិសំ និស្សាយ តុម្ហាកំ ឯវរូបំ កតំ, ឯស មយ្ហំ ទោសោ, ខមថ មេ ទោសំ, បុន ឯវរូបំ ន ករិស្សាមី’’តិ ខមាបេសិ។ តេ អញ្ញមញ្ញំ អច្ចយំ ទេសេត្វា សមគ្គា សម្មោទមានា អហេសុំ។ អថ រាជា ពហូនិ ខាទនីយភោជនីយគន្ធមាលាទីនិ អាហរាបេត្វា សព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្តាហំ ឧមង្គេយេវ កីឡិត្វា នគរំ បវិសិត្វា មហាសត្តស្ស មហាសក្ការំ ការេត្វា ឯកសតរាជបរិវុតោ មហាតលេ និសីទិត្វា បណ្ឌិតំ អត្តនោ សន្តិកេ វសាបេតុកាមតាយ អាហ –

៧៦៥.

‘‘វុត្តិញ្ច បរិហារញ្ច, ទិគុណំ ភត្តវេតនំ;

ទទាមិ វិបុលេ ភោគេ, ភុញ្ជ កាមេ រមស្សុ ច;

មា វិទេហំ បច្ចគមា, កិំ វិទេហោ ករិស្សតី’’តិ។

តត្ថ វុត្តិន្តិ យសនិស្សិតំ ជីវិតវុត្តិំ។ បរិហារន្តិ គាមនិគមទានំ។ ភត្តន្តិ និវាបំ។ វេតនន្តិ បរិព្ពយំ។ ភោគេតិ អញ្ញេបិ តេ វិបុលេ ភោគេ ទទាមិ។

បណ្ឌិតោ តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ –

៧៦៦.

‘‘យោ ចជេថ មហារាជ, ភត្តារំ ធនការណា;

ឧភិន្នំ ហោតិ គារយ្ហោ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

យាវ ជីវេយ្យ វេទេហោ, នាញ្ញស្ស បុរិសោ សិយា។

៧៦៧.

‘‘យោ ចជេថ មហារាជ, ភត្តារំ ធនការណា;

ឧភិន្នំ ហោតិ គារយ្ហោ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

យាវ តិដ្ឋេយ្យ វេទេហោ, នាញ្ញស្ស វិជិតេ វសេ’’តិ។

តត្ថ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឯវរូបញ្ហិ ‘‘ធនការណា មយា អត្តនោ ភត្តារំ បរិច្ចជន្តេន បាបំ កត’’ន្តិ អត្តាបិ អត្តានំ គរហតិ, ‘‘ឥមិនា ធនការណា អត្តនោ ភត្តា បរិច្ចត្តោ, បាបធម្មោ អយ’’ន្តិ បរោបិ គរហតិ។ តស្មា ន សក្កា តស្មិំ ធរន្តេ មយា អញ្ញស្ស វិជិតេ វសិតុន្តិ។

អថ នំ រាជា អាហ – ‘‘តេន ហិ, បណ្ឌិត, តវ រញ្ញោ ទិវង្គតកាលេ ឥធាគន្តុំ បដិញ្ញំ ទេហី’’តិ។ សោ ‘‘សាធុ, ទេវ, អហំ ជីវន្តោ អាគមិស្សាមី’’តិ អាហ។ អថស្ស រាជា សត្តាហំ មហាសក្ការំ កត្វា សត្តាហច្ចយេន បុន អាបុច្ឆនកាលេ ‘‘អហំ តេ, បណ្ឌិត, ឥទញ្ចិទញ្ច ទម្មី’’តិ វទន្តោ គាថមាហ –

៧៦៨.

‘‘ទម្មិ និក្ខសហស្សំ តេ, គាមាសីតិញ្ច កាសិសុ;

ទាសិសតានិ ចត្តារិ, ទម្មិ ភរិយាសតញ្ច តេ;

សព្ពំ សេនង្គមាទាយ, សោត្ថិំ គច្ឆ មហោសធា’’តិ។

តត្ថ និក្ខសហស្សន្តិ បញ្ចសុវណ្ណេន និក្ខេន និក្ខានំ សហស្សំ។ គាមាតិ យេ គាមា សំវច្ឆរេ សំវច្ឆរេ សហស្សសហស្សុដ្ឋានកា, តេ ច គាមេ តេ ទម្មិ។ កាសិសូតិ កាសិរដ្ឋេ។ តំ វិទេហរដ្ឋស្ស អាសន្នំ, តស្មា តត្ថស្ស អសីតិគាមេ អទាសិ។

សោបិ រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ ពន្ធវានំ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ មម រញ្ញោ គមនកាលេយេវ ‘មហារាជ, នន្ទាទេវិំ មាតុដ្ឋានេ ឋបេយ្យាសិ, បញ្ចាលចន្ទំ កនិដ្ឋដ្ឋានេ’តិ វត្វា ធីតាយ តេ អភិសេកំ ទាបេត្វា រាជានំ ឧយ្យោជេសិំ, មាតរញ្ច ទេវិញ្ច បុត្តញ្ច សីឃមេវ បេសេស្សាមី’’តិ។ សោ ‘‘សាធុ, បណ្ឌិតា’’តិ អត្តនោ ធីតុ ទាតព្ពានិ ទាសិទាសវត្ថាលង្ការសុវណ្ណហិរញ្ញអលង្កតហត្ថិអស្សរថាទីនិ ‘‘ឥមានិ តស្សា ទទេយ្យាសី’’តិ មហាសត្តំ បដិច្ឆាបេត្វា សេនាវាហនស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ វិចារេន្តោ អាហ –

៧៦៩.

‘‘យាវ ទទន្តុ ហត្ថីនំ, អស្សានំ ទិគុណំ វិធំ;

តប្បេន្តុ អន្នបានេន, រថិកេ បត្តិការកេ’’តិ។

តត្ថ យាវាតិ ន កេវលំ ទិគុណមេវ, យាវ បហោតិ, តាវ ហត្ថីនញ្ច អស្សានញ្ច យវគោធុមាទិវិធំ ទេថាតិ វទតិ។ តប្បេន្តូតិ យត្តកេន តេ អន្តរាមគ្គេ អកិលន្តា គច្ឆន្តិ, តត្តកំ ទេន្តា តប្បេន្តុ។

ឯវញ្ច បន វត្វា បណ្ឌិតំ ឧយ្យោជេន្តោ អាហ –

៧៧០.

‘‘ហត្ថី អស្សេ រថេ បត្តី, គច្ឆេវាទាយ បណ្ឌិត;

បស្សតុ តំ មហារាជា, វេទេហោ មិថិលំ គត’’ន្តិ។

តត្ថ មិថិលំ គតន្តិ សោត្ថិនា តំ មិថិលនគរំ សម្បត្តំ បស្សតុ។

ឥតិ សោ បណ្ឌិតស្ស មហន្តំ សក្ការំ កត្វា ឧយ្យោជេសិ។ តេបិ ឯកសតរាជានោ មហាសត្តស្ស សក្ការំ កត្វា ពហុំ បណ្ណាការំ អទំសុ។ តេសំ សន្តិកេ ឧបនិក្ខិត្តកបុរិសាបិ បណ្ឌិតមេវ បរិវារយិំសុ។ សោ មហន្តេន បរិវារេន បរិវុតោ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា អន្តរាមគ្គេយេវ ចូឡនិរញ្ញា ទិន្នគាមតោ អាយំ អាហរាបេតុំ បុរិសេ បេសេត្វា វិទេហរដ្ឋំ សម្បាបុណិ។ សេនកោបិ កិន្តរាមគ្គេ អត្តនោ បុរិសំ ឋបេសិ ‘‘ចូឡនិរញ្ញោ បុន អាគមនំ វា អនាគមនំ វា ជានិត្វា យស្ស កស្សចិ អាគមនញ្ច មយ្ហំ អារោចេយ្យាសី’’តិ។ សោ តិយោជនមត្ថកេយេវ មហាសត្តំ ទិស្វា អាគន្ត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ មហន្តេន បរិវារេន អាគច្ឆតី’’តិ សេនកស្ស អារោចេសិ។ សោ តំ សុត្វា រាជកុលំ អគមាសិ។ រាជាបិ បាសាទតលេ ឋិតោ វាតបានេន ឱលោកេន្តោ មហតិំ សេនំ ទិស្វា ‘‘មហោសធបណ្ឌិតស្ស សេនា មន្ទា, អយំ អតិវិយ មហតី សេនា ទិស្សតិ, កិំ នុ ខោ ចូឡនិរាជា អាគតោ សិយា’’តិ ភីតតសិតោ តមត្ថំ បុច្ឆន្តោ អាហ –

៧៧១.

‘‘ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី, សេនា បទិស្សតេ មហា;

ចតុរង្គិនី ភីសរូបា, កិំ នុ មញ្ញសិ បណ្ឌិតា’’តិ។

អថស្ស សេនកោ តមត្ថំ អារោចេន្តោ អាហ –

៧៧២.

‘‘អានន្ទោ តេ មហារាជ, ឧត្តមោ បដិទិស្សតិ;

សព្ពំ សេនង្គមាទាយ, សោត្ថិំ បត្តោ មហោសធោ’’តិ។

តំ សុត្វា រាជា អាហ – ‘‘សេនក, បណ្ឌិតស្ស សេនា មន្ទា, អយំ បន មហតី’’តិ។ ‘‘មហារាជ, ចូឡនិរាជា តេន បសាទិតោ ភវិស្សតិ, តេនស្ស បសន្នេន ទិន្នា ភវិស្សតី’’តិ។ រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘នគរំ អលង្ករិត្វា បណ្ឌិតស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តូ’’តិ។ នាគរា តថា ករិំសុ។ បណ្ឌិតោ នគរំ បវិសិត្វា រាជកុលំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ អថ នំ រាជា ឧដ្ឋាយ អាលិង្គិត្វា បល្លង្កវរគតោ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ អាហ –

៧៧៣.

‘‘យថា បេតំ សុសានស្មិំ, ឆឌ្ឌេត្វា ចតុរោ ជនា;

ឯវំ កបិលយ្យេ ត្យម្ហ, ឆឌ្ឌយិត្វា ឥធាគតា។

៧៧៤.

‘‘អថ ត្វំ កេន វណ្ណេន, កេន វា បន ហេតុនា;

កេន វា អត្ថជាតេន, អត្តានំ បរិមោចយី’’តិ។

តត្ថ ចតុរោ ជនាតិ បណ្ឌិត, យថា នាម កាលកតំ ចតុរោ ជនា មញ្ចកេន សុសានំ នេត្វា តត្ថ ឆឌ្ឌេត្វា អនបេក្ខា គច្ឆន្តិ, ឯវំ កបិលយ្យេ រដ្ឋេ តំ ឆឌ្ឌេត្វា មយំ ឥមាគតាតិ អត្ថោ។ កេន វណ្ណេនាតិ កេន ការណេន។ ហេតុនាតិ បច្ចយេន។ អត្ថជាតេនាតិ អត្ថេន។ អត្តានំ បរិមោចយីតិ អមិត្តហត្ថគតោ កេន ការណេន បច្ចយេន កេន អត្ថេន ត្វំ អត្តានំ បរិមោចេសីតិ បុច្ឆតិ។

តតោ មហាសត្តោ អាហ –

៧៧៥.

‘‘អត្ថំ អត្ថេន វេទេហ, មន្តំ មន្តេន ខត្តិយ;

បរិវារយិំ រាជានំ, ជម្ពុទីបំវ សាគរោ’’តិ។

តស្សត្ថោ – អហំ, មហារាជ, តេន ចិន្តិតំ អត្ថំ អត្តនោ ចិន្តិតេន អត្ថេន, តេន ច មន្តិតំ មន្តំ អត្តនោ មន្តិតេន មន្តេន បរិវារេសិំ។ ន កេវលញ្ច ឯត្តកមេវ, ឯកសតរាជបរិវារំ បន តំ រាជានំ ជម្ពុទីបំ សាគរោ វិយ បរិវារយិស្សន្តិ។ សព្ពំ អត្តនោ កតកម្មំ វិត្ថារេត្វា កថេសិ។

តំ សុត្វា រាជា អតិវិយ តុស្សិ។ អថស្ស បណ្ឌិតោ ចូឡនិរញ្ញា អត្តនោ ទិន្នំ បណ្ណាការំ អាចិក្ខន្តោ អាហ –

៧៧៦.

‘‘ទិន្នំ និក្ខសហស្សំ មេ, គាមាសីតិ ច កាសិសុ;

ទាសិសតានិ ចត្តារិ, ទិន្នំ ភរិយាសតញ្ច មេ;

សព្ពំ សេនង្គមាទាយ, សោត្ថិនាម្ហិ ឥធាគតោ’’តិ។

តតោ រាជា អតិវិយ តុដ្ឋបហដ្ឋោ មហាសត្តស្ស គុណំ វណ្ណេន្តោ តមេវ ឧទានំ ឧទានេសិ –

៧៧៧.

‘‘សុសុខំ វត សំវាសោ, បណ្ឌិតេហីតិ សេនក;

បក្ខីវ បញ្ជរេ ពទ្ធេ មច្ឆេ ជាលគតេរិវ;

អមិត្តហត្ថត្តគតេ, មោចយី នោ មហោសធោ’’តិ។

សេនកោបិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆន្តោ តមេវ គាថមាហ –

៧៧៨.

‘‘ឯវមេតំ មហារាជ, បណ្ឌិតា ហិ សុខាវហា;

បក្ខីវ បញ្ជរេ ពទ្ធេ, មច្ឆេ ជាលគតេរិវ;

អមិត្តហត្ថត្តគតេ, មោចយី នោ មហោសធោ’’តិ។

អថ រាជា នគរេ ឆណភេរិំ ចរាបេត្វា ‘‘សត្តាហំ មហាឆណំ ករោន្តុ, យេសំ មយិ សិនេហោ អត្ថិ, តេ សព្ពេ បណ្ឌិតស្ស សក្ការំ សម្មានំ ករោន្តូ’’តិ អាណាបេន្តោ អាហ –

៧៧៩.

‘‘អាហញ្ញន្តុ សព្ពវីណា, ភេរិយោ ទិន្ទិមានិ ច;

ធមេន្តុ មាគធា សង្ខា, វគ្គូ នទន្តុ ទុន្ទុភី’’តិ។

តត្ថ អាហញ្ញន្តូតិ វាទិយន្តុ។ មាគធា សង្ខាតិ មគធរដ្ឋេ សញ្ជាតា សង្ខា។ ទុន្ទុភីតិ មហាភេរិយោ។

អថ តេ នាគរា ច ជានបទា ច បកតិយាបិ បណ្ឌិតស្ស សក្ការំ កាតុកាមា ភេរិសទ្ទំ សុត្វា អតិរេកតរំ អកំសុ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៧៨០.

‘‘ឱរោធា ច កុមារា ច, វេសិយានា ច ព្រាហ្មណា;

ពហុំ អន្នញ្ច បានញ្ច, បណ្ឌិតស្សាភិហារយុំ។

៧៨១.

‘‘ហត្ថារោហា អនីកដ្ឋា, រថិកា បត្តិការកា;

ពហុំ អន្នញ្ច បានញ្ច, បណ្ឌិតស្សាភិហារយុំ។

៧៨២.

‘‘សមាគតា ជានបទា, នេគមា ច សមាគតា;

ពហុំ អន្នញ្ច បានញ្ច, បណ្ឌិតស្សាភិហារយុំ។

៧៨៣.

‘‘ពហុជនោ បសន្នោសិ, ទិស្វា បណ្ឌិតមាគតំ;

បណ្ឌិតម្ហិ អនុប្បត្តេ, ចេលុក្ខេបោ អវត្តថា’’តិ។

តត្ថ ឱរោធាតិ ឧទុម្ពរទេវិំ អាទិំ កត្វា អន្តេបុរិកា។ អភិហារយុន្តិ អភិហារាបេសុំ, បហិណិំសូតិ អត្ថោ។ ពហុជនោតិ ភិក្ខវេ, នគរវាសិនោ ច ចតុទ្វារគាមវាសិនោ ច ជនបទវាសិនោ ចាតិ ពហុជនោ បសន្នោ អហោសិ។ ទិស្វា បណ្ឌិតមាគតន្តិ បណ្ឌិតំ មិថិលំ អាគតំ ទិស្វា។ អវត្តថាតិ បណ្ឌិតម្ហិ មិថិលំ អនុប្បត្តេ ‘‘អយំ នោ បឋមមេវ បច្ចាមិត្តវសំ គតំ រាជានំ មោចេត្វា បេសេត្វា បច្ឆា ឯកសតរាជានោ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេត្វា សមគ្គេ កត្វា ចូឡនិំ បសាទេត្វា តេន ទិន្នំ មហន្តំ យសំ អាទាយ អាគតោ’’តិ តុដ្ឋចិត្តេន ជនេន បវត្តិតោ ចេលុក្ខេបោ បវត្តថ។

អថ មហាសត្តោ ឆណាវសានេ រាជកុលំ អាគន្ត្វា ‘‘មហារាជ, ចូឡនិរញ្ញោ មាតរញ្ច ទេវិញ្ច បុត្តញ្ច សីឃំ បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ។ ‘‘សាធុ, តាត, បេសេហី’’តិ។ សោ តេសំ តិណ្ណំ ជនានំ មហន្តំ សក្ការំ កត្វា អត្តនា សទ្ធិំ អាគតសេនាយបិ សក្ការំ សម្មានំ ការេត្វា តេ តយោ ជនេ មហន្តេន បរិវារេន អត្តនោ បុរិសេហិ សទ្ធិំ បេសេសិ។ រញ្ញា អត្តនោ ទិន្នា សតភរិយា ច ចត្តារិ ទាសិសតានិ ច នន្ទាទេវិយា សទ្ធិំ បេសេសិ, អត្តនា សទ្ធិំ អាគតសេនម្បិ តេហិ សទ្ធិំយេវ បេសេសិ។ តេ មហន្តេន បរិវារេន ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ បាបុណិំសុ។ អថ រាជា មាតរំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, អម្ម, វេទេហរាជេន តេ សង្គហោ កតោ’’តិ? ‘‘កិំ តាត, កថេសិ, មំ ទេវតាឋានេ ឋបេត្វា សក្ការមកាសិ, នន្ទាទេវិម្បិ មាតុដ្ឋានេ ឋបេសិ, បញ្ចាលចន្ទំ កនិដ្ឋភាតិកដ្ឋានេ ឋបេសី’’តិ។ តំ សុត្វា រាជា អតិវិយ តុស្សិត្វា ពហុំ បណ្ណាការំ បេសេសិ។ តតោ បដ្ឋាយ តេ ឧភោបិ សមគ្គា សម្មោទមានា វសិំសូតិ។

មហាឧមង្គខណ្ឌំ និដ្ឋិតំ។

ទករក្ខសបញ្ហោ

បញ្ចាលចន្ទី វិទេហរញ្ញា បិយា អហោសិ មនាបា។ សា ទុតិយេ សំវច្ឆរេ បុត្តំ វិជាយិ។ តស្ស ទសមេ សំវច្ឆរេ វេទេហរាជា កាលមកាសិ។ ពោធិសត្តោ តស្ស ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា ‘‘ទេវ, អហំ តវ អយ្យកស្ស ចូឡនិរញ្ញោ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ អាបុច្ឆិ។ បណ្ឌិត, មា មំ ទហរំ ឆឌ្ឌេត្វា គមិត្ថ, អហំ តំ បិតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា សក្ការំ ករិស្សាមីតិ។ បញ្ចាលចន្ទីបិ នំ ‘‘បណ្ឌិត, តុម្ហាកំ គតកាលេ អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថិ, មា គមិត្ថា’’តិ យាចិ។ សោបិ ‘‘មយា រញ្ញោ បដិញ្ញា ទិន្នា, ន សក្កា អគន្តុ’’ន្តិ មហាជនស្ស កលុនំ បរិទេវន្តស្សេវ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ គហេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា ឧត្តរបញ្ចាលនគរំ គតោ។ រាជា តស្សាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា មហន្តេន សក្ការេន នគរំ បវេសេត្វា មហន្តំ គេហំ ទត្វា ឋបេត្វា បឋមទិន្នេ អសីតិគាមេ ន អញ្ញំ ភោគំ អទាសិ។ សោ តំ រាជានំ ឧបដ្ឋាសិ។

តទា ភេរី នាម បរិព្ពាជិកា រាជគេហេ ភុញ្ជតិ, សា បណ្ឌិតា ព្យត្តា។ តាយ មហាសត្តោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, ‘‘មហោសធបណ្ឌិតោ កិរ រាជានំ ឧបដ្ឋាតី’’តិ សទ្ទមេវ សុណាតិ។ តេនបិ សា ន ទិដ្ឋបុព្ពា, ‘‘ភេរី នាម បរិព្ពាជិកា រាជគេហេ ភុញ្ជតី’’តិ សទ្ទមេវ សុណាតិ។ នន្ទាទេវី បន ‘‘បិយវិប្បយោគំ កត្វា អម្ហេ កិលមាបេសី’’តិ ពោធិសត្តេ អនត្តមនា អហោសិ។ សា បញ្ចសតា វល្លភិត្ថិយោ អាណាបេសិ ‘‘មហោសធស្ស ឯកំ ទោសំ ឧបធារេត្វា រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទិតុំ វាយមថា’’តិ។ តា តស្ស អន្តរំ ឱលោកេន្តិយោ វិចរន្តិ។

អថេកទិវសំ សា បរិព្ពាជិកា ភុញ្ជិត្វា រាជគេហា និក្ខន្តី ពោធិសត្តំ រាជុបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តំ រាជង្គណេ បស្សិ។ សោ តំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ។ សា ‘‘អយំ កិរ បណ្ឌិតោ, ជានិស្សាមិ តាវស្ស បណ្ឌិតភាវំ វា អបណ្ឌិតភាវំ វា’’តិ ហត្ថមុទ្ទាយ បញ្ហំ បុច្ឆន្តី ពោធិសត្តំ ឱលោកេត្វា ហត្ថំ បសារេសិ។ សា កិរ ‘‘កីទិសំ, បណ្ឌិត, រាជា តំ បរទេសតោ អានេត្វា ឥទានិ បដិជគ្គតិ, ន បដិជគ្គតី’’តិ មនសាវ បញ្ហំ បុច្ឆិ។ ពោធិសត្តោ ‘‘អយំ ហត្ថមុទ្ទាយ មំ បញ្ហំ បុច្ឆតី’’តិ ញត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ហត្ថមុដ្ឋិំ អកាសិ។ សោ កិរ ‘‘អយ្យេ, មម បដិញ្ញំ គហេត្វា បក្កោសិត្វា ឥទានិ រាជា គាឡ្ហមុដ្ឋិវ ជាតោ, ន មេ អបុព្ពំ កិញ្ចិ ទេតី’’តិ មនសាវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ។ សា តំ ការណំ ញត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា អត្តនោ សីសំ បរាមសិ។ តេន ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘បណ្ឌិត, សចេ កិលមសិ, មយំ វិយ កស្មា ន បព្ពជសី’’តិ? តំ ញត្វា មហាសត្តោ អត្តនោ កុច្ឆិំ បរាមសិ។ តេន ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘អយ្យេ, មម បោសិតព្ពា បុត្តទារា ពហុតរា, តេន ន បព្ពជាមី’’តិ។ ឥតិ សា ហត្ថមុទ្ទាយ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា អត្តនោ អាវាសមេវ អគមាសិ។ មហាសត្តោបិ តំ វន្ទិត្វា រាជុបដ្ឋានំ គតោ។

នន្ទាទេវិយា បយុត្តា វល្លភិត្ថិយោ សីហបញ្ជរេ ឋិតា តំ កិរិយំ ទិស្វា ចូឡនិរញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, មហោសធោ ភេរិបរិព្ពាជិកាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា តុម្ហាកំ រជ្ជំ គណ្ហិតុកាមោ, តុម្ហាកំ បច្ចត្ថិកោ ហោតី’’តិ បរិភិន្ទិំសុ។ រាជា អាហ – ‘‘កិំ វោ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា’’តិ? មហារាជ, បរិព្ពាជិកា ភុញ្ជិត្វា ឱតរន្តី មហោសធំ ទិស្វា រាជានំ ហត្ថតលំ វិយ ខលមណ្ឌលំ វិយ ច សមំ កត្វា ‘‘រជ្ជំ អត្តនោ ហត្ថគតំ កាតុំ សក្កោសី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ។ មហោសធោបិ ខគ្គគ្គហណាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘កតិបាហច្ចយេន សីសំ ឆិន្ទិត្វា រជ្ជំ អត្តនោ ហត្ថគតំ ករិស្សាមី’’តិ មុដ្ឋិំ អកាសិ។ សា ‘‘សីសមេវ ឆិន្ទាហី’’តិ អត្តនោ ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា សីសំ បរាមសិ។ មហោសធោ ‘‘មជ្ឈេយេវ នំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ កុច្ឆិំ បរាមសិ។ អប្បមត្តា, មហារាជ, ហោថ, មហោសធំ ឃាតេតុំ វដ្ដតីតិ។ សោ តាសំ កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ន សក្កា បណ្ឌិតេន មយិ ទុស្សិតុំ, បរិព្ពាជិកំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ។

សោ បុនទិវសេ បរិព្ពាជិកាយ ភុត្តកាលេ តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ ‘‘អយ្យេ, កច្ចិ តេ មហោសធបណ្ឌិតោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ហិយ្យោ ឥតោ ភុញ្ជិត្វា និក្ខន្តិយា ទិដ្ឋោ’’តិ។ ‘‘កោចិ បន វោ កថាសល្លាបោ អហោសី’’តិ។ ‘‘មហារាជ, សល្លាបោ នត្ថិ, ‘សោ បន បណ្ឌិតោ’តិ សុត្វា ‘សចេ បណ្ឌិតោ, ឥទំ ជានិស្សតី’តិ ហត្ថមុទ្ទាយ នំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តី ‘‘បណ្ឌិត, កច្ចិ តេ រាជា បសារិតហត្ថោ, ន សង្កុចិតហត្ថោ, កច្ចិ តេ សង្គណ្ហាតី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិំ។ បណ្ឌិតោ – ‘‘រាជា មម បដិញ្ញំ គហេត្វា បក្កោសិត្វា ឥទានិ កិញ្ចិ ន ទេតី’’តិ មុដ្ឋិមកាសិ។ អថាហំ – ‘‘សចេ កិលមសិ, មយំ វិយ កស្មា ន បព្ពជសី’’តិ សីសំ បរាមសិំ។ សោ – ‘‘មម បោសេតព្ពា បុត្តទារា ពហុតរា, តេន ន បព្ពជាមី’’តិ អត្តនោ កុច្ឆិំ បរាមសីតិ។ ‘‘បណ្ឌិតោ, អយ្យេ, មហោសធោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, បថវិតលេ បញ្ញាយ តេន សទិសោ នាម នត្ថី’’តិ។ រាជា តស្សា កថំ សុត្វា តំ វន្ទិត្វា ឧយ្យោជេសិ។ តស្សា គតកាលេ បណ្ឌិតោ រាជុបដ្ឋានំ បវិដ្ឋោ។ អថ នំ បុច្ឆិ ‘‘កច្ចិ តេ, បណ្ឌិត, ភេរី នាម បរិព្ពាជិកា ទិដ្ឋា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ហិយ្យោ ឥតោ និក្ខន្តិំ បស្សិំ, សា ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវំ មំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, អហញ្ចស្សា តថេវ វិស្សជ្ជេសិ’’ន្តិ តាយ កថិតនិយាមេនេវ កថេសិ។ រាជា តំ ទិវសំ បសីទិត្វា បណ្ឌិតស្ស សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ, សព្ពកិច្ចានិ តមេវ បដិច្ឆាបេសិ។ តស្ស យសោ មហា អហោសិ។

រញ្ញោ ទិន្នយសានន្តរមេវ សោ ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញា ឯកប្បហារេនេវ មយ្ហំ អតិមហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, រាជានោ ខោ បន មារេតុកាមាបិ ឯវំ ករោន្តិយេវ, យំនូនាហំ ‘មម សុហទយោ វា នោ វា’តិ រាជានំ វីមំសេយ្យំ, ន ខោ បនញ្ញោ ជានិតុំ សក្ខិស្សតិ, ភេរី បរិព្ពាជិកា ញាណសម្បន្នា, សា ឯកេនុបាយេន ជានិស្សតី’’តិ។ សោ ពហូនិ គន្ធមាលាទីនិ គហេត្វា បរិព្ពាជិកាយ អាវាសំ គន្ត្វា តំ បូជយិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘អយ្យេ, តុម្ហេហិ រញ្ញោ មម គុណកថាយ កថិតទិវសតោ បដ្ឋាយ រាជា អជ្ឈោត្ថរិត្វា មយ្ហំ អតិមហន្តំ យសំ ទេតិ, តំ ខោ បន ‘សភាវេន វា ទេតិ, នោ វា’តិ ន ជានាមិ, សាធុ វតស្ស, សចេ ឯកេនុបាយេន រញ្ញោ មយិ សិនេហភាវំ ជានេយ្យាថា’’តិ អាហ។ សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា បុនទិវសេ រាជគេហំ គច្ឆមានា ទករក្ខសបញ្ហំ នាម ចិន្តេសិ។ ឯវំ កិរស្សា អហោសិ ‘‘អហំ ចរបុរិសោ វិយ ហុត្វា ឧបាយេន រាជានំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ‘បណ្ឌិតស្ស សុហទយោ វា, នោ វា’តិ ជានិស្សាមី’’តិ។ សា គន្ត្វា កតភត្តកិច្ចា និសីទិ។ រាជាបិ នំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ តស្សា ឯតទហោសិ ‘‘សចេ រាជា បណ្ឌិតស្ស ឧបរិ ទុហទយោ ភវិស្សតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ អត្តនោ ទុហទយភាវំ មហាជនមជ្ឈេយេវ កថេស្សតិ, តំ អយុត្តំ, ឯកមន្តេ នំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ។ សា ‘‘រហោ បច្ចាសីសាមិ, មហារាជា’’តិ អាហ។ រាជា មនុស្សេ បដិក្កមាបេសិ។ អថ នំ សា អាហ – ‘‘មហារាជ, តំ បញ្ហំ បុច្ឆាមី’’តិ។ ‘‘បុច្ឆ, អយ្យេ, ជានន្តោ កថេស្សាមី’’តិ។ អថ សា ទករក្ខសបញ្ហេ បឋមំ គាថមាហ –

‘‘សចេ វោ វុយ្ហមានានំ, សត្តន្នំ ឧទកណ្ណវេ;

មនុស្សពលិមេសានោ, នាវំ គណ្ហេយ្យ រក្ខសោ;

អនុបុព្ពំ កថំ ទត្វា, មុញ្ចេសិ ទករក្ខសា’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២២៤);

តត្ថ សត្តន្នន្តិ តុម្ហាកំ មាតា ច នន្ទាទេវី ច តិខិណមន្តិកុមារោ ច ធនុសេខសហាយោ ច បុរោហិតោ ច មហោសធោ ច តុម្ហេ ចាតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ។ ឧទកណ្ណវេតិ គម្ភីរវិត្ថតេ ឧទកេ។ មនុស្សពលិមេសានោតិ មនុស្សពលិំ គវេសន្តោ។ គណ្ហេយ្យាតិ ថាមសម្បន្នោ ទករក្ខសោ ឧទកំ ទ្វិធា កត្វា និក្ខមិត្វា តំ នាវំ គណ្ហេយ្យ, គហេត្វា ច បន ‘‘មហារាជ, ឥមេ ឆ ជនេ មម អនុបដិបាដិយា ទេហិ, តំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ វទេយ្យ។ អថ ត្វំ អនុបុព្ពំ កថំ ទត្វា មុញ្ចេសិ ទករក្ខសា, កំ បឋមំ ទត្វា…បេ.… កំ ឆដ្ឋំ ទត្វា ទករក្ខសតោ មុញ្ចេយ្យាសីតិ?

តំ សុត្វា រាជា អត្តនោ យថាជ្ឈាសយំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មាតរំ បឋមំ ទជ្ជំ, ភរិយំ ទត្វាន ភាតរំ;

តតោ សហាយំ ទត្វាន, បញ្ចមំ ទជ្ជំ ព្រាហ្មណំ;

ឆដ្ឋាហំ ទជ្ជមត្តានំ, នេវ ទជ្ជំ មហោសធ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៦.២២៥);

តត្ថ ឆដ្ឋាហន្តិ អយ្យេ, បញ្ចមេ ខាទិតេ អថាហំ ‘‘ភោ ទករក្ខស, មុខំ វិវរា’’តិ វត្វា តេន មុខេ វិវដេ ទឡ្ហំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ឥមំ រជ្ជសិរិំ អគណេត្វា ‘‘ឥទានិ មំ ខាទា’’តិ តស្ស មុខេ បតេយ្យំ, ន ត្វេវ ជីវមានោ មហោសធបណ្ឌិតំ ទទេយ្យន្តិ, ឯត្តកេន អយំ បញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

ឯវំ ញាតំ បរិព្ពាជិកាយ រញ្ញោ មហាសត្តេ សុហទយតំ, ន បន ឯត្តកេនេវ បណ្ឌិតស្ស គុណោ ចន្ទោ វិយ បាកដោ ហោតិ។ តេនស្សា ឯតទហោសិ ‘‘អហំ មហាជនមជ្ឈេ ឯតេសំ គុណំ កថយិស្សាមិ, រាជា តេសំ អគុណំ កថេត្វា បណ្ឌិតស្ស គុណំ កថេស្សតិ, ឯវំ បណ្ឌិតស្ស គុណោ នភេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ។ សា សព្ពំ អន្តេបុរជនំ សន្និបាតាបេត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ បុន រាជានំ តមេវ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តេន តថេវ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, ត្វំ ‘មាតរំ បឋមំ ទស្សាមី’តិ វទសិ, មាតា នាម មហាគុណា, តុយ្ហញ្ច មាតា ន អញ្ញេសំ មាតុសទិសា។ ពហូបការា តេ ឯសា’’តិ តស្សា គុណំ កថេន្តី គាថាទ្វយមាហ –

‘‘បោសេតា តេ ជនេត្តី ច, ទីឃរត្តានុកម្បិកា;

ឆព្ភី តយិ បទុស្សតិ, បណ្ឌិតា អត្ថទស្សិនី;

អញ្ញំ ឧបនិសំ កត្វា, វធា តំ បរិមោចយិ។

‘‘តំ តាទិសិំ បាណទទិំ, ឱរសំ គព្ភធារិនិំ;

មាតរំ កេន ទោសេន, ទជ្ជាសិ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២២៦-២២៧);

តត្ថ បោសេតាតិ ទហរកាលេ ទ្វេ តយោ វារេ ន្ហាបេត្វា បាយេត្វា ភោជេត្វា តំ បោសេសិ។ ទីឃរត្តានុកម្បិកាតិ ចិរកាលំ មុទុនា ហិតចិត្តេន អនុកម្បិកា។ ឆម្ភី តយិ បទុស្សតីតិ យទា តយិ ឆម្ភី នាម ព្រាហ្មណោ បទុស្សិ, តទា សា បណ្ឌិតា អត្ថទស្សិនី អញ្ញំ តវ បដិរូបកំ កត្វា តំ វធា បរិមោចយិ។

ចូឡនិស្ស កិរ មហាចូឡនី នាម បិតា អហោសិ។ សា ឥមស្ស ទហរកាលេ បុរោហិតេន សទ្ធិំ មេថុនំ បដិសេវិត្វា រាជានំ វិសេន មារាបេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា តស្ស អគ្គមហេសី ហុត្វា ឯកទិវសំ ‘‘អម្ម, ឆាតោម្ហី’’តិ វុត្តេ បុត្តស្ស ផាណិតេន សទ្ធិំ បូវខជ្ជកំ ទាបេសិ។ អថ នំ មក្ខិកា បរិវារយិំសុ, សោ ‘‘ឥមំ និម្មក្ខិកំ កត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ ថោកំ បដិក្កមិត្វា ភូមិយំ ផាណិតពិន្ទូនិ បាតេត្វា អត្តនោ សន្តិកេ មក្ខិកា បោថេត្វា បលាបេសិ។ តា គន្ត្វា ឥតរំ ផាណិតំ បរិវារយិំសុ។ សោ និម្មក្ខិកំ កត្វា ខជ្ជកំ ខាទិត្វា ហត្ថំ ធោវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា បក្កាមិ។ ព្រាហ្មណោ តស្ស តំ កិរិយំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ទារកោ ឥទានេវ និម្មក្ខិកំ ផាណិតំ ខាទតិ, វុឌ្ឍិប្បត្តោ មម រជ្ជំ ន ទស្សតិ, ឥទានេវ នំ មារេស្សាមី’’តិ។ សោ ទេវិយា តមត្ថំ អារោចេសិ។

សា ‘‘សាធូ, ទេវ, អហំ តយិ សិនេហេន អត្តនោ សាមិកម្បិ មារេសិំ, ឥមិនា មេ កោ អត្ថោ, មហារាជ, ឯកម្បិ អជានាបេត្វា រហស្សេន នំ មារេស្សាមី’’តិ ព្រាហ្មណំ វញ្ចេត្វា ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ បណ្ឌិតំ ឧបាយកុសលំ ភត្តការកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្ម, មម បុត្តោ ចូឡនិកុមារោ ច តវ បុត្តោ ធនុសេខកុមារោ ច ឯកទិវសំ ជាតា ឯកតោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍិតា បិយសហាយកា, ឆព្ភិព្រាហ្មណោ មម បុត្តំ មារេតុកាមោ, ត្វំ តស្ស ជីវិតទានំ ទេហី’’តិ វត្វា ‘‘សាធុ, ទេវិ, កិំ ករោមី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម បុត្តោ អភិណ្ហំ តវ គេហេ ហោតុ, ត្វញ្ច តេ ច កតិបាហំ និរាសង្កភាវត្ថាយ មហានសេយេវ សុបថ។ តតោ និរាសង្កភាវំ ញត្វា តុម្ហាកំ សយនដ្ឋានេ ឯឡកដ្ឋីនិ ឋបេត្វា មនុស្សានំ សយនវេលាយ មហានសេ អគ្គិំ ទត្វា កញ្ចិ អជានាបេត្វា មម បុត្តញ្ច តវ បុត្តញ្ច គហេត្វា អគ្គទ្វារេនេវ និក្ខមិត្វា តិរោរដ្ឋំ គន្ត្វា មម បុត្តស្ស រាជបុត្តភាវំ អនាចិក្ខិត្វា ជីវិតំ អនុរក្ខាហី’’តិ អាហ។

សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ។ អថស្ស សា រតនសារំ អទាសិ។ សោ តថា កត្វា កុមារញ្ច បុត្តញ្ច អាទាយ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរំ គន្ត្វា រាជានំ ឧបដ្ឋាសិ។ សោ បោរាណភត្តការកំ អបនេត្វា តស្ស តំ ឋានំ អទាសិ។ ទ្វេបិ កុមារា តេន សទ្ធិំយេវ រាជនិវេសនំ គច្ឆន្តិ។ រាជា ‘‘កស្សេតេ បុត្តា កុមារា’’តិ បុច្ឆិ។ ភត្តការកោ ‘‘មយ្ហំ បុត្តា’’តិ អាហ។ ‘‘ននុ ទ្វេ អសទិសា’’តិ? ‘‘ទ្វិន្នំ ឥត្ថីនំ បុត្តា, ទេវា’’តិ។ តេ គច្ឆន្តេ កាលេ វិស្សាសិកា ហុត្វា មទ្ទរញ្ញោ ធីតាយ សទ្ធិំ រាជនិវេសនេយេវ កីឡន្តិ។ អថ ចូឡនិកុមារោ ច រាជធីតា ច អភិណ្ហទស្សនេន អញ្ញមញ្ញំ បដិពទ្ធចិត្តា អហេសុំ។ កីឡនដ្ឋានេ កុមារោ រាជធីតរំ គេណ្ឌុកម្បិ បាសកម្បិ អាហរាបេតិ។ អនាហរន្តិំ សីសេ បហរតិ, សា រោទតិ។ អថស្សា សទ្ទំ សុត្វា រាជា ‘‘កេន មេ ធីតា បហដា’’តិ វទតិ។ ធាតិយោ អាគន្ត្វា បុច្ឆន្តិ។ កុមារិកា ‘‘សចាហំ ‘ឥមិនា បហដាម្ហី’តិ វក្ខាមិ, បិតា មេ ឯតស្ស រាជទណ្ឌំ ករិស្សតី’’តិ សិនេហេន ន កថេតិ, ‘‘នាហំ កេនចិ បហដា’’តិ វទតិ។

អថេកទិវសំ មទ្ទរាជា នំ បហរន្តំ អទ្ទស។ ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អយំ កុមារោ ន ច ភត្តការកេន សទិសោ អភិរូបោ បាសាទិកោ អតិវិយ អឆម្ភិតោ, ន ឥមិនា ឯតស្ស បុត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ។ សោ តតោ បដ្ឋាយ តំ បរិគ្គណ្ហិ។ ធាតិយោ កីឡនដ្ឋានេ ខាទនីយំ អាហរិត្វា រាជធីតាយ ទេន្តិ, សា អញ្ញេសម្បិ ទារកានំ ទេតិ។ តេ ជណ្ណុនា បតិដ្ឋាយ ឱនតា គណ្ហន្តិ។ ចូឡនិកុមារោ បន ឋិតកោវ តស្សា ហត្ថតោ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហាតិ។ រាជាបិ តំ កិរិយំ អទ្ទស។ អថេកទិវសំ ចូឡនិកុមារស្ស គេណ្ឌុកោ រញ្ញោ ចូឡសយនស្ស ហេដ្ឋា បាវិសិ។ កុមារោ តំ គណ្ហន្តោ អត្តនោ ឥស្សរមានេន ‘‘ឥមស្ស បច្ចន្តរញ្ញោ ហេដ្ឋាសយនេ ន បវិសាមី’’តិ តំ ទណ្ឌកេន នីហរិត្វា គណ្ហិ។ រាជា តម្បិ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘និច្ឆយេនេស ន ភត្តការកស្ស បុត្តោ’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កស្សេសោ បុត្តោ’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ, ទេវា’’តិ។ ‘‘អហំ តវ បុត្តញ្ច អបុត្តញ្ច ជានាមិ, សភាវំ មេ កថេហិ, នោ ចេ កថេសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ ខគ្គំ ឧគ្គិរិ។ សោ មរណភយភីតោ ‘‘កថេមិ, ទេវ, រហោ បន បច្ចាសីសាមី’’តិ វត្វា រញ្ញា ឱកាសេ កតេ អភយំ យាចិត្វា យថាភូតំ អារោចេសិ។ រាជា តថតោ ញត្វា អត្តនោ ធីតរំ អលង្ករិត្វា តស្ស បាទបរិចារិកំ កត្វា អទាសិ។

ឥមេសំ បន បលាតទិវសេ ‘‘ភត្តការកោ ច ចូឡនិកុមារោ ច ភត្តការកស្ស បុត្តោ ច មហានសេ បទិត្តេយេវ ទឌ្ឍា’’តិ សកលនគរេ ឯកកោលាហលំ អហោសិ។ ចលាកទេវីបិ តំ បវត្តិំ សុត្វា ព្រាហ្មណស្ស អារោចេសិ ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, តេ កិរ តយោបិ ភត្តគេហេយេវ ទឌ្ឍា’’តិ។ សោ តុដ្ឋហដ្ឋោ អហោសិ។ ចលាកទេវីបិ ‘‘ចូឡនិកុមារស្ស អដ្ឋីនី’’តិ ឯឡកស្ស អដ្ឋីនិ អាហរាបេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេត្វា ឆឌ្ឌាបេសិ។ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ បរិព្ពាជិកា ‘‘អញ្ញំ ឧបនិសំ កត្វា, វធា តំ បរិមោចយី’’តិ អាហ។ សា ហិ ឯឡកស្ស អដ្ឋីនិ ‘‘មនុស្សអដ្ឋីនី’’តិ ទស្សេត្វា តំ វធា មោចេសិ។ ឱរសន្តិ យាយ ត្វំ ឧរេ កត្វា វឌ្ឍិតោ, តំ ឱរសំ បិយំ មនាបំ។ គព្ភធារិនិន្តិ យាយ ត្វំ កុច្ឆិនា ធារិតោ, តំ ឯវរូបំ មាតរំ កេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សសីតិ។

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អយ្យេ, ពហូ មម មាតុ គុណា, អហញ្ចស្សា មម ឧបការភាវំ ជានាមិ, តតោបិ បន មមេវ គុណា ពហុតរា’’តិ មាតុ អគុណំ កថេន្តោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

‘‘ទហរា វិយលង្ការំ, ធារេតិ អបិឡន្ធនំ;

ទោវារិកេ អនីកដ្ឋេ, អតិវេលំ បជគ្ឃតិ។

‘‘អថោបិ បដិរាជូនំ, សយំ ទូតានិ សាសតិ;

មាតរំ តេន ទោសេន, ទជ្ជាហំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២២៨-២២៩);

តត្ថ ទហរា វិយាតិ មហល្លិកាបិ ហុត្វា តរុណី វិយ។ ធារេតិ អបិឡន្ធនន្តិ បិឡន្ធិតុំ អយុត្តំ អលង្ការំ ធារេតិ។ សា កិរ វជិរបូរិតំ កញ្ចនមេខលំ បិឡន្ធិត្វា រញ្ញោ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មហាតលេ និសិន្នកាលេ អបរាបរំ ចង្កមតិ, មេខលាសទ្ទេន រាជនិវេសនំ ឯកនិន្នាទំ ហោតិ។ បជគ្ឃតីតិ ឯសា ទោវារិកេ ច ហត្ថិអាចរិយាទិកេ អនីកដ្ឋេ ច, យេ ឯតិស្សា ឧច្ឆិដ្ឋកម្បិ ភុញ្ជិតុំ អយុត្តរូបា, តេបិ អាមន្តេត្វា តេហិ សទ្ធិំ អតិវេលំ មហាហសិតំ ហសតិ។ បដិរាជូនន្តិ អញ្ញេសំ រាជូនំ។ សយំ ទូតានិ សាសតីតិ មម វចនេន សយំ បណ្ណំ លិខិត្វា ទូតេបិ បេសេតិ ‘‘មម មាតា កាមេ បរិភុញ្ជនវយស្មិំយេវ ឋិតា, អសុករាជា កិរ អាគន្ត្វា តំ អានេតូ’’តិ។ តេ ‘‘មយំ រញ្ញោ ឧបដ្ឋាកា, កស្មា នោ ឯវំ វទេសី’’តិ បដិបណ្ណានិ បេសេន្តិ។ តេសុ បរិសមជ្ឈេ វាចិយមានេសុ មម សីសំ ឆិន្ទនកាលោ វិយ ហោតិ, មាតរំ តេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ។

អថ បរិព្ពាជិកា ‘‘មហារាជ, មាតរំ តាវ ឥមិនា ទោសេន ទេហិ, ភរិយា បន តេ ពហូបការា’’តិ តស្សា គុណំ កថេន្តី ទ្វេ គាថា អភាសិ –

‘‘ឥត្ថិគុម្ពស្ស បវរា, អច្ចន្តំ បិយភាណិនី;

អនុគ្គតា សីលវតី, ឆាយាវ អនបាយិនី។

‘‘អក្កោធនា បុញ្ញវតី, បណ្ឌិតា អត្ថទស្សិនី;

ឧព្ពរិំ កេន ទោសេន, អជ្ជាសិ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៣០-២៣១);

តត្ថ ឥត្ថិគុម្ពស្សាតិ ឥត្ថិគណស្ស។ អនុគ្គតាតិ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ អនុគតា។ ‘‘អក្កោធនា’’តិអាទិកេន បនស្សា គុណេ កថេតិ។ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរេ វសនកាលេ បហដាបិ តវ អាណាករណភយេន តយិ សិនេហេន មាតាបិតូនំ ន កថេសិ, ឯវមេសា អក្កោធនា បុញ្ញវតី បណ្ឌិតា អត្ថទស្សិនីតិ។ ឥទំ ទហរកាលេ អក្កោធនាទិភាវំ សន្ធាយាហ។ ឧព្ពរិន្តិ ឱរោធំ។ ឯវំ គុណសម្បន្នំ នន្ទាទេវិំ កេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សសីតិ វទតិ។

សោ តស្សា អគុណំ កថេន្តោ អាហ –

‘‘ខិឌ្ឌារតិសមាបន្នំ, អនត្ថវសមាគតំ;

សា មំ សកាន បុត្តានំ, អយាចំ យាចតេ ធនំ។

‘‘សោហំ ទទាមិ សារត្តោ, ពហុំ ឧច្ចាវចំ ធនំ;

សុទុច្ចជំ ចជិត្វាន, បច្ឆា សោចាមិ ទុម្មនោ;

ឧព្ពរិំ តេន ទោសេន, ទជ្ជាហំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៣២-២៣៣);

តត្ថ អនត្ថវសមាគតន្តិ តាយ ខិឌ្ឌារតិយា កាមកីឡាយ អនត្ថការកានំ កិលេសានំ វសំ អាគតំ មំ វិទិត្វា។ សា មន្តិ សា នន្ទាទេវី មំ។ សកាន បុត្តានន្តិ យំ មយា អត្តនោ បុត្តធីតានញ្ច ភរិយានញ្ច ទិន្នំ បិឡន្ធនំ, តំ អយាចិតព្ពរូបំ ‘‘មយ្ហំ ទេហី’’តិ យាចតិ។ បច្ឆា សោចាមីតិ សា ទុតិយទិវសេ ‘‘ឥមានិ បិឡន្ធនានិ រញ្ញា មេ ទិន្នានិ, អាហរថេតានី’’តិ តេសំ រោទន្តានំ ឱមុញ្ចិត្វា គណ្ហាតិ។ អថាហំ តេ រោទមានេ មម សន្តិកំ អាគតេ ទិស្វា បច្ឆា សោចាមិ។ ឯវំ ទោសការិកា ឯសា។ ឥមិនា នំ ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ។

អថ នំ បរិព្ពាជិកា ‘‘ឥមំ តាវ ឥមិនា ទោសេន ទេហិ, កនិដ្ឋោ បន តេ តិខិណមន្តិកុមារោ ឧបការកោ, តំ កេន ទោសេន ទស្សតី’’តិ បុច្ឆន្តី អាហ –

‘‘យេនោចិតា ជនបទា, អានីតា ច បដិគ្គហំ;

អាភតំ បររជ្ជេភិ, អភិដ្ឋាយ ពហុំ ធនំ។

ធនុគ្គហានំ បវរំ, សូរំ តិខិណមន្តិនំ;

ភាតរំ កេន ទោសេន, ទជ្ជាសិ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៣៤-២៣៥);

តត្ថ ឱចិតាតិ វឌ្ឍិតា។ បដិគ្គហន្តិ យេន ច តុម្ហេ បរទេសេ វសន្តា បុន គេហំ អានីតា។ អភិដ្ឋាយាតិ អភិភវិត្វា។ តិខិណមន្តិនន្តិ តិខិណបញ្ញំ។

សោ កិរ មាតុ ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ វសនកាលេ ជាតោ។ អថស្ស វយប្បត្តស្ស ព្រាហ្មណោ ខគ្គំ ហត្ថេ ទត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា មំ ឧបដ្ឋហា’’តិ អាហ។ សោ ព្រាហ្មណំ ‘‘បិតា មេ’’តិ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋាសិ។ អថ នំ ឯកោ អមច្ចោ ‘‘កុមារ, ន ត្វំ ឯតស្ស បុត្តោ, តវ កុច្ឆិគតកាលេ ចលាកទេវី រាជានំ មារេត្វា ឯតស្ស ឆត្តំ ឧស្សាបេសិ, ត្វំ មហាចូឡនិរញ្ញោ បុត្តោ’’តិ អាហ។ សោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ឯកេន ឧបាយេន នំ មារេស្សាមី’’តិ រាជកុលំ បវិសន្តោ តំ ខគ្គំ ឯកស្ស បាទមូលិកស្ស ទត្វា អបរំ ‘‘ត្វំ រាជទ្វារេ ‘មមេសោ ខគ្គោ’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ វិវាទំ ករេយ្យាសី’’តិ វត្វា បាវិសិ។ តេ កលហំ ករិំសុ។ សោ ‘‘កិំ ឯស កលហោ’’តិ ឯកំ បុរិសំ បេសេសិ។ សោ អាគន្ត្វា ‘‘ខគ្គត្ថាយា’’តិ អាហ។ ព្រាហ្មណោ តំ សុត្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ សោ កិរ តុម្ហេហិ មម ទិន្នខគ្គោ បរស្ស សន្តកោតិ។ ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, តេន ហិ អាហរាបេហិ, សញ្ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ អាហ។ សោ តំ អាហរាបេត្វា កោសតោ និក្កឌ្ឍិត្វា ‘‘បស្សថា’’តិ តំ សញ្ឈានាបេន្តោ វិយ ឧបគន្ត្វា ឯកប្បហារេនេវ តស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ បាទមូលេ បាតេសិ។ តតោ រាជគេហំ បដិជគ្គិត្វា នគរំ អលង្ករិត្វា តស្ស អភិសេកេ ឧបនីតេ មាតា ចូឡនិកុមារស្ស មទ្ទរដ្ឋេ វសនភាវំ អាចិក្ខិ។ តំ សុត្វា កុមារោ សេនង្គបរិវុតោ តត្ថ គន្ត្វា ភាតរំ អានេត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេសិ។ តតោ បដ្ឋាយ តំ ‘‘តិខិណមន្តី’’តិ សញ្ជានិំសុ។ បរិព្ពាជិកា តំ ‘‘ឯវរូបំ ភាតរំ កេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទជ្ជាសី’’តិ បុច្ឆិ។

រាជា តស្ស ទោសំ កថេន្តោ អាហ –

‘‘យេនោចិតា ជនបទា, អានីតា ច បដិគ្គហំ;

អាភតំ បររជ្ជេភិ, អភិដ្ឋាយ ពហុំ ធនំ។

‘‘ធនុគ្គហានំ បវរោ, សូរោ តិខិណមន្តិ ច;

មយាយំ សុខិតោ រាជា, អតិមញ្ញតិ ទារកោ។

‘‘ឧបដ្ឋានម្បិ មេ អយ្យេ, ន សោ ឯតិ យថា បុរេ;

ភាតរំ តេន ទោសេន, ទជ្ជាហំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៣៦-២៣៨);

តត្ថ បររជ្ជេភីតិ ឥមស្ស បររជ្ជតោ ច ពហុ ធនំ អាភតំ, អយញ្ច បររជ្ជេ វសន្តោ បុន ឥមំ គេហំ អានេត្វា ‘‘ឯស មយា មហតិ យសេ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ វទតិ។ យថា បុរេតិ បុព្ពេ បាតោវ អាគច្ឆតិ, ឥទានិ បន ន តថា ឯតិ។ ឥមិនា នំ ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ។

អថ បរិព្ពាជិកា ‘‘ភាតុ តាវ កោ ទោសោ ហោតុ, ធនុសេខកុមារោ បន តយិ សិនេហគុណយុត្តោ ពហូបការោ’’តិ តស្ស គុណំ កថេន្តី អាហ –

‘‘ឯករត្តេន ឧភយោ, ត្វញ្ចេវ ធនុសេខ ច;

ឧភោ ជាតេត្ថ បញ្ចាលា, សហាយា សុសមាវយា។

‘‘ចរិយា តំ អនុពន្ធិត្ថោ, ឯកទុក្ខសុខោ តវ;

ឧស្សុក្កោ តេ ទិវារត្តិំ, សព្ពកិច្ចេសុ ព្យាវដោ;

សហាយំ កេន ទោសេន, ទជ្ជាសិ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៣៩-២៤០);

តត្ថ ធនុសេខចាតិ ធនុសេខោ ច, ធនុសេខកុមារោ ចាតិ អត្ថោ។ ឯត្ថាតិ ឥធេវ នគរេ។ បញ្ចាលាតិ ឧត្តរបញ្ចាលនគរេ ជាតត្តា ឯវំវោហារា។ សុសមាវយាតិ សុដ្ឋុ សមវយា។ ចរិយា តំ អនុពន្ធិត្ថោតិ ទហរកាលេ ជនបទចារិកាយ បក្កន្តំ តំ អនុពន្ធិ, ឆាយាវ ន វិជហិ។ ឧស្សុក្កោតិ តវ កិច្ចេសុ រត្ថិន្ទិវំ ឧស្សុក្កោ ឆន្ទជាតោ និច្ចំ ព្យាវដោ។ តំ កេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សសីតិ។

អថស្ស រាជា ទោសំ កថេន្តោ អាហ –

‘‘ចរិយា មំ អយំ អយ្យេ, បជគ្ឃិត្ថោ មយា សហ;

អជ្ជាបិ តេន វណ្ណេន, អតិវេលំ បជគ្ឃតិ។

‘‘ឧព្ពរិយាបិហំ អយ្យេ, មន្តយាមិ រហោគតោ;

អនាមន្តោ បវិសតិ, បុព្ពេ អប្បដិវេទិតោ។

‘‘លទ្ធទ្វារោ កតោកាសោ, អហិរិកំ អនាទរំ;

សហាយំ តេន ទោសេន, ទជ្ជាហំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៤១-២៤៣);

តត្ថ អជ្ជាបិ តេន វណ្ណេនាតិ យថា ចរិយាយ បុព្ពេ មំ អនុពន្ធន្តោ មយា អនាថេន សទ្ធិំ ឯកតោវ ភុញ្ជន្តោ សយន្តោ ហត្ថំ បហរិត្វា មហាហសិតំ ហសិ, អជ្ជាបិ តថេវ ហសតិ, ទុគ្គតកាលេ វិយ មំ មញ្ញតិ។ អនាមន្តោតិ រហោ នន្ទាទេវិយា សទ្ធិំ មន្តេន្តេបិ មយិ អជានាបេត្វា សហសាវ បវិសតិ។ ឥមិនា ទោសេន តំ អហិរិកំ អនាទរំ ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ។

អថ បរិព្ពាជិកា ‘‘មហារាជ, តវ សហាយកស្ស តាវ ឯសោ ទោសោ ហោតុ, បុរោហិតោ បន តវ ពហូបការោ’’តិ តស្ស គុណំ កថេន្តី អាហ –

‘‘កុសលោ សព្ពនិមិត្តានំ, រុតញ្ញូ អាគតាគមោ;

ឧប្បាតេ សុបិនេ យុត្តោ, និយ្យានេ ច បវេសនេ។

‘‘បដ្ឋោ ភូមន្តលិក្ខស្មិំ, នក្ខត្តបទកោវិទោ;

ព្រាហ្មណំ កេន ទោសេន, ទជ្ជាសិ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៤៤-២៤៥);

តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ ‘‘ឥមិនា និមិត្តេន ឥទំ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ឥទ’’ន្តិ ឯវំ សព្ពនិមិត្តេសុ កុសលោ។ រុតញ្ញូតិ សព្ពរវំ ជានាតិ។ ឧប្បាតេតិ ចន្ទគ្គាហសូរិយគ្គាហឧក្កាបាតទិសាឌាហាទិកេ ឧប្បាតេ។ សុបិនេ យុត្តោតិ សុបិនេ ច តស្ស និប្ផត្តិជាននវសេន យុត្តោ។ និយ្យានេ ច បវេសនេតិ ឥមិនា នក្ខត្តេន និយ្យាយិតព្ពំ, ឥមិនា បវិសិតព្ពន្តិ ជានាតិ។ បដ្ឋោតិ ឆេកោ បដិពលោ, ភូមិយញ្ច អន្តលិក្ខេ ច ទោសគុណេ ជានិតុំ សមត្ថោ។ នក្ខត្តបទកោវិទោតិ អដ្ឋវីសតិយា នក្ខត្តកោដ្ឋាសេសុ ឆេកោ។ តំ កេន ទោសេន ទករក្ខសស្ស ទស្សសីតិ។

រាជា តស្ស ទោសំ កថេន្តោ អាហ –

‘‘បរិសាយម្បិ មេ អយ្យេ, ឧម្មីលេត្វា ឧទិក្ខតិ;

តស្មា អច្ចភមុំ លុទ្ទំ, ទជ្ជាហំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៤៦);

តស្សត្ថោ – អយ្យេ, ឯស មំ បរិសមជ្ឈេ ឱលោកេន្តោបិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា កុទ្ធោ វិយ ឧទិក្ខតិ, តស្មា ឯវំ អតិក្កមិត្វា ឋិតភមុំ អមនាបេន ឧក្ខិត្តភមុកំ វិយ លុទ្ទំ ភយានកំ តំ អហំ ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ។

តតោ បរិព្ពាជិកា ‘‘មហារាជ, ត្វំ ‘មាតរំ អាទិំ កត្វា ឥមេ បញ្ច ទករក្ខសស្ស ទម្មី’តិ វទសិ, ‘ឯវរូបញ្ច សិរិវិភវំ អគណេត្វា អត្តនោ ជីវិតម្បិ មហោសធស្ស ទម្មី’តិ វទសិ, កំ តស្ស គុណំ បស្សសី’’តិ បុច្ឆន្តី ឥមា គាថាយោ អាហ –

‘‘សសមុទ្ទបរិយាយំ, មហិំ សាគរកុណ្ឌលំ;

វសុន្ធរំ អាវសតិ, អមច្ចបរិវារិតោ។

‘‘ចាតុរន្តោ មហារដ្ឋោ, វិជិតាវី មហព្ពលោ;

បថព្យា ឯករាជាសិ, យសោ តេ វិបុលំ គតោ។

‘‘សោឡសិត្ថិសហស្សានិ, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា;

នានាជនបទា នារី, ទេវកញ្ញូបមា សុភា។

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នំ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

សុខិតានំ បិយំ ទីឃំ, ជីវិតំ អាហុ ខត្តិយ។

‘‘អថ ត្វំ កេន វណ្ណេន, កេន វា បន ហេតុនា;

បណ្ឌិតំ អនុរក្ខន្តោ, បាណំ ចជសិ ទុច្ចជ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៦.២៤៧-២៥១);

តត្ថ សសមុទ្ទបរិយាយន្តិ សមុទ្ទមរិយាទសង្ខាតេន សមុទ្ទបរិក្ខេបេន សមន្នាគតំ។ សាគរកុណ្ឌលន្តិ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតស្ស សាគរស្ស កុណ្ឌលភូតំ។ វិជិតាវីតិ វិជិតសង្គាមោ។ ឯករាជាតិ អញ្ញស្ស អត្តនោ សទិសស្ស រញ្ញោ អភាវតោ ឯកោវ រាជា។ សព្ពកាមសមិទ្ធិនន្តិ សព្ពេសម្បិ វត្ថុកាមកិលេសកាមានំ សមិទ្ធិយា សមន្នាគតានំ។ សុខិតានន្តិ ឯវរូបានំ សុខិតានំ សត្តានំ ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នំ ជីវិតំ ទីឃមេវ បិយំ, ន តេ អប្បំ ជីវិតមិច្ឆន្តីតិ បណ្ឌិតា វទន្តិ។ បាណន្តិ ឯវរូបំ អត្តនោ ជីវិតំ កស្មា បណ្ឌិតំ អនុរក្ខន្តោ ចជសីតិ។

រាជា តស្សា កថំ សុត្វា បណ្ឌិតស្ស គុណំ កថេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘យតោបិ អាគតោ អយ្យេ, មម ហត្ថំ មហោសធោ;

នាភិជានាមិ ធីរស្ស, អណុមត្តម្បិ ទុក្កដំ។

‘‘សចេ ច កិស្មិចិ កាលេ, មរណំ មេ បុរេ សិយា;

សោ មេ បុត្តេ បបុត្តេ ច, សុខាបេយ្យ មហោសធោ។

‘‘អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ, សព្ពមត្ថម្បិ បស្សតិ;

អនាបរាធកម្មន្តំ, ន ទជ្ជំ ទករក្ខិនោ’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៥២-២៥៤);

តត្ថ កិស្មិចីតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ។ សុខាបេយ្យាតិ សុខស្មិំយេវ បតិដ្ឋាបេយ្យ។ សព្ពមត្ថន្តិ ឯស អនាគតញ្ច បច្ចុប្បន្នញ្ច អតីតញ្ច សព្ពំ អត្ថំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ វិយ បស្សតិ។ អនាបរាធកម្មន្តន្តិ កាយកម្មាទីសុ អបរាធរហិតំ។ ន ទជ្ជន្តិ អយ្យេ, ឯវំ អសមធុរំ បណ្ឌិតំ នាហំ ទករក្ខសស្ស ទស្សាមីតិ ឯវំ សោ មហាសត្តស្ស គុណេ ចន្ទមណ្ឌលំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ ឧក្ខិបិត្វា កថេសិ។

ឥតិ ឥមំ ជាតកំ យថានុសន្ធិប្បត្តំ។ អថ បរិព្ពាជិកា ចិន្តេសិ ‘‘ឯត្តកេនបិ បណ្ឌិតស្ស គុណា បាកដា ន ហោន្តិ, សកលនគរវាសីនំ មជ្ឈេ សាគរបិដ្ឋេ អាសិត្តតេលំ វិប្បកិរន្តី វិយ តស្ស គុណេ បាកដេ ករិស្សាមី’’តិ រាជានំ គហេត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ រាជង្គណេ អាសនំ បញ្ញបេត្វា តត្ថ និសីទាបេត្វា នាគរេ សន្និបាតាបេត្វា បុន រាជានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទករក្ខសស្ស បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តេន ហេដ្ឋា កថិតនិយាមេនេវ កថិតកាលេ នាគរេ អាមន្តេត្វា អាហ –

‘‘ឥទំ សុណាថ បញ្ចាលា, ចូឡនេយ្យស្ស ភាសិតំ;

បណ្ឌិតំ អនុរក្ខន្តោ, បាណំ ចជតិ ទុច្ចជំ។

‘‘មាតុ ភរិយាយ ភាតុច្ច, សខិនោ ព្រាហ្មណស្ស ច;

អត្តនោ ចាបិ បញ្ចាលោ, ឆន្នំ ចជតិ ជីវិតំ។

‘‘ឯវំ មហត្ថិកា បញ្ញា, និបុណា សាធុចិន្តិនី;

ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ចា’’តិ។ (ជា. ១.១៦.២៥៥-២៥៧);

តត្ថ មហត្ថិកាតិ មហន្តំ អត្ថំ គហេត្វា ឋិតា។ ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ហិតត្ថាយ ច បរលោកេ សុខត្ថាយ ច ហោតីតិ។

ឥតិ សា រតនឃរស្ស មណិក្ខន្ធេន កូដំ គណ្ហន្តី វិយ មហាសត្តស្ស គុណេហិ ទេសនាកូដំ គណ្ហីតិ។

ទករក្ខសបញ្ហោ និដ្ឋិតោ។

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តថាគតោ បញ្ញវា, បុព្ពេបិ បញ្ញវាយេវា’’តិ ជាតកំ សមោធានេន្តោ ឱសានគាថា អាហ –

‘‘ភេរី ឧប្បលវណ្ណាសិ, បិតា សុទ្ធោទនោ អហុ;

មាតា អាសិ មហាមាយា, អមរា ពិម្ពសុន្ទរី។

‘‘សុវោ អហោសិ អានន្ទោ, សារិបុត្តោ ច ចូឡនី;

ទេវទត្តោ ច កេវដ្ដោ, ចលាកា ថុល្លនន្ទិនី។

‘‘បញ្ចាលចន្ទី សុន្ទរី, សាឡិកា មល្លិកា អហុ;

អម្ពដ្ឋោ អាសិ កាមិន្ទោ, បោដ្ឋបាទោ ច បុក្កុសោ។

‘‘បិលោតិកោ ច ទេវិន្ទោ, សេនកោ អាសិ កស្សបោ;

ឧទុម្ពរា មង្គលិកា, វេទេហោ កាឡុទាយកោ;

មហោសធោ លោកនាថោ, ឯវំ ធារេថ ជាតក’’ន្តិ។

ឧមង្គជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា។

(ឆដ្ឋោ ភាគោ និដ្ឋិតោ។)

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា យោ នេសំ សត្តោ អភិរូបតរោ ច ទស្សនីយតរោ ច បាសាទិកតរោ ច មហេសក្ខតរោ ច តំ សត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេហិ។ មយំ បន តេ សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទស្សាមា’តិ។ ‘ឯវំ, ភោ’តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ តេសំ សត្តានំ បដិស្សុណិត្វា សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយិ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហិ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេសិ។ តេ បនស្ស សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទំសុ។

១៣១. ‘‘មហាជនសម្មតោតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘មហាសម្មតោ, មហាសម្មតោ’ ត្វេវ បឋមំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ខត្តិយោ, ខត្តិយោ’ ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ធម្មេន បរេ រញ្ជេតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘រាជា, រាជា’ ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស ខត្តិយមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ, អនញ្ញេសំ។ សទិសានំយេវ, នោ អសទិសានំ។ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

ព្រាហ្មណមណ្ឌលំ

១៣២. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំយេវ [តេសំ យេវ ខោ វាសេដ្ឋ សត្តានំ (សី. បី.)] ឯកច្ចានំ ឯតទហោសិ – ‘បាបកា វត, ភោ, ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា, យត្រ ហិ នាម អទិន្នាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, គរហា បញ្ញាយិស្សតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយិស្សតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, បព្ពាជនំ បញ្ញាយិស្សតិ។ យំនូន មយំ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេយ្យាមា’តិ។ តេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេសុំ។ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ព្រាហ្មណា, ព្រាហ្មណា’ ត្វេវ បឋមំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ តេ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដិយោ ករិត្វា បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ វីតង្គារា វីតធូមា បន្នមុសលា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ គាមនិគមរាជធានិយោ ឱសរន្តិ ឃាសមេសមានា [ឃាសមេសនា (សី. ស្យា. បី.)]។ តេ ឃាសំ បដិលភិត្វា បុនទេវ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ។ តមេនំ មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឥមេ ខោ, ភោ, សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដិយោ ករិត្វា បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ, វីតង្គារា វីតធូមា បន្នមុសលា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ គាមនិគមរាជធានិយោ ឱសរន្តិ ឃាសមេសមានា។ តេ ឃាសំ បដិលភិត្វា បុនទេវ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តី’តិ, ឈាយន្តីតិ ខោ [បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ ឈាយន្តីតិ ខោ (សី. បី.), បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តីតិ ខោ (ក.)], វាសេដ្ឋ, ‘ឈាយកា, ឈាយកា’ ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ តេសំយេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ ឯកច្ចេ សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ តំ ឈានំ អនភិសម្ភុណមានា [អនភិសំភូនមានា (កត្ថចិ)] គាមសាមន្តំ និគមសាមន្តំ ឱសរិត្វា គន្ថេ ករោន្តា អច្ឆន្តិ។ តមេនំ មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឥមេ ខោ, ភោ, សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ តំ ឈានំ អនភិសម្ភុណមានា គាមសាមន្តំ និគមសាមន្តំ ឱសរិត្វា គន្ថេ ករោន្តា អច្ឆន្តិ, ន ទានិមេ ឈាយន្តី’តិ។ ន ទានិមេ [ន ទានិមេ ឈាយន្តី ន ទានិមេ (សី. បី. ក.)] ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកា’ ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ហីនសម្មតំ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ, តទេតរហិ សេដ្ឋសម្មតំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស ព្រាហ្មណមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ, អនញ្ញេសំ សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

វេស្សមណ្ឌលំ

១៣៣. ‘‘តេសំយេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ ឯកច្ចេ សត្តា មេថុនំ ធម្មំ សមាទាយ វិសុកម្មន្តេ [វិស្សុតកម្មន្តេ (សី. បី.), វិស្សុកម្មន្តេ (ក. សី.), វិសុំ កម្មន្តេ (ស្យា. ក.)] បយោជេសុំ។ មេថុនំ ធម្មំ សមាទាយ វិសុកម្មន្តេ បយោជេន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘វេស្សា, វេស្សា’ ត្វេវ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស វេស្សមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសញ្ញេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ សទិសានំយេវ, នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

សុទ្ទមណ្ឌលំ

១៣៤. ‘‘តេសញ្ញេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ យេ តេ សត្តា អវសេសា តេ លុទ្ទាចារា ខុទ្ទាចារា អហេសុំ។ លុទ្ទាចារា ខុទ្ទាចារាតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘សុទ្ទា, សុទ្ទា’ ត្វេវ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស សុទ្ទមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ, សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១៣៥. ‘‘អហុ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ, យំ ខត្តិយោបិ សកំ ធម្មំ គរហមានោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ – ‘សមណោ ភវិស្សាមី’តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សកំ ធម្មំ គរហមានោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ – ‘សមណោ ភវិស្សាមី’តិ។ ឥមេហិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ចតូហិ មណ្ឌលេហិ សមណមណ្ឌលស្ស អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ, តេសំយេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ, សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

ទុច្ចរិតាទិកថា

១៣៦. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ [ឥទំ បទំ សី. ឥបោត្ថកេសុ នត្ថិ] មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។

‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា សម្មាទិដ្ឋិកោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ [ឥទំ បទំ សី. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា សម្មាទិដ្ឋិកោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។

១៣៧. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទ្វយការី, វាចាយ ទ្វយការី, មនសា ទ្វយការី, វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ [វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សកម្មសមាទានោ វិមិស្សកម្មសមាទានហេតុ (ស្យា.), វីតិមិស្សទិដ្ឋិកោ វីតិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ (សី. បី.)] កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ …បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទ្វយការី, វាចាយ ទ្វយការី, មនសា ទ្វយការី, វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតិ។

ពោធិបក្ខិយភាវនា

១៣៨. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនមន្វាយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយតិ [បរិនិព្ពាតិ (ក.)]។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ … សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនមន្វាយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយតិ។

១៣៩. ‘‘ឥមេសញ្ហិ, វាសេដ្ឋ, ចតុន្នំ វណ្ណានំ យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ សោ នេសំ អគ្គមក្ខាយតិ ធម្មេនេវ។ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១៤០. ‘‘ព្រហ្មុនា បេសា, វាសេដ្ឋ, សនង្កុមារេន គាថា ភាសិតា –

‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;

វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’តិ។

‘‘សា ខោ បនេសា, វាសេដ្ឋ, ព្រហ្មុនា សនង្កុមារេន គាថា សុគីតា, នោ ទុគ្គីតា។ សុភាសិតា, នោ ទុព្ភាសិតា។ អត្ថសំហិតា, នោ អនត្ថសំហិតា។ អនុមតា មយា។ អហម្បិ, វាសេដ្ឋ, ឯវំ វទាមិ –

‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;

វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា វាសេដ្ឋភារទ្វាជា ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

អគ្គញ្ញសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ។

អគ្គញ្ញសុត្តវណ្ណនា

វាសេដ្ឋភារទ្វាជវណ្ណនា

១១១. ឯវំ មេ សុតន្តិ អគ្គញ្ញសុត្តំ។ តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេតិ ឯត្ថ អយំ អនុបុព្ពិកថា។ អតីតេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ ឯកា ឧបាសិកា បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ទានំ ទត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គុបដ្ឋាយិកា ហោមី’’តិ បត្ថនំ អកាសិ។ សា កប្បសតសហស្សំ ទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ គេហេ សុមនទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ។ ជាតកាលេ តស្សា វិសាខាតិ នាមំ អកំសុ។ សា យទា ភគវា ភទ្ទិយនគរំ អាគមាសិ, តទា បញ្ចទាសិសតេហិ សទ្ធិំ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បឋមទស្សនម្ហិយេវ សោតាបន្នា អហោសិ។

អបរភាគេ សាវត្ថិយំ មិគារសេដ្ឋិបុត្តស្ស បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារស្ស គេហំ គតា។ តត្ថ នំ មិគារសេដ្ឋិ មាតុដ្ឋានេ ឋបេសិ។ តស្មា មិគារមាតាតិ វុច្ចតិ។ បតិកុលំ គច្ឆន្តិយា ចស្សា បិតា មហាលតាបិឡន្ធនំ នាម ការាបេសិ។ តស្មិំ បិឡន្ធនេ ចតស្សោ វជិរនាឡិយោ ឧបយោគំ អគមំសុ, មុត្តានំ ឯកាទស នាឡិយោ, បវាឡស្ស ទ្វាវីសតិ នាឡិយោ, មណីនំ តេត្តិំស នាឡិយោ។ ឥតិ ឯតេហិ ច អញ្ញេហិ ច សត្តហិ រតនេហិ និដ្ឋានំ អគមាសិ។ តំ សីសេ បដិមុក្កំ យាវ បាទបិដ្ឋិយា ភស្សតិ។ បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារយមានាវ នំ ឥត្ថី ធារេតុំ សក្កោតិ។ សា អបរភាគេ ទសពលស្ស អគ្គុបដ្ឋាយិកា ហុត្វា តំ បសាធនំ វិស្សជ្ជេត្វា នវហិ កោដីហិ ភគវតោ វិហារំ ការយមានា ករីសមត្តេ ភូមិភាគេ បាសាទំ ការេសិ។ តស្ស ឧបរិភូមិយំ បញ្ច គព្ភសតានិ ហោន្តិ, ហេដ្ឋិមភូមិយំ បញ្ចាតិ គព្ភសហស្សប្បដិមណ្ឌិតោ អហោសិ។ សា ‘‘សុទ្ធបាសាទោវ ន សោភតី’’តិ តំ បរិវារេត្វា បញ្ច ទុវឌ្ឍគេហសតានិ, បញ្ច ចូឡបាសាទសតានិ, បញ្ច ទីឃសាលសតានិ ច ការាបេសិ។ វិហារមហោ ចតូហិ មាសេហិ និដ្ឋានំ អគមាសិ។

មាតុគាមត្តភាវេ ឋិតាយ វិសាខាយ វិយ អញ្ញិស្សា ពុទ្ធសាសនេ ធនបរិច្ចាគោ នាម នត្ថិ, បុរិសត្តភាវេ ឋិតស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស វិយ អញ្ញស្សាតិ។ សោ ហិ ចតុបណ្ណាសកោដិយោ វិស្សជ្ជេត្វា សាវត្ថិយា ទក្ខិណភាគេ អនុរាធបុរស្ស មហាវិហារសទិសេ ឋានេ ជេតវនមហាវិហារំ នាម ការេសិ។ វិសាខា សាវត្ថិយា បាចីនភាគេ ឧត្តរទេវិយា វិហារសទិសេ ឋានេ បុព្ពារាមំ នាម ការេសិ។ ភគវា ឥមេសំ ទ្វិន្នំ កុលានំ អនុកម្បាយ សាវត្ថិំ និស្សាយ វិហរន្តោ ឥមេសុ ទ្វីសុ វិហារេសុ និពទ្ធវាសំ វសិ។ ឯកំ អន្តោវស្សំ ជេតវនេ វសតិ, ឯកំ បុព្ពារាមេ។ តស្មិំ សមយេ បន ភគវា បុព្ពារាមេ វិហរតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ’’តិ។

វាសេដ្ឋភារទ្វាជាតិ វាសេដ្ឋោ ច សាមណេរោ ភារទ្វាជោ ច។ ភិក្ខូសុ បរិវសន្តីតិ តេ នេវ តិត្ថិយបរិវាសំ វសន្តិ, ន អាបត្តិបរិវាសំ។ អបរិបុណ្ណវស្សត្តា បន ភិក្ខុភាវំ បត្ថយមានា វសន្តិ។ តេនេវាហ ‘‘ភិក្ខុភាវំ អាកង្ខមានា’’តិ។ ឧភោបិ ហេតេ ឧទិច្ចព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តា, ចត្តាលីស ចត្តាលីស កោដិវិភវា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ មជ្ឈិមនិកាយេ វាសេដ្ឋសុត្តំ សុត្វា សរណំ គតា, តេវិជ្ជសុត្តំ សុត្វា បព្ពជិត្វា ឥមស្មិំ កាលេ ភិក្ខុភាវំ អាកង្ខមានា បរិវសន្តិ។ អព្ភោកាសេ ចង្កមតីតិ ឧត្តរទក្ខិណេន អាយតស្ស បាសាទស្ស បុរត្ថិមទិសាភាគេ បាសាទច្ឆាយាយំ យន្តរជ្ជូហិ អាកឌ្ឍិយមានំ រតនសតុព្ពេធំ សុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ អនិលបថេ វិធាវន្តីហិ ឆព្ពណ្ណាហិ ពុទ្ធរស្មីហិ សោភមានោ អបរាបរំ ចង្កមតិ។

១១៣. អនុចង្កមិំសូតិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឱនតសរីរា ហុត្វា អនុវត្តមានា ចង្កមិំសុ។ វាសេដ្ឋំ អាមន្តេសីតិ សោ តេសំ បណ្ឌិតតរោ គហេតព្ពំ វិស្សជ្ជេតព្ពញ្ច ជានាតិ, តស្មា តំ អាមន្តេសិ។ តុម្ហេ ខ្វត្ថាតិ តុម្ហេ ខោ អត្ថ។ ព្រាហ្មណជច្ចាតិ, ព្រាហ្មណជាតិកា។ ព្រាហ្មណកុលីនាតិ ព្រាហ្មណេសុ កុលីនា កុលសម្បន្នា។ ព្រាហ្មណកុលាតិ ព្រាហ្មណកុលតោ, ភោគាទិសម្បន្នំ ព្រាហ្មណកុលំ បហាយាតិ អត្ថោ។ ន អក្កោសន្តីតិ ទសវិធេន អក្កោសវត្ថុនា ន អក្កោសន្តិ។ ន បរិភាសន្តីតិ នានាវិធាយ បរិភវកថាយ ន បរិភាសន្តីតិ អត្ថោ។ ឥតិ ភគវា ‘‘ព្រាហ្មណា ឥមេ សាមណេរេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តី’’តិ ជានមានោវ បុច្ឆតិ។ កស្មា? ឥមេ មយា អបុច្ឆិតា បឋមតរំ ន កថេស្សន្តិ, អកថិតេ កថា ន សមុដ្ឋាតីតិ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថាយ។ តគ្ឃាតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ, ឯកំសេនេវ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ អត្តរូបាយាតិ អត្តនោ អនុរូបាយ។ បរិបុណ្ណាយាតិ យថារុចិ បទព្យញ្ជនានិ អារោបេត្វា អារោបេត្វា បរិបូរិតាយ។ នោ អបរិបុណ្ណាយាតិ អន្តរា អដ្ឋបិតាយ និរន្តរំ បវត្តាយ។

កស្មា បន ព្រាហ្មណា ឥមេ សាមណេរេ អក្កោសន្តីតិ? អប្បតិដ្ឋតាយ។ ឥមេ ហិ សាមណេរា អគ្គព្រាហ្មណានំ បុត្តា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ជម្ពុទីបេ ព្រាហ្មណានំ អន្តរេ បាកដា សម្ភាវិតា តេសំ បព្ពជិតត្តា អញ្ញេ ព្រាហ្មណបុត្តា បព្ពជិំសុ។ អថ ខោ ព្រាហ្មណា ‘‘អបតិដ្ឋា មយំ ជាតា’’តិ ឥមាយ អប្បតិដ្ឋតាយ គាមទ្វារេបិ អន្តោគាមេបិ តេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហេហិ ព្រាហ្មណសមយោ ភិន្នោ, មុណ្ឌសមណកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ រសគិទ្ធា ហុត្វា វិចរថា’’តិអាទីនិ ចេវ បាឡិយំ អាគតានិ ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ’’តិអាទីនិ ច វត្វា អក្កោសន្តិ។ សាមណេរា តេសុ អក្កោសន្តេសុបិ កោបំ វា អាឃាតំ វា អកត្វា កេវលំ ភគវតា បុដ្ឋា ‘‘តគ្ឃ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តី’’តិ អារោចេសុំ។ អថ នេ ភគវា អក្កោសនាការំ បុច្ឆន្តោ យថា កថំ បន វោតិ បុច្ឆតិ។ តេ អាចិក្ខន្តា ព្រាហ្មណា ភន្តេតិអាទិមាហំសុ។

តត្ថ សេដ្ឋោ វណ្ណោតិ ជាតិគោត្តាទីនំ បញ្ញាបនដ្ឋានេ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោតិ ទស្សេន្តិ។ ហីនា អញ្ញេ វណ្ណាតិ ឥតរេ តយោ វណ្ណា ហីនា លាមកាតិ វទន្តិ។ សុក្កោតិ បណ្ឌរោ។ កណ្ហោតិ កាឡកោ។ សុជ្ឈន្តីតិ ជាតិគោត្តាទីនំ បញ្ញាបនដ្ឋានេ សុជ្ឈន្តិ។ ព្រហ្មុនោ បុត្តាតិ មហាព្រហ្មុនោ បុត្តា។ ឱរសា មុខតោ ជាតាតិ ឧរេ វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តា, ឧរេ កត្វា សំវឌ្ឍិតាតិ វា ឱរសា។ ព្រហ្មជាតិ ព្រហ្មតោ និព្ពត្តា។ ព្រហ្មនិម្មិតាតិ ព្រហ្មុនា និម្មិតា។ ព្រហ្មទាយាទាតិ ព្រហ្មុនោ ទាយាទា។ ហីនមត្ថ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតាតិ ហីនំ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតា អត្ថ។ មុណ្ឌកេ សមណកេតិ និន្ទន្តា ជិគុច្ឆន្តា វទន្តិ, ន មុណ្ឌកមត្តញ្ចេវ សមណមត្តញ្ច សន្ធាយ។ ឥព្ភេតិ គហបតិកេ។ កណ្ហេតិ កាឡកេ។ ពន្ធូតិ មារស្ស ពន្ធុភូតេ មារបក្ខិកេ។ បាទាបច្ចេតិ មហាព្រហ្មុនោ បាទានំ អបច្ចភូតេ បាទតោ ជាតេតិ អធិប្បាយោ។

១១៤. ‘‘តគ្ឃ វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា បោរាណំ អស្សរន្តា ឯវមាហំសូ’’តិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ, សាមិវចនំ វា, តុម្ហាកំ ព្រាហ្មណាតិ អត្ថោ។ បោរាណន្តិ បោរាណកំ អគ្គញ្ញំ លោកុប្បត្តិចរិយវំសំ។ អស្សរន្តាតិ អស្សរមានា។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ឯកំសេន វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា បោរាណំ លោកុប្បត្តិំ អននុស្សរន្តា អជានន្តា ឯវំ វទន្តីតិ។ ‘‘ទិស្សន្តិ ខោ បនា’’តិ ឯវមាទិ តេសំ លទ្ធិភិន្ទនត្ថាយ វុត្តំ។ តត្ថ ព្រាហ្មណិយោតិ ព្រាហ្មណានំ បុត្តប្បដិលាភត្ថាយ អាវាហវិវាហវសេន កុលំ អានីតា ព្រាហ្មណិយោ ទិស្សន្តិ។ តា ខោ បនេតា អបរេន សមយេន ឧតុនិយោបិ ហោន្តិ, សញ្ជាតបុប្ផាតិ អត្ថោ។ គព្ភិនិយោតិ សញ្ជាតគព្ភា។ វិជាយមានាតិ បុត្តធីតរោ ជនយមានា។ បាយមានាតិ ទារកេ ថញ្ញំ បាយន្តិយោ។ យោនិជាវ សមានាតិ ព្រាហ្មណីនំ បស្សាវមគ្គេន ជាតា សមានា។ ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ។ កថំ? ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ…បេ.… ព្រហ្មទាយាទា’’តិ។ យទិ បន នេសំ តំ សច្ចវចនំ សិយា, ព្រាហ្មណីនំ កុច្ឆិ មហាព្រហ្មស្ស ឧរោ ភវេយ្យ, ព្រាហ្មណីនំ បស្សាវមគ្គោ មហាព្រហ្មុនោ មុខំ ភវេយ្យ, ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ។ តេនាហ ‘‘តេ ច ព្រហ្មូនញ្ចេវ អព្ភាចិក្ខន្តី’’តិអាទិ។

ចតុវណ្ណសុទ្ធិវណ្ណនា

ឯត្តាវតា ‘‘មយំ មហាព្រហ្មុនោ ឧរេ វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តាតិ វត្តុំ មា លភន្តូ’’តិ ឥមំ មុខច្ឆេទកវាទំ វត្វា បុន ចត្តារោបិ វណ្ណា កុសលេ ធម្មេ សមាទាយ វត្តន្តាវ សុជ្ឈន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ចត្តារោមេ, វាសេដ្ឋ, វណ្ណាតិអាទិមាហ។ អកុសលសង្ខាតាតិ អកុសលាតិ សង្ខាតា អកុសលកោដ្ឋាសភូតា វា។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។ ន អលមរិយាតិ អរិយភាវេ អសមត្ថា។ កណ្ហាតិ បកតិកាឡកា។ កណ្ហវិបាកាតិ វិបាកោបិ នេសំ កណ្ហោ ទុក្ខោតិ អត្ថោ។ ខត្តិយេបិ តេតិ ខត្តិយម្ហិបិ តេ។ ឯកច្ចេតិ ឯកស្មិំ។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។

សុក្កាតិ និក្កិលេសភាវេន បណ្ឌរា។ សុក្កវិបាកាតិ វិបាកោបិ នេសំ សុក្កោ សុខោតិ អត្ថោ។

១១៦. ឧភយវោកិណ្ណេសុ វត្តមានេសូតិ ឧភយេសុ វោកិណ្ណេសុ មិស្សីភូតេសុ ហុត្វា វត្តមានេសុ។ កតមេសុ ឧភយេសូតិ? កណ្ហសុក្កេសុ ធម្មេសុ វិញ្ញុគរហិតេសុ ចេវ វិញ្ញុប្បសត្ថេសុ ច។ យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសូតិ ឯត្ថ ឯតេសុ កណ្ហសុក្កធម្មេសុ វត្តមានាបិ ព្រាហ្មណា យទេតំ ឯវំ វទន្តិ ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ’’តិអាទិ។ តំ នេសំ វិញ្ញូ នានុជានន្តីតិ យេ លោកេ បណ្ឌិតា, តេ នានុមោទន្តិ, ន បសំសន្តីតិ អត្ថោ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេសញ្ហិ វាសេដ្ឋាតិអាទិម្ហិ អយំ សង្ខេបត្ថោ។ យំ វុត្តំ នានុជានន្តីតិ, តំ កស្មាតិ ចេ? យស្មា ឥមេសំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ យោ ភិក្ខុ អរហំ…បេ.… សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ, សោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, តេ ច ន ឯវរូបា។ តស្មា នេសំ វិញ្ញូ នានុជានន្តិ។

អរហន្តិអាទិបទេសុ ចេត្ថ កិលេសានំ អារកត្តាទីហិ ការណេហិ អរហំ។ អាសវានំ ខីណត្តា ខីណាសវោ។ សត្ត សេក្ខា បុថុជ្ជនកល្យាណកា ច ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម។ អយំ បន វុត្ថវាសោតិ វុសិតវា។ ចតូហិ មគ្គេហិ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិជាននាទិករណីយំ កតំ អស្សាតិ កតករណីយោ។ កិលេសភារោ ច ខន្ធភារោ ច ឱហិតោ អស្សាតិ ឱហិតភារោ។ ឱហិតោតិ ឱហារិតោ។ សុន្ទរោ អត្ថោ, សកោ វា អត្ថោ សទត្ថោ, អនុប្បត្តោ សទត្ថោ ឯតេនាតិ អនុប្បត្តសទត្ថោ។ ភវសំយោជនំ វុច្ចតិ តណ្ហា, សា បរិក្ខីណា អស្សាតិ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ។ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោតិ សម្មា ហេតុនា ការណេន ជានិត្វា វិមុត្តោ។ ជនេតស្មិន្តិ ជនេ ឯតស្មិំ, ឥមស្មិំ លោកេតិ អត្ថោ។ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ចាតិ ឥធត្តភាវេ ច បរត្តភាវេ។

១១៧. អនន្តរាតិ អន្តរវិរហិតា, អត្តនោ កុលេន សទិសាតិ អត្ថោ។ អនុយុត្តាតិ វសវត្តិនោ។ និបច្ចការន្តិ មហល្លកតរា និបច្ចការំ ទស្សេន្តិ។ ទហរតរា អភិវាទនាទីនិ ករោន្តិ។ តត្ថ សាមីចិកម្មន្តិ តំតំវត្តករណាទិ អនុច្ឆវិកកម្មំ។

១១៨. និវិដ្ឋាតិ អភិនិវិដ្ឋា អចលដ្ឋិតា។ កស្ស បន ឯវរូបា សទ្ធា ហោតីតិ? សោតាបន្នស្ស។ សោ ហិ និវិដ្ឋសទ្ធោ អសិនា សីសេ ឆេជ្ជមានេបិ ពុទ្ធោ អពុទ្ធោតិ វា, ធម្មោ អធម្មោតិ វា, សង្ឃោ អសង្ឃោតិ វា ន វទតិ។ បតិដ្ឋិតសទ្ធោ ហោតិ សូរម្ពដ្ឋោ វិយ។

សោ កិរ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបន្នោ ហុត្វា គេហំ អគមាសិ។ អថ មារោ ទ្វត្តិំសវរលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតំ ពុទ្ធរូបំ មាបេត្វា តស្ស ឃរទ្វារេ ឋត្វា ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សាសនំ បហិណិ។ សូរម្ពដ្ឋោ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ឥទានេវ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុសញ្ញាយ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ។ មារោ អាហ – ‘‘អម្ពដ្ឋ, យំ តេ មយា ‘រូបំ អនិច្ចំ…បេ.… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ កថិតំ, តំ ទុក្កថិតំ។ អនុបធារេត្វាវ ហិ មយា ឯវំ វុត្តំ។ តស្មា ត្វំ ‘រូបំ និច្ចំ…បេ.… វិញ្ញាណំ និច្ច’ន្តិ គណ្ហាហី’’តិ។ សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ យំ ពុទ្ធា អនុបធារេត្វា អបច្ចក្ខំ កត្វា កិញ្ចិ កថេយ្យុំ, អទ្ធា អយំ មយ្ហំ វិច្ឆិន្ទជននត្ថំ មារោ អាគតោ’’តិ។ តតោ នំ ‘‘ត្វំ មារោសី’’តិ អាហ។ សោ មុសាវាទំ កាតុំ នាសក្ខិ។ ‘‘អាម មារោស្មី’’តិ បដិជានាតិ។ ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ? តវ សទ្ធាចាលនត្ថន្តិ អាហ។ ‘‘កណ្ហ បាបិម, ត្វំ តាវ ឯកោ តិដ្ឋ, តាទិសានំ មារានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ សតសហស្សម្បិ មម សទ្ធំ ចាលេតុំ អសមត្ថំ, មគ្គេន អាគតសទ្ធា នាម ថិរា សិលាបថវិយំ បតិដ្ឋិតសិនេរុ វិយ អចលា ហោតិ, កិំ ត្វំ ឯត្ថា’’តិ អច្ឆរំ បហរិ។ សោ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ អន្តរធាយិ។ ឯវរូបំ សទ្ធំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘និវិដ្ឋា’’តិ។

មូលជាតា បតិដ្ឋិតាតិ មគ្គមូលស្ស សញ្ជាតត្តា តេន មគ្គមូលេន បតិដ្ឋិតា។ ទឡ្ហាតិ ថិរា។ អសំហារិយាតិ សុនិខាតឥន្ទខីលោ វិយ កេនចិ ចាលេតុំ អសក្កុណេយ្យា។ តស្សេតំ កល្លំ វចនាយាតិ តស្ស អរិយសាវកស្ស យុត្តមេតំ វត្តុំ។ កិន្តិ? ‘‘ភគវតោម្ហិ បុត្តោ ឱរសោ’’តិ ឯវមាទិ។ សោ ហិ ភគវន្តំ និស្សាយ អរិយភូមិយំ ជាតោតិ ភគវតោ បុត្តោ។ ឧរេ វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តធម្មឃោសវសេន មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋិតត្តា ឱរសោ មុខតោ ជាតោ។ អរិយធម្មតោ ជាតត្តា អរិយធម្មេន ច និម្មិតត្តា ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ។ នវលោកុត្តរធម្មទាយជ្ជំ អរហតីតិ ធម្មទាយាទោ។ តំ កិស្ស ហេតូតិ យទេតំ ‘‘ភគវតោម្ហិ បុត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ’’តិ វុត្តំ, តំ កស្មាតិ ចេ? ឥទានិស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ តថាគតស្ស ហេតន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ‘‘ធម្មកាយោ ឥតិបី’’តិ កស្មា តថាគតោ ‘‘ធម្មកាយោ’’តិ វុត្តោ? តថាគតោ ហិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ហទយេន ចិន្តេត្វា វាចាយ អភិនីហរិ។ តេនស្ស កាយោ ធម្មមយត្តា ធម្មោវ។ ឥតិ ធម្មោ កាយោ អស្សាតិ ធម្មកាយោ។ ធម្មកាយត្តា ឯវ ព្រហ្មកាយោ។ ធម្មោ ហិ សេដ្ឋត្ថេន ព្រហ្មាតិ វុច្ចតិ។ ធម្មភូតោតិ ធម្មសភាវោ។ ធម្មភូតត្តា ឯវ ព្រហ្មភូតោ។

១១៩. ឯត្តាវតា ភគវា សេដ្ឋច្ឆេទកវាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អបរេនបិ នយេន សេដ្ឋច្ឆេទកវាទមេវ ទស្សេតុំ ហោតិ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោតិអាទិមាហ។ តត្ថ សំវដ្ដវិវដ្ដកថា ព្រហ្មជាលេ វិត្ថារិតាវ។ ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆន្តីតិ ឥត្ថភាវំ មនុស្សត្តំ អាគច្ឆន្តិ។ តេធ ហោន្តិ មនោមយាតិ តេ ឥធ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តមានាបិ ឱបបាតិកា ហុត្វា មនេនេវ និព្ពត្តាតិ មនោមយា។ ព្រហ្មលោកេ វិយ ឥធាបិ នេសំ បីតិយេវ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ បីតិភក្ខា។ ឯតេនេវ នយេន សយំបភាទីនិបិ វេទិតព្ពានីតិ។

រសបថវិបាតុភាវវណ្ណនា

១២០. ឯកោទកីភូតន្តិ សព្ពំ ចក្កវាឡំ ឯកោទកមេវ ភូតំ។ អន្ធការោតិ តមោ។ អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណេន អន្ធភាវករណំ ពហលតមំ។ សមតនីតិ បតិដ្ឋហិ សមន្តតោ បត្ថរិ។ បយសោ តត្តស្សាតិ តត្តស្ស ខីរស្ស។ វណ្ណសម្បន្នាតិ វណ្ណេន សម្បន្នា។ កណិការបុប្ផសទិសោ ហិស្សា វណ្ណោ អហោសិ។ គន្ធសម្បន្នាតិ គន្ធេន សម្បន្នា ទិព្ពគន្ធំ វាយតិ។ រសសម្បន្នាតិ រសេន សម្បន្នា បក្ខិត្តទិព្ពោជា វិយ ហោតិ។ ខុទ្ទមធុន្តិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ កតមធុំ។ អនេឡកន្តិ និទ្ទោសំ មក្ខិកណ្ឌកវិរហិតំ។ លោលជាតិកោតិ លោលសភាវោ។ អតីតានន្តរេបិ កប្បេ លោលោយេវ។ អម្ភោតិ អច្ឆរិយជាតោ អាហ។ កិមេវិទំ ភវិស្សតីតិ វណ្ណោបិស្សា មនាបោ គន្ធោបិ, រសោ បនស្សា កីទិសោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ។ យោ តត្ថ ឧប្បន្នលោភោ, សោ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយិ, អង្គុលិយា គហេត្វា ជិវ្ហគ្គេ ឋបេសិ។

អច្ឆាទេសីតិ ជិវ្ហគ្គេ ឋបិតមត្តា សត្ត រសហរណីសហស្សានិ ផរិត្វា មនាបា ហុត្វា តិដ្ឋតិ។ តណ្ហា ចស្ស ឱក្កមីតិ តត្ថ ចស្ស តណ្ហា ឧប្បជ្ជិ។

ចន្ទិមសូរិយាទិបាតុភាវវណ្ណនា

១២១. អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុន្តិ អាលោបំ កត្វា បិណ្ឌេ បិណ្ឌេ ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អារភិំសុ។ ចន្ទិមសូរិយាតិ ចន្ទិមា ច សូរិយោ ច។ បាតុរហេសុន្តិ បាតុភវិំសុ។

កោ បន តេសំ បឋមំ បាតុភវិ, កោ កស្មិំ វសតិ, កស្ស កិំ បមាណំ, កោ ឧបរិ, កោ សីឃំ គច្ឆតិ, កតិ នេសំ វីថិយោ, កថំ ចរន្តិ, កិត្តកេ ឋានេ អាលោកំ ករោន្តីតិ? ឧភោ ឯកតោ បាតុភវន្តិ។ សូរិយោ បឋមតរំ បញ្ញាយតិ។ តេសញ្ហិ សត្តានំ សយំបភាយ អន្តរហិតាយ អន្ធការោ អហោសិ។ តេ ភីតតសិតា ‘‘ភទ្ទកំ វតស្ស សចេ អាលោកោ បាតុភវេយ្យា’’តិ ចិន្តយិំសុ។ តតោ មហាជនស្ស សូរភាវំ ជនយមានំ សូរិយមណ្ឌលំ ឧដ្ឋហិ។ តេនេវស្ស សូរិយោតិ នាមំ អហោសិ។ តស្មិំ ទិវសំ អាលោកំ កត្វា អត្ថង្គតេ បុន អន្ធការោ អហោសិ។ តេ ‘‘ភទ្ទកំ វតស្ស សចេ អញ្ញោ អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ចិន្តយិំសុ។ អថ នេសំ ឆន្ទំ ញត្វាវ ចន្ទមណ្ឌលំ ឧដ្ឋហិ។ តេនេវស្ស ចន្ទោតិ នាមំ អហោសិ។

តេសុ ចន្ទោ អន្តោមណិវិមានេ វសតិ។ តំ ពហិ រជតេន បរិក្ខិត្តំ។ ឧភយម្បិ សីតលមេវ អហោសិ។ សូរិយោ អន្តោកនកវិមានេ វសតិ។ តំ ពាហិរំ ផលិកបរិក្ខិត្តំ ហោតិ។ ឧភយម្បិ ឧណ្ហមេវ។

បមាណតោ ចន្ទោ ឧជុកំ ឯកូនបញ្ញាសយោជនោ។ បរិមណ្ឌលតោ តីហិ យោជនេហិ ឩនទិយឌ្ឍសតយោជនោ។ សូរិយោ ឧជុកំ បញ្ញាសយោជនោ, បរិមណ្ឌលតោ ទិយឌ្ឍសតយោជនោ។

ចន្ទោ ហេដ្ឋា, សូរិយោ ឧបរិ, អន្តរា នេសំ យោជនំ ហោតិ។ ចន្ទស្ស ហេដ្ឋិមន្តតោ សូរិយស្ស ឧបរិមន្តតោ យោជនសតំ ហោតិ។

ចន្ទោ ឧជុកំ សណិកំ គច្ឆតិ, តិរិយំ សីឃំ។ ទ្វីសុ បស្សេសុ នក្ខត្តតារកា គច្ឆន្តិ។ ចន្ទោ ធេនុ វិយ វច្ឆំ តំ តំ នក្ខត្តំ ឧបសង្កមតិ។ នក្ខត្តានិ បន អត្តនោ ឋានំ ន វិជហន្តិ។ សូរិយស្ស ឧជុកំ គមនំ សីឃំ, តិរិយំ គមនំ ទន្ធំ។ សោ កាឡបក្ខឧបោសថតោ បាដិបទទិវសេ យោជនានំ សតសហស្សំ ចន្ទមណ្ឌលំ ឱហាយ គច្ឆតិ។ អថ ចន្ទោ លេខា វិយ បញ្ញាយតិ។ បក្ខស្ស ទុតិយាយ សតសហស្សន្តិ ឯវំ យាវ ឧបោសថទិវសា សតសហស្សំ សតសហស្សំ ឱហាយ គច្ឆតិ។ អថ ចន្ទោ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា ឧបោសថទិវសេ បរិបុណ្ណោ ហោតិ។ បុន បាដិបទទិវសេ យោជនានំ សតសហស្សំ ធាវិត្វា គណ្ហាតិ។ ទុតិយាយ សតសហស្សន្តិ ឯវំ យាវ ឧបោសថទិវសា សតសហស្សំ សតសហស្សំ ធាវិត្វា គណ្ហាតិ។ អថ ចន្ទោ អនុក្កមេន ហាយិត្វា ឧបោសថទិវសេ សព្ពសោ ន បញ្ញាយតិ។ ចន្ទំ ហេដ្ឋា កត្វា សូរិយោ ឧបរិ ហោតិ។ មហតិយា បាតិយា ខុទ្ទកភាជនំ វិយ ចន្ទមណ្ឌលំ បិធីយតិ។ មជ្ឈន្ហិកេ គេហច្ឆាយា វិយ ចន្ទស្ស ឆាយា ន បញ្ញាយតិ។ សោ ឆាយាយ អបញ្ញាយមានាយ ទូរេ ឋិតានំ ទិវា បទីបោ វិយ សយម្បិ ន បញ្ញាយតិ។

កតិ នេសំ វីថិយោតិ ឯត្ថ បន អជវីថិ, នាគវីថិ, គោវីថីតិ តិស្សោ វីថិយោ ហោន្តិ។ តត្ថ អជានំ ឧទកំ បដិកូលំ ហោតិ, ហត្ថិនាគានំ មនាបំ។ គុន្នំ សីតុណ្ហសមតាយ ផាសុ ហោតិ។ តស្មា យំ កាលំ ចន្ទិមសូរិយា អជវីថិំ អារុហន្តិ, តទា ទេវោ ឯកពិន្ទុម្បិ ន វស្សតិ។ យទា នាគវីថិំ អារោហន្តិ, តទា ភិន្នំ វិយ នភំ បគ្ឃរតិ។ យទា គោវីថិំ អារោហន្តិ, តទា ឧតុសមតា សម្បជ្ជតិ។ ចន្ទិមសូរិយា ឆមាសេ សិនេរុតោ ពហិ និក្ខមន្តិ, ឆមាសេ អន្តោ វិចរន្តិ។ តេ ហិ អាសាឡ្ហមាសេ សិនេរុសមីបេន វិចរន្តិ។ តតោ បរេ ទ្វេ មាសេ និក្ខមិត្វា ពហិ វិចរន្តា បឋមកត្តិកមាសេ មជ្ឈេន គច្ឆន្តិ។ តតោ ចក្កវាឡាភិមុខា គន្ត្វា តយោ មាសេ ចក្កវាឡសមីបេន ចរិត្វា បុន និក្ខមិត្វា ចិត្រមាសេ មជ្ឈេន គន្ត្វា តតោ ទ្វេ មាសេ សិនេរុភិមុខា បក្ខន្ទិត្វា បុន អាសាឡ្ហេ សិនេរុសមីបេន ចរន្តិ។

កិត្តកេ ឋានេ អាលោកំ ករោន្តីតិ? ឯកប្បហារេន តីសុ ទីបេសុ អាលោកំ ករោន្តិ។ កថំ? ឥមស្មិញ្ហិ ទីបេ សូរិយុគ្គមនកាលោ បុព្ពវិទេហេ មជ្ឈន្ហិកោ ហោតិ, ឧត្តរកុរូសុ អត្ថង្គមនកាលោ, អបរគោយានេ មជ្ឈិមយាមោ។ បុព្ពវិទេហម្ហិ ឧគ្គមនកាលោ ឧត្តរកុរូសុ មជ្ឈន្ហិកោ, អបរគោយានេ អត្ថង្គមនកាលោ, ឥធ មជ្ឈិមយាមោ។ ឧត្តរកុរូសុ ឧគ្គមនកាលោ អបរគោយានេ មជ្ឈន្ហិកោ, ឥធ អត្ថង្គមនកាលោ, បុព្ពវិទេហេ មជ្ឈិមយាមោ។ អបរគោយានទីបេ ឧគ្គមនកាលោ ឥធ មជ្ឈន្ហិកោ, បុព្ពវិទេហេ អត្ថង្គមនកាលោ, ឧត្តរកុរូសុ មជ្ឈិមយាមោតិ។

នក្ខត្តានិ តារករូបានីតិ កត្តិកាទិនក្ខត្តានិ ចេវ សេសតារករូបានិ ច ចន្ទិមសូរិយេហិ សទ្ធិំយេវ បាតុរហេសុំ។ រត្តិន្ទិវាតិ តតោ សូរិយត្ថង្គមនតោ យាវ អរុណុគ្គមនា រត្តិ, អរុណុគ្គមនតោ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ទិវាតិ ឯវំ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយិំសុ។ អថ បញ្ចទស រត្តិយោ អឌ្ឍមាសោ, ទ្វេ អឌ្ឍមាសា មាសោតិ ឯវំ មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយិំសុ។ អថ ចត្តារោ មាសា ឧតុ, តយោ ឧតូ សំវច្ឆរោតិ ឯវំ ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយិំសុ។

១២២. វណ្ណវេវណ្ណតា ចាតិ វណ្ណស្ស វិវណ្ណភាវោ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយាតិ តេសំ វណ្ណំ អារព្ភ ឧប្បន្នអតិមានបច្ចយា។ មានាតិមានជាតិកានន្តិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានាតិមានសភាវានំ។ រសាយ បថវិយាតិ សម្បន្នរសត្តា រសាតិ លទ្ធនាមាយ បថវិយា។ អនុត្ថុនិំសូតិ អនុភាសិំសុ។ អហោ រសន្តិ អហោ អម្ហាកំ មធុររសំ អន្តរហិតំ។ អគ្គញ្ញំ អក្ខរន្តិ លោកុប្បត្តិវំសកថំ។ អនុសរន្តីតិ អនុគច្ឆន្តិ។

ភូមិបប្បដកបាតុភាវាទិវណ្ណនា

១២៣. ឯវមេវ បាតុរហោសីតិ ឯទិសោ ហុត្វា ឧដ្ឋហិ, អន្តោវាបិយំ ឧទកេ ឆិន្នេ សុក្ខកលលបដលំ វិយ ច ឧដ្ឋហិ។

១២៤. បទាលតាតិ ឯកា មធុររសា ភទ្ទាលតា។ កលម្ពុកាតិ នាឡិកា។ អហុ វត នោតិ មធុររសា វត នោ បទាលតា អហោសិ។ អហាយិ វត នោតិ សា នោ ឯតរហិ អន្តរហិតាតិ។

១២៥. អកដ្ឋបាកោតិ អកដ្ឋេយេវ ភូមិភាគេ ឧប្បន្នោ។ អកណោតិ និក្កុណ្ឌកោ។ អថុសោតិ និត្ថុសោ។ សុគន្ធោតិ ទិព្ពគន្ធំ វាយតិ។ តណ្ឌុលប្ផលោតិ សុបរិសុទ្ធំ បណ្ឌរំ តណ្ឌុលមេវ ផលតិ។ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហន្តិ សាយំ គហិតដ្ឋានំ បាតោ បក្កំ ហោតិ, បុន វិរូឡ្ហំ បដិបាកតិកមេវ គហិតដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ។ នាបទានំ បញ្ញាយតីតិ អលាយិតំ ហុត្វា អនូនមេវ បញ្ញាយតិ។

ឥត្ថិបុរិសលិង្គាទិបាតុភាវវណ្ណនា

១២៦. ឥត្ថិយា ចាតិ យា បុព្ពេ មនុស្សកាលេ ឥត្ថី, តស្ស ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវតិ, បុព្ពេ បុរិសស្ស បុរិសលិង្គំ។ មាតុគាមោ នាម ហិ បុរិសត្តភាវំ លភន្តោ អនុបុព្ពេន បុរិសត្តបច្ចយេ ធម្មេ បូរេត្វា លភតិ។ បុរិសោ ឥត្ថត្តភាវំ លភន្តោ កាមេសុមិច្ឆាចារំ និស្សាយ លភតិ។ តទា បន បកតិយា មាតុគាមស្ស ឥត្ថិលិង្គំ, បុរិសស្ស បុរិសលិង្គំ បាតុរហោសិ។ ឧបនិជ្ឈាយតន្តិ ឧបនិជ្ឈាយន្តានំ ឱលោកេន្តានំ។ បរិឡាហោតិ រាគបរិឡាហោ។ សេដ្ឋិន្តិ ឆារិកំ។ និព្ពុយ្ហមានាយាតិ និយ្យមានាយ។

១២៧. អធម្មសម្មតន្តិ តំ បំសុខិបនាទិ អធម្មោតិ សម្មតំ។ តទេតរហិ ធម្មសម្មតន្តិ តំ ឥទានិ ធម្មោតិ សម្មតំ, ធម្មោតិ តំ គហេត្វា វិចរន្តិ។ តថា ហិ ឯកច្ចេសុ ជានបទេសុ កលហំ កុរុមានា ឥត្ថិយោ ‘‘ត្វំ កស្មា កថេសិ? យា គោមយបិណ្ឌមត្តម្បិ នាលត្ថា’’តិ វទន្តិ។ បាតព្យតន្តិ សេវិតព្ពតំ។ សន្និធិការកន្តិ សន្និធិំ កត្វា។ អបទានំ បញ្ញាយិត្ថាតិ ឆិន្នដ្ឋានំ ឩនមេវ ហុត្វា បញ្ញាយិត្ថ។ សណ្ឌសណ្ឌាតិ ឯកេកស្មិំ ឋានេ កលាបពន្ធា វិយ គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា។

១២៨. មរិយាទំ ឋបេយ្យាមាតិ សីមំ ឋបេយ្យាម។ យត្រ ហិ នាមាតិ យោ ហិ នាម។ បាណិនា បហរិំសូតិ តយោ វារេ វចនំ អគណ្ហន្តំ បាណិនា បហរិំសុ។ តទគ្គេ ខោតិ តំ អគ្គំ កត្វា។

មហាសម្មតរាជវណ្ណនា

១៣០. ខីយិតព្ពំ ខីយេយ្យាតិ បកាសេតព្ពំ បកាសេយ្យ ខិបិតព្ពំ ខិបេយ្យ, ហារេតព្ពំ ហារេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យោ នេសំ សត្តោតិ យោ តេសំ សត្តោ។ កោ បន សោតិ? អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ។ សាលីនំ ភាគំ អនុបទស្សាមាតិ មយំ ឯកេកស្ស ខេត្តតោ អម្ពណម្ពណំ អាហរិត្វា តុយ្ហំ សាលិភាគំ ទស្សាម, តយា កិញ្ចិ កម្មំ ន កាតព្ពំ, ត្វំ អម្ហាកំ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ តិដ្ឋាតិ។

១៣១. អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តន្តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ ឧប្បន្នោ។ ខត្តិយោ ខត្តិយោត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរន្តិ ន កេវលំ អក្ខរមេវ, តេ បនស្ស ខេត្តសាមិនោ តីហិ សង្ខេហិ អភិសេកម្បិ អកំសុ។ រញ្ជេតីតិ សុខេតិ បិនេតិ។ អគ្គញ្ញេនាតិ អគ្គន្តិ ញាតេន, អគ្គេ វា ញាតេន លោកុប្បត្តិសមយេ ឧប្បន្នេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសីតិ។

ព្រាហ្មណមណ្ឌលាទិវណ្ណនា

១៣២. វីតង្គារា វីតធូមាតិ បចិត្វា ខាទិតព្ពាភាវតោ វិគតធូមង្គារា។ បន្នមុសលាតិ កោដ្ដេត្វា បចិតព្ពាភាវតោ បតិតមុសលា។ ឃាសមេសមានាតិ ភិក្ខាចរិយវសេន យាគុភត្តំ បរិយេសន្តា។ តមេនំ មនុស្សា ទិស្វាតិ តេ ឯតេ មនុស្សា បស្សិត្វា។ អនភិសម្ភុណមានាតិ អសហមានា អសក្កោន្តា។ គន្ថេ ករោន្តាតិ តយោ វេទេ អភិសង្ខរោន្តា ចេវ វាចេន្តា ច។ អច្ឆន្តីតិ វសន្តិ, ‘‘អច្ឆេន្តី’’តិបិ បាឋោ។ ឯសេវត្ថោ។ ហីនសម្មតន្តិ ‘‘មន្តេ ធារេន្តិ មន្តេ វាចេន្តី’’តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥទំ តេន សមយេន ហីនសម្មតំ។ តទេតរហិ សេដ្ឋសម្មតន្តិ តំ ឥទានិ ‘‘ឯត្តកេ មន្តេ ធារេន្តិ ឯត្តកេ មន្តេ វាចេន្តី’’តិ សេដ្ឋសម្មតំ ជាតំ។ ព្រាហ្មណមណ្ឌលស្សាតិ ព្រាហ្មណគណស្ស។

១៣៣. មេថុនំ ធម្មំ សមាទាយាតិ មេថុនធម្មំ សមាទិយិត្វា។ វិសុកម្មន្តេ បយោជេសុន្តិ គោរក្ខ វាណិជកម្មាទិកេ វិស្សុតេ ឧគ្គតេ កម្មន្តេ បយោជេសុំ។

១៣៤. សុទ្ទា សុទ្ទាតិ តេន លុទ្ទាចារកម្មខុទ្ទាចារកម្មុនា សុទ្ទំ សុទ្ទំ លហុំ លហុំ កុច្ឆិតំ គច្ឆន្តិ, វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ។ អហុ ខោតិ ហោតិ ខោ។

១៣៥. សកំ ធម្មំ គរហមានោតិ ន សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបនមត្តេន សុជ្ឈិតុំ សក្កាតិ ឯវំ អត្តនោ ខត្តិយធម្មំ និន្ទមានោ។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។ ‘‘ឥមេហិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ចតូហិ មណ្ឌលេហី’’តិ ឥមិនា ឥមំ ទស្សេតិ ‘‘សមណមណ្ឌលំ នាម វិសុំ នត្ថិ, យស្មា បន ន សក្កា ជាតិយា សុជ្ឈិតុំ, អត្តនោ អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា វិសុទ្ធិ ហោតិ។ តស្មា ឥមេហិ ចតូហិ មណ្ឌលេហិ សមណមណ្ឌលស្ស អភិនិព្ពត្តិ ហោតិ។ ឥមានិ មណ្ឌលានិ សមណមណ្ឌលំ អនុវត្តន្តិ, អនុវត្តន្តានិ ច ធម្មេនេវ អនុវត្តន្តិ, នោ អធម្មេន។ សមណមណ្ឌលញ្ហិ អាគម្ម សម្មាបដិបត្តិំ បូរេត្វា សុទ្ធិំ បាបុណន្តី’’តិ។

ទុច្ចរិតាទិកថាវណ្ណនា

១៣៦. ឥទានិ យថាជាតិយា ន សក្កា សុជ្ឈិតុំ, សម្មាបដិបត្តិយាវ សុជ្ឈន្តិ, តមត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋាតិ ទេសនំ អារភិ។ តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតូតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន សមាទិន្នកម្មហេតុ, មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មស្ស វា សមាទានហេតុ។

១៣៧. ទ្វយការីតិ កាលេន កុសលំ ករោតិ, កាលេន អកុសលន្តិ ឯវំ ឧភយការី។ សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតីតិ ឯកក្ខណេ ឧភយវិបាកទានដ្ឋានំ នាម នត្ថិ។ យេន បន អកុសលំ ពហុំ កតំ ហោតិ, កុសលំ មន្ទំ, សោ តំ កុសលំ និស្សាយ ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា និព្ពត្តតិ។ អថ នំ អកុសលកម្មំ កាណម្បិ ករោតិ ខុជ្ជម្បិ បីឋសប្បិម្បិ។ សោ រជ្ជស្ស វា អនរហោ ហោតិ, អភិសិត្តកាលេ វា ឯវំភូតោ ភោគេ បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កោតិ។ អបរស្ស មរណកាលេ ទ្វេ ពលវមល្លា វិយ តេ ទ្វេបិ កុសលាកុសលកម្មានិ ឧបដ្ឋហន្តិ។ តេសុ អកុសលំ ពលវតរំ ហោតិ, តំ កុសលំ បដិពាហិត្វា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តាបេតិ។ កុសលកម្មម្បិ បវត្តិវេទនីយំ ហោតិ។ តមេនំ មង្គលហត្ថិំ វា ករោន្តិ មង្គលអស្សំ វា មង្គលឧសភំ វា។ សោ សម្បត្តិំ អនុភវតិ។ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតី’’តិ។

ពោធិបក្ខិយភាវនាវណ្ណនា

១៣៨. សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានន្តិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ អាទិកោដ្ឋាសវសេន សត្តន្នំ, បដិបាដិយា បន សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ។ ភាវនមន្វាយាតិ ភាវនំ អនុគន្ត្វា, បដិបជ្ជិត្វាតិ អត្ថោ។ បរិនិព្ពាយតីតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ។ ឥតិ ភគវា ចត្តារោ វណ្ណេ ទស្សេត្វា វិនិវត្តេត្វា បដិវិទ្ធចតុសច្ចំ ខីណាសវមេវ ទេវមនុស្សេសុ សេដ្ឋំ កត្វា ទស្សេសិ។

១៤០. ឥទានិ តមេវត្ថំ លោកសម្មតស្ស ព្រហ្មុនោបិ វចនទស្សនានុសារេន ទឡ្ហំ កត្វា ទស្សេន្តោ ឥមេសញ្ហិ វាសេដ្ឋ ចតុន្នំ វណ្ណានន្តិអាទិមាហ។ ‘‘ព្រហ្មុនាបេសា’’តិអាទិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ វិត្ថារិតំ។ ឥតិ ភគវា ឯត្តកេន ឥមិនា កថាមគ្គេន សេដ្ឋច្ឆេទកវាទមេវ ទស្សេត្វា សុត្តន្តំ វិនិវត្តេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ។ អត្តមនា វាសេដ្ឋភារទ្វាជាតិ វាសេដ្ឋភារទ្វាជ សាមណេរាបិ ហិ សកមនា តុដ្ឋមនា ‘‘សាធុ, សាធូ’’តិ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិំសុ។ ឥទមេវ សុត្តន្តំ អាវជ្ជន្តា អនុមជ្ជន្តា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ។

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

អគ្គញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

១. បិដកត្តយបរិច្ឆេទោ

នមស្សេត្វាន សម្ពុទ្ធំ, អគ្គវំសវរំវរំ;

នត្វាន ធម្មំ ពុទ្ធជំ, សង្ឃញ្ចាបិនិរង្គណំ។

គន្ថវំសម្បិ និស្សាយ, គន្ថវំសំ បកថិស្សំ;

តិបេដកសមាហារំ, សាធុនំ ជង្ឃទាសកំ។

វិមតិនោទនមារម្ភំ, តំ មេ សុណាថ សាធវោ;

សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ, វិមុត្តិ ច សហេតុកំ។

ហោតិ ឯកវិធំយេវ, តិវិធំ បិដកេន ច;

តញ្ច សព្ពម្បិ កេវលំ, បញ្ចវិធំ និកាយតោ។

អង្គតោ ច នវវិធំ, ធម្មក្ខន្ធគណនតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្ស, ធម្មក្ខន្ធបភេទនន្តិ។

កថំ បិដកតោ បិដកញ្ហិ តិវិធំ ហោតិ?

វិនយបិដកំ, អភិធម្មបិដកំ សុត្តន្តបិដកន្តិ។ តត្ថ កតមំ វិនយ បិដកំ? បារាជិកកណ្ឌំ, បាចិត្តិយកណ្ឌំ, មហាវគ្គកណ្ឌំ, ចុល្លវគ្គកណ្ឌំ, បរិវារកណ្ឌន្តិ។ ឥមានិ កណ្ឌានិ វិនយបិដកំ នាម។

កតមំ អភិធម្មបិដកំ? ធម្មសង្គណី-បករណំ, វិភង្គ-បករណំ, ធាតុកថា-បករណំ, បុគ្គលបញ្ញត្តិ-បករណំ, កថាវត្ថុ-បករណំ, យមក-បករណំ, បដ្ឋាន-បករណន្តិ។ ឥមានិ សត្ត បករណានិ អភិធម្មបិដកំ នាម។ កតមំ សុត្តន្តបិដកំ? សីលក្ខន្ធវគ្គាទិកំ, អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ សុត្តន្តបិដកំ នាម។

កថំ និកាយតោ? និកាយា បញ្ច វិធា ហោន្តិ។ ទីឃនិកាយោ, មជ្ឈិមនិកាយោ, សំយុត្តនិកាយោ, អង្គុត្តរនិកាយោ, ខុទ្ទកនិកាយោតិ។

តត្ថ កតមោ ទីឃ-និកាយោ? សីលក្ខន្ធវគ្គោ, មហាវគ្គោ, បាថិកវគ្គោតិ, ឥមេ តយោ វគ្គា ទីឃនិកាយោ នាម។ ឥមេសុ តីសុ វគ្គេសុ, ចតុតិំស វគ្គានិ ច ហោន្តិ។ [ចតុតិំសេវ សុត្តន្តា, សីលក្ខន្ធវគ្គាទិកា, យស្ស ភវន្តិ សោ យេវ ទីឃនិកាយ នាម ហោតិ។]

កតមោ មជ្ឈិមនិកាយោ? មូលបណ្ណាសោ, មជ្ឈិមបណ្ណាសោ, ឧបរិបណ្ណាសោតិ, ឥមេ តយោ បណ្ណាសា មជ្ឈិមនិកាយោ នាម។ ឥមេសុ តីសុ បណ្ណាសេសុ ទ្វេបញ្ញាសាធិក-សុត្ត-សតានិ ហោន្តិ [ទិយឌ្ឍសតសុត្តន្តា, ទ្វិ សុត្តំ យស្ស សន្តិសោ, មជ្ឈិមនិកាយោ នាមោ មូលបណ្ណាសមាទិ ហោតិ។]

កតមោ សំយុត្តនិកាយោ? សគាថាវគ្គោ, និទានវគ្គោ, ខន្ធកវគ្គោ, សឡាយតនវគ្គោ, មហាវគ្គោតិ, ឥមេ បញ្ច វគ្គា សំយុត្តនិកាយោ នាម។ ឥមេសុ បញ្ចសុ វគ្គេសុ ទ្វាសដ្ឋិសុត្តសត្តសតាធិកសត្ត-សុត្តសហស្សានិ ហោន្តិ។ [ទ្វាសដ្ឋិ-សត្ត-សតានិ, សត្តសហស្សកានិ ច។] សុត្តានិ យស្ស ហោន្តិ សោ, សគាថាទិកវគ្គកោ, សំយុត្តនិកាយោ នាមោ វេទិតព្ពោ ច វិញ្ញូនាតិ។

កតមោ អង្គុត្តរនិកាយោ? ឯក្កនិបាតោ, ទុក្កនិបាតោ, តិក្កនិបាតោ, ចតុក្កនិបាតោ, បញ្ចកនិបាតោ, ឆក្កនិបាតោ, សត្តកនិបាតោ, អដ្ឋកនិបាតោ, នវកនិបាតោ, ទសកនិបាតោ, ឯកាទសនិបាតោតិ, ឥមេ ឯកាទស និបាតា អង្គុត្តរនិកាយោ នាម។ ឥមេសុ ឯកាទស និបាតេសុ សត្ត-បញ្ញាស-បញ្ច-សតាធិកនវ-សុត្ត-សហស្សានិ ហោន្តិ។ [នវសុត្តសហស្សានិ, បញ្ចសតមត្តានិ ច, សត្តបញ្ញាសាធិកានិ, សុត្តានិ យស្ស ហោន្តិ សោ, អង្គុត្តរនិកាយោតិ, ឯក្កនិបាតកាទិកោតិ។]

កតមោ ខុទ្ទកនិកាយោ? ខុទ្ទកបាឋោ, ធម្មបទំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, សុត្តនិបាតោ, វិមានវត្ថុ, បេតវត្ថុ, ថេរកថា, ថេរីកថា, ជាតកំ, មហានិទ្ទេសោ, បដិសម្ភិទាមគ្គោ, អបទានំ, ពុទ្ធវំសោ, ចរិយាបិដកំ, វិនយបិដកំ, អភិធម្មបិដកន្តិ។ ឥមេសុ សត្តរសសុ គន្ថេសុ អនេកានិ សុត្ត-សហស្សានិ ហោន្តិ។ [អនេកានិ សុត្ត-សហស្សានិ, និទ្ទិដ្ឋានិ មហេសិនា, និកាយេ បញ្ចមេ ឥមេ, ខុទ្ទកេ ឥតិ វិសុតេតិ។]

កថំ អង្គតោ អង្គហិ នវ វិធំ ហោតិ? សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថា, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លន្តិ, នវប្បភេទំ ហោតិ។ តត្ថ ឧភតោ វិភង្គនិទ្ទេសខន្ធកបរិវារា, សុត្តនិបាតេ, មង្គលសុត្ត, រតនសុត្ត, តុវដ្ដកសុត្តានិ។ អញ្ញម្បិ សុត្តនាមកំ តថាគតវចនំ, សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ សព្ពំ សគាថកំ គេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ។ វិសេសនសំយុត្តកេ សកលោបិ សគាថកវគ្គោ, សកលំ អភិធម្មបិដកំ និគាថកញ្ច សុត្តយញ្ច អញ្ញម្បិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អសង្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ តំ វេយ្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ។ ធម្មបទំ, ថេរកថា, ថេរីកថា, សុត្តនិបាតេ, នោ សុត្តនាមិកា សុទ្ធិកគាថា, គាថាតិ វេទិតព្ពា។ សោមនស្ស ញាណមយិកគាថា បដិក-សំយុត្តា ទ្វេ អសីតិសុត្តន្តា ឧទានន្តិ វេទិតព្ពា។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតាតិអាទិនយប្បវត្តា ទសុត្តរសតសុត្តន្តា, ឥតិវុត្តកន្តិ វេទិតព្ពា។ អបណ្ណកជាតកាទីនិ បញ្ញាសាទិកានិ។ បញ្ចជាតកសតានិ, ជាតកន្តិ វេទិតព្ពំ។ ចត្តារោ មេ ភិក្ខវេ អច្ឆរិយា អភូតធម្មា, អានន្ទេតិអាទិនយប្បវត្តា សព្ពេបិ អច្ឆរិយ អភូតធម្មបដិសំយុត្តា សុត្តន្តា អភូតធម្មន្តិ វេទិតព្ពា។ ចុល្លវេទល្ល, មហាវេទល្ល, សម្មាទិដ្ឋិ, សក្កបញ្ហ, សង្ខារភាជនិយ, មហាបុណ្ណមសុត្តន្តាទយោ សព្ពេបិ វេទញ្ច តុដ្ឋិញ្ច លទ្ធា [បុច្ឆ] លទ្ធា បុច្ឆិតសុត្តន្តា, វេទល្លន្តិ វេទិតព្ពា។ កតមានិ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ទុជានានិ, ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ សចេ វិត្ថារេន កថិស្សំ អតិបបញ្ចោ ភវិស្សតិ។ តស្មា នយ វសេន កថិស្សាមិ។ ឯកំ វត្ថុ, ឯកោ ធម្មក្ខន្ធោ, ឯកំ និទានំ ឯកោ ធម្មក្ខន្ធោ, ឯកំ បញ្ហា បុច្ឆន្តំ ឯកោ ធម្មក្ខន្ធោ, ឯកំ បញ្ហា វិសជ្ជនំ ឯកោ ធម្មក្ខន្ធោ, ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ កេន ភាសិតានិ, កត្ថ ភាសិតានិ, កទា ភាសិតានិ, កមារព្ភ ភាសិតានិ, កិមត្ថំ ភាសិតានិ, កេន ធារិតានិ, កេនាភតានិ, កិមត្ថំ បរិយាបុណិតព្ពានិ។ តត្រាយំ វិសជ្ជនា, កេន ភាសិតានីតិ? ពុទ្ធានុ ពុទ្ធេហិ ភាសិតានិ។ កត្ថ ភាសិតានីតិ? ទេវេសុ ច មានុស្សេសុ ច, ភាសិតានិ។ កទា ភាសិតានីតិ? ភគវតោ ធរមានកាលេ ចេវ បច្ឆិមកាលេ ច ភាសិតានិ។ កតមារព្ភ ភាសិតានីតិ? បញ្ចវគ្គិយាទិកេ វេនេយ្យ ពន្ធវេ អារព្ភ ភាសិតានីតិ។ កិមត្ថំ ភាសិតានីតិ? តិវជ្ជញ្ច អវជ្ជញ្ច ញត្វា វជ្ជំ បហាយ អវជ្ជេ បដិបត្តិត្វា និព្ពានបរិយន្តេ។ ទិដ្ឋ-ធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ សម្បាបុណិតុំ។

កេន ធារិតានីតិ? អនុពុទ្ធេហិ ចេវ សិស្សានុសិស្សេហិ ច ធារិតានិ។ កេនា ភតានីតិ? អាចរិយ បរំបរេហិ អាភតានិ។ កិមត្ថំ បរិយាបុណិតព្ពានីតិ? វជ្ជញ្ច អវជ្ជញ្ច ញត្វា វជ្ជំ បហាយ អវជ្ជេ បដិបត្តិត្វា និព្ពានបរិយន្តេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ, សំបាបុណិតុំ, យទេវំ តាយ និព្ពានបរិយន្តេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ សាធិកានិ ហោន្តិ។ តេវ តត្ថ កេហិ អប្បមត្តេន បរិយាបុណិតព្ពានិ ធារេតព្ពានិ ធារេតព្ពានិ វាចេតព្ពានិ សជ្ឈាយំ កាតព្ពានីតិ [ឥតិ ចុល្លគន្ថវំសេ បិដកត្តយ ទីបកោ នាម បឋមោ បរិច្ឆេទោ។]

២. គន្ថការកាចរិយ-បរិច្ឆេទោ

អាចរិយោ បន អត្ថិ។ បោរាណាចរិយា អត្ថិ, អដ្ឋកថាចរិយា អត្ថិ, គន្ថការកាចរិយា អត្ថិ, តិវិធនាមិកាចរិយា។ កតមេ បោរាណាចរិយា? បឋមសង្គាយនាយំ បញ្ចសតា ខីណាសវា បញ្ចន្នំ និកាយានំ នាមញ្ច អត្ថញ្ច អធិប្បាយញ្ច យទញ្ច ព្យញ្ជន សោធនញ្ច អវសេសំ កិច្ចំ ករិំសុ។ ទុតិយសង្គាយនាយំ សត្តសតា ខីណាសវា តេសំយេវ សទ្ទត្ថាទិកំ កិច្ចំ បុន ករិំសុ។ តតិយសង្គាយនាយំ សហស្សមត្តា ខីណាសវា តេសំយេវ សទ្ទត្ថាទិកំ កិច្ចំ បុន ករិំសុ។ ឥច្ចេវំ ទ្វេសតាធិកា ទ្វេសហស្ស ខីណាសវា មហាកច្ចាយនំ ឋបេត្វា អវសេសា បោរាណាចរិយា នាម។ យេ បោរាណាចរិយា តេយេវ អដ្ឋកថាចរិយា នាម។ កតមេ គន្ថការកាចរិយា? មហាអដ្ឋកថិកាបេភទអនេកាចរិយា គន្ថការកាចរិយា នាម។ កតមេ តិវិធ នាមាចរិយា មហាកច្ចាយនោ តិវិធនាមំ។ កតមេ គន្ថា មហាកច្ចាយនេន កតា? កច្ចាយនគន្ថោ, មហានិរុត្តិគន្ថោ, ចុល្លនិរុត្តិគន្ថោ, យមកគន្ថោ, នេត្តិគន្ថោ, បេដកោបទេសគន្ថោតិ, ឥមេ ឆ គន្ថា មហាកច្ចាយនេន កតា។ កតមេ អនេកាចរិយេន កតា គន្ថា? មហាបច្ចរិកាចរិយោ មហាបច្ចរិយំ នាម គន្ថំ អកាសិ។ មហាកុរុន្ទិកាចរិយោ កុរុន្ទិ នាម គន្ថំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ មហាបច្ចរិយ គន្ថស្ស អដ្ឋកថំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ កុរុន្ទិ គន្ថស្ស អដ្ឋកថំ អកាសិ, មហាពុទ្ធឃោសា នាមចរិយោ វិសុទ្ធិមគ្គោ ទីឃនិកាយស្ស សុមង្គលវិលាសនិ នាម អដ្ឋកថា, មជ្ឈិមនិកាយស្ស បបញ្ចសូទនី នាម អដ្ឋកថា, សំយុត្តនិកាយស្ស សារត្ថប្បកាសិនី នាម អដ្ឋកថា, អង្គុត្តរនិកាយស្ស មនោរថបូរណី នាម អដ្ឋកថា, បញ្ចវិនយ គន្ថានំ សមន្តបាសាទិកា នាម អដ្ឋកថា, សត្តន្នំ អភិធម្មគន្ថានំ បរមត្ថកថា នាម អដ្ឋកថា, បាតិមោក្ខ សំខាតាយ មាតិកាយ កង្ខាវិតរណីតិ វិសុទ្ធិ នាម អដ្ឋកថា, ធម្មបទស្ស អដ្ឋកថា, ជាតកស្ស អដ្ឋកថា, ខុទ្ទកបាឋស្ស អដ្ឋកថា, សុត្តនិបាតស្ស អដ្ឋកថា, អបទានស្ស អដ្ឋកថាតិ, ឥមេ តេរស គន្ថេ អកាសិ។ ពុទ្ធទត្តោនាមាចរិយោ វិនយ វិនិច្ឆយោ, ឧត្តរវិនិច្ឆយោ, អភិធម្មាវតារោ, ពុទ្ធវំសស្ស មធុរត្ថវិលាសិនី នាម អដ្ឋកថាតិ, ឥមេ ចត្តារោ គន្ថេ អកាសិ។ អានន្ទោនាមាចរិយា សត្តាភិធម្មគន្ថដ្ឋកថាយ មូដីកំ នាម ដីកំ អកាសិ។ ធម្មបាលាចរិយោ នេត្តិប្បករណដ្ឋកថា, ឥតិវុត្តកដ្ឋកថា, ឧទានដ្ឋកថា, ចរិយាបិដកដ្ឋកថា, ថេរកថដ្ឋកថា, ថេរីកថដ្ឋកថា, វិមានវត្ថុស្ស វិមលវិលាសិនិ នាម អដ្ឋកថា, បេតវត្ថុស្ស វិមលវិលាសិនិ នាម អដ្ឋកថា, វិសុទ្ធិមគ្គស្ស បរមត្ថមញ្ជូសា នាម ដីកា, ទីឃនិកាយស្ស អដ្ឋកថាទីនំ ចតុន្នំ អដ្ឋកថានំ លីនត្ថប្បកាសនិ នាម ដីកា, ជាតកដ្ឋកថាយ លីនត្ថប្បកាសនិ នាម ដីកា, នេត្តិបករណដ្ឋកថាយ ដីកា, ពុទ្ធវំសដ្ឋកថាយ បរមត្ថទីបនី នាម ដីកា, អភិធម្មដ្ឋកថាយដីកា លីនត្ថវណ្ណនា នាម អនុដីកាតិ ឥមេ ចុទ្ទស មត្តេ គន្ថេ អកាសិ។

ទ្វេ បុព្ពាចរិយានាមា ចរិយានិរុត្តិ មញ្ជូសំ នាម ចុល្លនិរុត្តិ ដីកញ្ច មហានិរុត្តិ សង្ខេបញ្ច អកំសុ។ មហាវជិរពុទ្ធិនាមាចរិយោ វិនយគណ្ឋិនាម បករណំ អកាសិ។ ទីបង្ករសង្ខាតោ វិមលពុទ្ធិ នាមាចរិយោ មុខមត្តទីបនី នាមកំ ន្យាសប្បករណំ អកាសិ។ ចុល្លវជិរពុទ្ធិ នាមាចរិយោ អត្ថព្យាខ្យានំ នាម បករណំ អកាសិ។

ទីបង្ករោ នាមាចរិយោ រូបសិទ្ធិ បករណំ, រូបសិទ្ធិ ដីកំ, សម្បបញ្ច សុត្តញ្ចេតិ តិវិធំ បករណំ អកាសិ។ អានន្ទាចរិយស្ស ជេដ្ឋសិស្សោ ធម្មបាលោ នាមាចរិយោ សច្ចសង្ខេបំ នាម បករណំ អកាសិ។ កស្សបោ នាមាចរិយោ មោហវិច្ឆេទនី, វិមតិច្ឆេទនី, ទសពុទ្ធវំសោ, អនាគតវំសោតិ, ចតុវិធំ បករណំ អកាសិ។

មហានាមោ នាមាចរិយោ, សទ្ធម្មបកាសនី នាម បដិសម្ភិទាមគ្គស្ស អដ្ឋកថំ អកាសិ។ ទីបវំសោ, ថូបវំសោ, ពោធិវំសោ, ចូលវំសោ, មហាវំសោ, បដិសម្ភិទាមគ្គដ្ឋកថា គណ្ឋិ ចេតិ ឥមេ ឆ គន្ថា មហានាមាចរិ វិសុំ វិសុំ កតា។

នវោ មហានាមោ នាមាចរិយោ នវំ មហាវំស នាម បករណំ អកាសិ។ ឧបសេនោ នាមាចរិយោ សទ្ធម្មបជ្ជោតិកំ នាម មហានិទ្ទេសស្ស អដ្ឋកថំ អកាសិ។ មោគ្គលានោ នាមាចរិយោ មោគ្គលានព្យាករណំ នាម បករណំ អកាសិ។ សង្ឃរក្ខិតោ នាមាចរិយោ, សុពោធាលង្ការំ នាម បករណំ អកាសិ។ វុត្តោទយការោ នាមាចរិយោ វុត្តោទយំ នាម បករណំ អកាសិ។ ធម្មសិរិ នាមាចរិយោ ខុទ្ទកសិក្ខំ នាម បករណំ អកាសិ។ បុរាណខុទ្ទសិក្ខាយ ដីកា, មូលសិក្ខា ចេតិ, ឥមេ ទ្វេ គន្ថា ទ្វេហាចរិយេហិ វិសុំ វិសុំ កតា។

អនុរុទ្ធោ នាមាចរិយោ បរមត្ថវិនិច្ឆយំ, នាមរូបបរិច្ឆេទំ, អភិធម្មត្ថសង្គហំ ចេតិ តិវិធំ បករណំ អកាសិ។ ខេមោ នាមាចរិយោ ខេមំ នាម បករណំ អកាសិ។ សារិបុត្តោ នាមាចរិយោ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនី នាម ដីកំ; វិនយសង្គហបករណំ, វិនយសង្គហស្សដីកំ; អង្គុត្តរដ្ឋកថាយ សារត្ថមញ្ជូសំ នាម នវំ ដីកំ; បញ្ចិកា ដីកញ្ចេតិ, ឥមេ បញ្ច គន្ថេ អកាសិ។ ពុទ្ធនាគោ នាមាចរិយោ វិនយត្ថមញ្ជូសំ នាម កង្ខាវិតរណីយា ដីកំ អកាសិ។ នវោ មោគ្គលានោ នាមាចរិយោ អភិធានប្បទីបិកំ នាម បករណំ អកាសិ។ វាចិស្សរោ នាមាចរិយោ មហាសាមិ នាម សុពោធាលង្ការស្ស ដីកា, វុត្តោទយ វិវរណំ, សុមង្គលប្បសាទនិ នាម ខុទ្ទសិក្ខាយ ដីកា; សម្ពន្ធចិន្តា, សម្ពន្ធចិន្តាយ ដីកា; ពាលាវតារោ, មោគ្គលានព្យាករណស្ស បញ្ចិកាយ ដីកា; យោគវិនិច្ឆយោ, វិនយវិនិច្ឆយស្ស ដីកា, ឧត្តរវិនិច្ឆយស្ស ដីកា, នាមរូប-បរិច្ឆេទស្ស វិភាគោ, សទ្ទត្ថស្ស បទរូបវិភាវនំ; ខេមស្ស បករណស្ស ដីកា, សីមាលង្ការោ, មូលសិក្ខាយ ដីកា, រូបវិភាគោ, បច្ចយសង្គហោ, សច្ចសង្ខេបស្ស ដីកា ចេតិ, ឥមេ អដ្ឋារស គន្ថេ អកាសិ។

សុមង្គលោ នាមាចរិយោ អភិធម្មាវតារស្សដីកំ, អភិធម្មត្ថសង្គហស្សដីកញ្ច ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ ពុទ្ធបិយោ នាមាចរិយោ សារត្ថសង្គហំ នាម បករណំ អកាសិ។ ធម្មកិត្តិ នាមាចរិយោ ទន្តធាតុ បករណំ អកាសិ។ មេធង្ករោ នាមាចរិយោ ជិនចរិតំ នាម បករណំ អកាសិ។ ពុទ្ធរក្ខិតោ នាមាចរិយោ ជិនលង្ការំ, ជិនលង្ការស្ស ដីកញ្ចាតិ ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ ឧបតិស្សោ នាមាចរិយោ អនាគតវំសស្ស អដ្ឋកថំ អកាសិ។

កង្ខាវិតរណីយា លីនត្ថប្បកាសិនិ, និសន្ទេហោ, ធម្មានុសារណី, ញេយ្យាសន្តតិ, ញេយ្យាសន្តតិយា ដីកា, សុមតាទាវតារោ, លោកបញ្ញត្តិ បករណំ, តថាគតុប្បត្តិ បករណំ, នលាដធាតុ វណ្ណនា, សីហឡវត្ថុ, ធម្មទីបកោ, បដិបត្តិសង្គហោ, វិសុទ្ធិមគ្គណ្ឋិ, អភិធម្មគណ្ឋិ, នេត្តិបករណគណ្ឋិ, វិសុទ្ធិមគ្គចុល្លនវដីកា, សោតព្ពមាលិនី, បសាទជននី, ឱកាសលោកោ, សុពោធាលង្ការស្ស នវ ដីកា ចេតិ, ឥមេ វីសតិ គន្ថា វីសតាចរិយេហិ វិសុំ វិសុំ កតា។

សទ្ធម្មសិរិ នាមាចរិយោ សទ្ទត្ថភេទចិន្តា នាម បករណំ អកាសិ។ ទេវោ នាមាចរិយោ សុមន កូដវណ្ណនំ នាម បករណំ អកាសិ។ ចុល្លពុទ្ធឃោសោ នាមាចរិយោ សោតត្ថកិនិទានំ នាម បករណំ អកាសិ។ រដ្ឋបាលោ នាមាចរិយោ មធុរសង្គាហណីកិត្តិ នាម បករណំ អកាសិ។ សុភូតចន្ទោ នាមាចរិយោ លិង្គត្ថវិវរណ-បករណំ អកាសិ។ អគ្គវំសោ នាមាចរិយោ សទ្ទនីតិ បករណំ នាម អកាសិ។ វជិរពុទ្ធិ នាមាចរិយោ មហាដីកំ នាម ន្យាសបករណដីកំ អកាសិ។ គុណសាគរោ នាមាចរិយោ មុខមត្តសារំ, មុខមត្តសារស្ស ដីកញ្ច ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ អភយោ នាមាចរិយោ សទ្ទត្ថភេទចិន្តាយ មហាដីកំ អកាសិ។ ញាណសាគរោ នាមាចរិយោ លិង្គត្ថវិវរណប្បកាសនំ នាម បករណំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ គូឡត្ថដីកំ, ពាលប្បពោធនញ្ច ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ សទ្ទត្ថ-ភេទចិន្តាយ មជ្ឈិមដីកំ អកាសិ។ ឧត្តមោ នាមាចរិយោ ពាលាវតារដីកំ, លិង្គត្ថវិវរណដីកញ្ច ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ សទ្ទត្ថភេទចិន្តាយ នវ-ដីកំ អកាសិ។ ឯកោ អមច្ចោ អភិធានប្បទីបិកាយដីកំ, គណ្ឋិបករណស្ស ទណ្ឌីប្បករណស្ស មាគធភូតំ ដីកំ, កោលទ្ធជនស្ស សកដភាសាយ កតដីកញ្ច តិវិធំ បករណំ អកាសិ។ ធម្មសេនាបតិ នាមាចរិយោ ការិកំ, ឯតិមាសបិទីបនី, មនោហារញ្ច តិវិធំ បករណំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ ការិកាយ ដីកំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ ឯតិមាសបិទីបិកាយ ដីកំ អកាសិ។

អញ្ញតរោ អាចរិយោ សទ្ទពិន្ទុ នាម បករណំ អកាសិ។ សទ្ធម្មគុរុ នាមាចរិយោ សទ្ទវុត្តិប្បកាសកំ នាម បករណំ អកាសិ។ សារិបុត្តោ នាមាចរិយោ សទ្ទវុត្តិប្បកាសកស្ស ដីកំ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ កច្ចាយនសារំ នាម បករណំ កច្ចាយនសារស្ស ដីកញ្ច ទុវិធំ បករណំ អកាសិ។ នវោ មេធង្ករោ នាមាចរិយោ លោកទីបកសារំ នាម បករណំ អកាសិ។ អគ្គបណ្ឌិតោ នាមាចរិយោ លោកុប្បត្តិ នាម បករណំ អកាសិ។ ចីវរោ នាមាចរិយោ ជង្ឃទាសកស្ស ដីកំ អកាសិ។ មាតិកត្ថទីបនី, អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនា, សីមាលង្ការស្សដីកា, វិនយសមុដ្ឋានទីបនី ដីកា, គណ្ឋិ សារោ, បដ្ឋានគណនា នយោ, សុត្តនិទ្ទេសោ, បាតិមោក្ខោ, ចេតិ, ឥមេ អដ្ឋ គន្ថេ សទ្ធម្មជោតិបាលាចរិយោ អកាសិ។ វិមលពុទ្ធិ នាមាចរិយោ អភិធម្ម-បន្នរសដ្ឋានំ នាម បករណំ អកាសិ។ នវោ វិមលពុទ្ធិ នាមាចរិយោ សទ្ទសារត្ថជាលិនី, សទ្ទសារត្ថជាលិនិយា ដីកា, វុត្តោទយ ដីកា, បរមត្ថមញ្ជូសា នាម អភិធម្មសង្គហដីកាយ អនុដីកា ទសគណ្ឋិវណ្ណនា, មាគធភូតាវិទគ្គមុខមណ្ឌនដីកា ចេតិ ឥមេ ឆ គន្ថេ អកាសិ។ អញ្ញតរោ អាចរិយោ បញ្ចបករណដីកាយ នវានុដីកំ អកាសិ។ អរិយវំសោ នាមាចរិយោ អភិធម្មសង្គហ-ដីកាយ [បរមត្ថ] មណិសារមញ្ជូសំ នាម នវានុដីកំ អកាសិ។ អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស ដីកា, បេដកោបទេសស្ស ដីកា, ចតុភាណវារស្ស អដ្ឋកថា, មហាសារបកាសនី, មហាទីបនី, សារត្ថទីបនី គតិ បករណំ, ហត្ថសារោ, ភុម្មសង្គហោ, ភុម្មនិទ្ទេសោ, ទសវត្ថុកាយវិរតិដីកា, ជោតនា និរុត្តិ, វិភត្តិកថា, កច្ចាយនវិវរណា, សទ្ធម្មមាលិនី, បញ្ចគតិ វណ្ណនា, ពាលចិត្តបពោធនំ, ធម្មចក្កសុត្តស្ស នវដ្ឋកថា, ទន្តធាតុ បករណស្ស ដីកា ចេតិ, ឥមេ វីសតិ គន្ថា នានាចរិយេហិ កតា, អញ្ញានិ បន បករណានិ អត្ថិ។

កតមានិ សទ្ធម្មោ បាយនោ, ពាលប្បពោធនបករណស្ស ដីកា ច, ជិនាលង្ការបករណស្ស នវដីកា ច, លិង្គត្ថវិវរណំ, លិង្គវិនិច្ឆយោ; បាតិមោក្ខវិវរណំ, បរមត្ថកថាវិវរណំ, សមន្តបាសាទិកា វិវរណំ, ចតុភាណវារដ្ឋកថា វិវរណំ, អភិធម្មត្ថសង្គហវិវរណំ, សច្ចសង្ខេបវិវរណំ, សទ្ទត្ថភេទចិន្តាវិវរណំ, សទ្ទវុត្តិវិវរណំ, កច្ចាយនសារវិវរណំ, អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស ដីកា វិវរណំ, មហាវេស្សន្តរាជាតកស្ស វិវរណំ, សក្កាភិមតំ, មហាវេស្សន្តរជាតកស្ស នវដ្ឋកថា, បឋម សំពោធិ, លោកនេត្តិ ច, ពុទ្ធឃោសាចរិយនិទានំ មិលិន្ទបញ្ហា វណ្ណនា, ចតុរា រក្ខា, ចតុរក្ខាយ អដ្ឋកថា, សទ្ទវុត្តិបករណស្ស នវដីកា, ឥច្ចេវំ បញ្ចវីសតិ បមាណានិ បករណានិ លង្កោ ទីបាទីសុដ្ឋានេសុ បណ្ឌិតេហិ កតានិ អហេសុំ, សម្ពុទ្ធេគាថា ច, នរទេវ នាម គាថា ច, ទាតវេ ចីរត្តិ គាថា ច, វីសតិ ឱវាទគាថា ច, ទានសត្តរិ, សីលសត្តរិ, សប្បាទានវណ្ណនា, អនន្តពុទ្ធវន្ទនគាថា ច, អដ្ឋវីសតិ ពុទ្ធវន្ទនគាថា ច, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នវន្ទនគាថា ច, អសីតិមហាសាវកវន្ទនគាថា ច, នវហារគុណវណ្ណនា ចាតិ, ឥមេ ពុទ្ធបណាម-គាថាទិកា គាថា យោ បណ្ឌិតេហិ លង្កាទីបាទិសុដ្ឋានេសុ កតា អហេសុំ [ឥតិ ចុល្លគន្ថវំសេ គន្ថការកាចរិយ ទីបកោ នាម ទុតិយោ បរិច្ឆេទោ]

៣. អាចរិយានំ សញ្ជាតដ្ឋានបរិច្ឆេទោ

អាចរិយេសុ ច អត្ថិ ជម្ពុទីបិកាចរិយា អត្ថិ, លង្កាទីបិកាចរិយា។ កតមេ ជម្ពុទីបិកាចរិយា? កតមេ លង្កាទីបិកាចរិយា? មហាកច្ចាយនោ ជម្ពុទីបិកាចរិយោ សោ ហិ អវន្តិរដ្ឋេ ឧជ្ជេនី នគរេ ចន្ទបជ្ជោតស្ស នាម រញ្ញោ បុរោហិតោ ហុត្វា កាមានំ អាទីនវំ ទិស្វា, ឃរាវាសំ បហាយ សត្ថុសាសនេ បព្ពជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ អកាសិ។ មហាអដ្ឋកថាចរិយោ ជម្ពុទីបិកោ, មហាបច្ចរិកាចរិយោ, មហាកុរុន្ទិកាចរិយោ, អញ្ញតរោ អាចរិយា ទ្វេតិ ឥមេ ច ភូវាចរិយា។ លង្កាទីបិកាចរិយា នាម តេ កិរ ពុទ្ធឃោសាចរិយស្ស បូរេ ភូតាចរិយេ កាលេ អហេសុំ។ មហាពុទ្ធឃោសាចរិយោ ជម្ពុទីបិកោ។ សោ កិរ មគធរដ្ឋេ ឃោសកគាមេ រញ្ញោ បុរោហិតស្ស កេសិ នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ, សត្ថុសាសនេ បព្ពជ្ជិត្វា លង្កាទីបំ គតោ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ អកាសិ។

ពុទ្ធទត្តាចរិយោ, អានន្ទាចរិយោ, ធម្មបាលាចរិយោ, ទ្វេ ពុព្ពាចរិយោ, មហាវជិរ-ពុទ្ធាចរិយោ, ចុល្លវជិរ-ពុទ្ធាចរិយោ, វិមលពុទ្ធសង្ខាតោ ទីបង្ករាចរិយោ, ចុល្លទីបង្ករាចរិយោ, ចុល្លធម្មបាលាចរិយោ, កស្សបាចរិយោតិ ឥមេ ឯកាទសចរិយា ជម្ពុទីបិកា ហេដ្ឋា វុត្តបការេ គន្ថេ អកំសុ។ មហានាមាចរិយោ, អញ្ញតរាចរិយា, ចុល្លមហានាមាចរិយោ, ឧបសេនាចរិយោ, មោគ្គលានាចរិយោ, សង្ឃរក្ខិតាចរិយោ, វុត្តោទយការាចរិយោ, ធម្មសិរាចរិយោ, អញ្ញតរា ទ្វាចរិយា, អនុរុទ្ធាចរិយោ, ខេមាចរិយោ, សារិបុត្តាចរិយោ, ពុទ្ធនាគាចរិយោ, ចុល្លមោគ្គលានាចរិយោ, វាចិស្សវាចរិយោ, សុមង្គលាចរិយោ, ពុទ្ធបិយាចរិយោ, ធម្មកិត្តិ អាចរិយោ មេធង្ករាចរិយោ, ពុទ្ធរក្ខិតាចរិយោ, ឧបតិស្សា ចរិយោ, អញ្ញតរា វីសតាចរិយា, សទ្ធម្មសិរាចរិយោ, ទេវាចរិយោ, ចុល្លពុទ្ធឃោសាចរិយោ, សារិបុត្តាចរិយោ, រដ្ឋបាលាចរិយោតិ ឥមេ ទ្វេ បញ្ញាសាចរិយា លង្កាទីបិកាចរិយា នាម។ សុភូតចន្ទាចរិយោ, អគ្គវំសាចរិយោ, នវោ វជិរពុទ្ធាចរិយោ, គុណសាគរាចរិយោ, អភយាចរិយោ, ញាណសាគរាចរិយោ, អញ្ញតរា ទ្វាចរិយា, ឧត្តមាចរិយោ, អញ្ញតរោ អាចរិយោ, អញ្ញតរោ មហាមច្ចោ, ធម្មសេនាបតាចរិយោ, អញ្ញតរា តយោ អាចរិយា, សទ្ធម្មគុរុ អាចរិយោ, សារិបុត្តាចរិយោ, អញ្ញតរោ ឯកា អាចរិយោ, មេធង្ករាចរិយោ, អគ្គបណ្ឌិតាចរិយោ, ចីវរាចរិយោ, សទ្ធម្មជោតិបាលាចរិយោ, វិមលពុទ្ធាចរិយោតិ ឥមេ តេវីសតិ អាចរិយា ជម្ពុទីបិកា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ បុក្កាម សង្ខាតេ អរិមទ្ទន នគរេ អកំសុ។

នវោវិមលពុទ្ធាចរិយោ ជម្ពុទីបិកោ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ បំយនគរេ អកាសិ។ អញ្ញតរាចរិយោ អរិយវំសាចរិយោតិ ឥមេ ទ្វាចរិយា ជម្ពុទីបិកា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ អតិ [នវិ] បុរេ អកំសុ, អញ្ញតរា វីសតាចរិយា ជម្ពុទីបិកា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ គន្ថេ កិញ្ចិ បុរាទិឃរេ អកំសុ។

[ឥតិ ចុល្លគន្ថវំសេ អាចរិយានំ សញ្ជាតដ្ឋាន ទីបកោ នាម តតិយោ បរិច្ឆេទោ។]

៤. អាយាយកាចរិយ-បរិច្ឆេទោ

គន្ថា បន សិយា អាយាចនេន អាចរិយេហិ កតា, សិយា អនាយាចនេន អាចរិយេហិ កតា។ កតមេ គន្ថា អាយាចនេន, កតមេ អនាយាចនេន កតា? មហាកច្ចាយន គន្ថោ, មហាអដ្ឋកថា គន្ថោ, មហាបច្ចរិយ គន្ថោ, មហាកុរុន្ទិ គន្ថោ, មហាបច្ចរិយគន្ថស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ, មហាកុរុន្ទិ គន្ថស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោតិ។ ឥមេហិ ឆ គន្ថេហិ អត្តនោ មតិយា សាសនុគ្គហនត្ថាយ សទ្ធម្មឋិតិយា កតា។

ក. ពុទ្ធឃោសាចរិយ-គន្ថទីបនា

ពុទ្ធឃោសាចរិយ គន្ថេសុ បន វិសុទ្ធិមគ្គោ, សង្ឃបាលេន នាម សង្ឃថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ ទីឃនិកាយស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ទាឋា នាមេន សង្ឃថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ មជ្ឈិមនិកាយស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ពុទ្ធមិត្តនាមេន ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ សំយុត្តនិកាយស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ជោតិបាលេន នាម ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ អង្គុត្តរនិកាយស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ភទ្ទន្តា នាម ថេរេន សហអាជីវកេន ឧបាសកេន ច អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ សមន្តបាសាទិកា នាម អដ្ឋកថា គន្ថោ ពុទ្ធសិរិ នាមេន ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ សត្តន្នំ អភិធម្ម-គន្ថានំ អដ្ឋកថា គន្ថោ ចុល្លពុទ្ធឃោសេន ភិក្ខុនា អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ ធម្មបទស្សអដ្ឋកថា គន្ថោ កុមារកស្សបនាមេន ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ ជាតកស្សអដ្ឋកថា គន្ថោ អត្ថទស្សី, ពុទ្ធមិត្ត, ពុទ្ធបិយទេវ សង្ខាតេហិ តីហិ ថេរេហិ អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ ខុទ្ទកបាឋស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ, សុត្តនិបាតស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។ អបទានស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ បញ្ចនិកាយ វិញ្ញូហិ បញ្ចហិ ថេរេហិ អាយាចិតេន ពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតោ។

ពុទ្ធឃោសាចរិយ-គន្ថទីបនា និដ្ឋិតា។

ខ. ពុទ្ធទត្តាចរិយ-គន្ថទីបនា

ពុទ្ធត្តាចរិយ គន្ថេសុ បន វិនយ-វិនិច្ឆយគន្ថោ អត្តនោ សិស្សេន ពុទ្ធសីហេន នាម ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធត្តាចរិយា កតោ។ ឧត្តរ-វិនិច្ឆយគន្ថោ សង្ឃបាលេន នាមេន ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធទត្តាចរិយេន កតោ។ អភិធម្មាវតារោ នាម គន្ថោ អត្តនោ សិស្សេន សុមតិ ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធទត្តាចរិយេន កតោ។ ពុទ្ធវំសស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ តេនេវ ពុទ្ធសីហនាម ថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធទត្តាចរិយេន កតោ។

ពុទ្ធទត្តាចរិយ-គន្ថទីបនា និដ្ឋិតា។

អភិធម្មកថាយ មូលដីកា នាម ដីកា គន្ថោ ពុទ្ធមិត្តា នាម ថេរេន អាយាចិតេន អានន្ទាចរិយេន កតោ។

គ. ធម្មបាលាចរិយេន-គន្ថទីបនា

នេត្តិបករណស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ធម្មរក្ខិត នាម ថេរេន អាយាចិតេន ធម្មបាលាចរិយេន កតោ។ ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា គន្ថោ, ឧទានអដ្ឋកថា គន្ថោ, ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា គន្ថោ, ថេរកថាអដ្ឋកថា គន្ថោ, ថេរិកថាអដ្ឋកថា គន្ថោ, វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា គន្ថោ, បេតវត្ថុអដ្ឋកថា គន្ថោ, ឥមេ សត្ត គន្ថា អត្តនោ មតិយា ធម្មបាលាចរិយេន កតោ។ វិសុទ្ធិមគ្គដីកា គន្ថោ ទាឋា នាមេន នាម ថេរេន អាយាចិតេន ធម្មបាលាចរិយេន កតោ, ទីឃនិកាយ-អដ្ឋកថាទីនំ ចតុន្នំ អដ្ឋកថានំ ដីកា គន្ថោ, អភិធម្មដ្ឋកថាយ អនុដីកា គន្ថោ, នេត្តិបករណដ្ឋកថាយ ដីកា គន្ថោ, ពុទ្ធវំសដ្ឋកថាយ ដីកា គន្ថោ, ជាតកដ្ឋកថាយ ដីកា គន្ថោ ចេតិ ឥមេ បញ្ច គន្ថា អត្តនោ មតិយា ធម្មបាលាចរិយេន កតោ។

ធម្មបាលាចរិយ-គន្ថទីបនា និដ្ឋិតា។

និរុត្តិមញ្ជូសា នាម ចុល្លនិរុត្តិដីកា គន្ថោ, មហានិរុត្តិសង្ខេបោ នាម គន្ថោ ច អត្តនោ មតិយា បុព្ពាចរិយេហិ វិំសុ កតោ។

បញ្ច វិនយបករណានំ វិនយគណ្ឋិ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា មហាវជិរពុទ្ធាចរិយេន កតោ។ ន្យាសសង្ខាតោ មុខមត្តទីបនី នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា វិមលពុទ្ធិ អាចរិយេន កតោ។ អត្ថព្យក្ខ្យានោ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ចុល្លវជិរពុទ្ធាចរិយេន កតោ។ រូបសិទ្ធិ តស្ស ច គន្ថស្ស ដីកា គន្ថោ សព្ព បញ្ចសុត្តញ្ច អត្តនោ មតិយា ទីបង្ករាចរិយេន កតោ។ សច្ចសង្ខេបោ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ចុល្លធម្មបាលាចរិយេន កតោ។ មោហច្ឆេទនី គន្ថោ, វិមតិច្ឆេទនី គន្ថោ, ទស ពុទ្ធវំសោ, អនាគតវំសោ ច។ អត្តនោ មតិយា កស្សបាចរិយេន កតោ។ បដិសម្ភិទាមគ្គស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ មហានាមេន ឧបាសកេន អាយាចិតេន មហានាមាចរិយេន កតោ។ ទីបវំសោ, ថូបវំសោ, ពោធិវំសោ, ចុល្លវំសោ, បោរាណវំសោ, មហាវំសោ ចាតិ ឥមេ ឆ គន្ថា អត្តនោ មតិយា មហានាមាចរិយេហិ វិសុំ កតា។ នវោ មហាវំសគន្ថោ អត្តនោ មតិយា ចុល្លមហានាមាចរិយេន កតោ។ សទ្ធម្មបជ្ជោតិកា នាម មហានិទ្ទេសស្ស អដ្ឋកថា គន្ថោ ទេវេន ថេរេន អាយាចិតេន ឧបសេនាចរិយេន កតោ។ មោគ្គលានព្យាករណគន្ថេ អត្តនោ មតិយា មោគ្គលានាចរិយេន កតោ។ សុពោធាលង្ការ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា សង្ឃរក្ខិតាចរិយេន កតោ។ វុត្តោទយ គន្ថោ អត្តនោ មតិយា វុត្តោទយការាចរិយេន កតោ។ ខុទ្ទសិក្ខា នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ធម្មសិរាចរិយេន កតោ។ បោរាណខុទ្ទសិក្ខា ដីកា ច មូលសិក្ខា ចាតិ, ឥមេ ទ្វេ គន្ថេ អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរេហិ ទ្វិហាចរិយេហិ វិំសុ កតា។

បរមត្ថវិនិច្ឆយំ នាម គន្ថោ សង្ឃរក្ខិតេន ថេរេន អាយាចិតេន អនុរុទ្ធាចរិយេន កតោ។ នាមរូប-បរិច្ឆេទោ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា អនុរុទ្ធាចរិយេន កតោ។ អភិធម្មត្ថសង្គហំ នាម គន្ថោ នម្ម នាមេន ឧបាសកេន អាយាចិតេន អនុរុទ្ធាចរិយេន កតោ។ ខេមោ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ខេមាចរិយេន កតោ។ សារត្ថទីបនី នាម វិនយដ្ឋកថាយ ដីកា គន្ថោ, វិនយសង្គហំ, វិនយសង្គហស្ស ដីកា គន្ថោ, អង្គុត្តរដ្ឋកថាយ នវោ ដីកា គន្ថោតិ ឥមេ ចត្តារោ គន្ថា បរក្កមពាហុ នាមេន លង្កាទីបិស្សរេន រញ្ញា អាយាចិតេន សារិបុត្តាចរិយេន កតោ។ សកដសទ្ទសត្ថស្ស បញ្ចិកាយ ដីកា គន្ថោ អត្តនោ មតិយា សារិបុត្តាចរិយេន កតោ។ កង្ខាវិតរណិយា វិនយត្ថមញ្ជូសា នាម ដីកា គន្ថោ សុមេធា នាមថេរេន អាយាចិតេន ពុទ្ធនាគាចរិយេន កតោ។ អភិធានប្បទីបិកោ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ចូលមោគ្គលានាចរិយេន កតោ។ សុពោធាលង្ការស្ស មហាសាមិ នាម ដីកា, វុត្តោទយ វិវរណញ្ចាតិ ឥមេ ទ្វេ គន្ថា អត្តនោ មតិយា វាចិស្សរេន កតា។ ខុទ្ទសិក្ខាយ សុមង្គលប្បសាទនិ នាម នវោ ដីកា គន្ថោ សុមង្គលេន អាយាចិតេន នវាចិស្សរេន កតោ។ សម្ពន្ធចិន្តាដីកា ពាលាវតារោ, មោគ្គលានព្យាករណស្ស ដីកា ចាតិ ឥមេ តយោ គន្ថា, សុមង្គល, ពុទ្ធមិត្ត, មហាកស្សប សង្ខាតេហិ តីហិ ថេរេហិ ច, ធម្មកិត្តិ នាម ឧបាសកេន, វានិជ្ជា ភាតុ ឧបាសកេន ច អាយាចិតេន វាចិស្សរេន កតោ។ នាមរូបបរិច្ឆេទស្ស វិភាគោ, សទ្ទត្ថស្ស បទរូប-វិភាវនំ, ខេមបករណស្ស ដីកា, សីមាលង្ការោ, មូលសិក្ខាយ ដីកា, រូបវិភាគោ, បច្ចយសង្គហោ ចាតិ ឥមេ សត្ត គន្ថា អត្តនោ មតិយា វាចិស្សរេន កតា។ សច្ចសង្ខេបស្ស ដីកា គន្ថោ សារិបុត្ត-នាមេន ថេរេន អាយាចិតេន វាចិស្សរេន កតោ។ អភិធម្មាវតារស្ស ដីកា, អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស ដីកា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ គន្ថា អត្តនោ មតិយា សុមង្គលាចរិយេន កតា។ សារត្ថសង្គហំ នាម គន្ថោ អត្តនោ មតិយា ពុទ្ធប្បិយេន កតោ ទន្តធាតុវណ្ណនា នាម បករណំ

លង្កាទីបិស្សរស្ស រញ្ញោ សេនាបតិនា អាយាចិតេន ធម្មកិត្តិនាមាចរិយេន កតំ។ ជិនចរិតំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា មេធង្ករាចរិយេន កតំ។ ជិនាលង្ការោ, ជិនាលង្ការស្ស ដីកា អត្តនោ មតិយា ពុទ្ធរក្ខិតាចរិយេន កតោ។ អមតធរស្ស នាម អនាគតវំសស្ស អត្តនោ មតិយា អដ្ឋកថា ឧបតិស្សាចរិយេន កតា។ កង្ខាវិតរណីយា លីនត្ថបកាសិនី, និសន្ទេហោ, ធម្មានុសារណី, ញេយ្យា-សន្តតិ, ញេយ្យា-សន្តតិយា ដីកា, សុមតាវតារោ, លោកបញ្ញត្តិ បករណំ, តថាគតុប្បត្តិ បករណំ, នលាដធាតុវណ្ណនា, សីហឡវត្ថុ, ធម្មទីបកោ បដិបត្តិ សង្គហោ, វិសុទ្ធិមគ្គស្ស គណ្ឋិ, អភិធម្មគណ្ឋិ, នេត្តិបករណគណ្ឋិ, វិសុទ្ធិមគ្គចូល-នវដីកា, សោតព្ពមាលិនី, បសាទជននី, ឱកស្សលោកោ, សុពោធាលង្ការស្ស នវ ដីកា ចេតិ, ឥមេ វីសតិ គន្ថា អត្តនោ មតិយា វីសតាចរិយេហិ វិំសុ វិំសុ កតា។

សទ្ទត្ថ ភេទចិន្តា នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា សទ្ធម្មសិរិនាមាចរិយេន កតំ។ សុមន-កូដវណ្ណនំ នាម បករណំ, រាហុលា នាម ថេរេន អាយាចិតេន វាចិស្សរេនទេវថេរេន កតំ។ សោតត្ថ កិំ មហានិទានំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា ចុល្លពុទ្ធឃោសាចរិយេន កតំ។ មធុរសង្គាហនិ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា រដ្ឋបាលាចរិយេន កតំ។ លិង្គត្ថវិវរណំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា សុភូតចន្ទាចរិយេន កតំ។ សទ្ទនីតិបករណំ អត្តនោ មតិយា អគ្គវំសាចរិយេន កតំ។ ន្យាសបករណស្ស មហាដីកា នាម ដីកា អត្តនោ មតិយា វជិរពុទ្ធាចរិយេន កតា។ មុខមត្តសារោ អត្តនោ មតិយា គុណសាគរាចរិយេន កតោ។ មុខមត្តសារស្ស ដីកា សុតសម្បន្ន នាមេន ធម្មរាជិនោ គុរុនា សង្ឃថេរេន អាយាចិតេន គុណសាគរាចរិយេន កតា។ សទ្ទត្ថភេទចិន្តាយ មហាដីកា អត្តនោ មតិយា អភយាចរិយេន កតា។ លិង្គត្ថវិវរណប្បកាសកំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា ញាណសាគរាចរិយេន កតំ។ គុឡ្ហត្ថស្ស ដីកា ពាលប្បពោធនញ្ច ទុវិធំ បករណំ អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតំ។ សទ្ទត្ថភេទចិន្តាយ មជ្ឈិមដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតា។ ពាលាវតារស្ស ដីកា, លិង្គត្ថវិវរណា ដីកា ច អត្តនោ មតិយា ឧត្តមាចរិយេន កតា។ សទ្ទត្ថភេទចិន្តាយ នវ ដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតា។ អភិធានប្បទីបិកាយ ដីកា ទណ្ឌីបករណស្ស មគឃ-ភូតា ដីកា ចាតិ ទុវិធា ដីកាយោ អត្តនោ មតិ, សីហសូរ នាម រញ្ញោ ឯកេន អមច្ចេន កតា។ កោលទ្ធជនស្សដីកា បាសាទិកេន នាម ថេរេន អាយាចិតេន តេនេវ មហាមច្ចេន កតា។ ការិកំ នាម បករណំ ញាណគម្ភីរនាមេន ភិក្ខុនា អាយាចិតេន ធម្មសេនាបតាចរិយេន កតំ។ ឯតិមាសមិទីបនី [វា ឯតិមាសមិទីបិកា] នាម បករណំ មនោហារញ្ច អត្តនោ មតិយា តេនេវ ធម្មសេនាបតាចរិយេន កតំ។ ការិកាយ ដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតា។ ឯតិមាសមិទីបិកាយ ដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតា។

សទ្ទពិន្ទុបករណំ អត្តនោ មតិយា ធម្មរាជស្ស គុរុនា អញ្ញតរាចរិយេន កតំ។ សទ្ទវុត្តិប្បកាសកំ នាម បករណំ អញ្ញតរេន ភិក្ខុនា អាយាចិតេន សទ្ធម្មគុរុ នាមាចរិយេន កតំ។ សទ្ទវុត្តិប្បកាសកស្ស ដីកា អត្តនោ មតិយា សារិបុត្តាចរិយេន កតា។

កច្ចាយន សារោ ច កច្ចាយនសារស្ស ដីកា ចាតិ ទុវិធំ បករណំ អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតំ។ លោកទីបកសារំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា នវេនមេធង្ករាចរិយេន កតំ។ លោកុប្បត្តិបករណំ អត្តនោ មតិយា អគ្គបណ្ឌិតាចរិយេន កតំ។ ជង្ឃទាសកស្ស ដីកា ភូតា មគធដីកា អត្តនោ មតិយា ចីវរាចរិយេន កតា។ មាតិកត្ថទីបនី, អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនា, សីមាលង្ការស្សដីកា, គណ្ឋិសារោ, បដ្ឋានគណនានយោ ចាតិ ឥមេ បញ្ច បករណានិ អត្តនោ មតិយា សទ្ធម្មជោតិបាលាចរិយេន កតានិ។ សង្ខេបវណ្ណនា បរក្កមពាហុ-នាមេន ជម្ពុទីបិស្សរេន រញ្ញោ អាយាចិតេ តេនេវ សទ្ធម្មជោតិបាលាចរិយេន កតា។ កច្ចាយនស្ស សុត្តនិទ្ទេសោ អត្តនោ សិស្សេន ធម្មចារិនា ថេរេន អាយាចិតេន សទ្ធម្មជោតិបាលាចរិយេន កតោ។ វិនយសមុដ្ឋានទីបនី នាម បករណំ, អត្តនោ គុរុនា សង្ឃថេរេន អាយាចិតេន សទ្ធម្ម-ជោតិបាលាចរិយេន កតំ។

សត្តបករណានិ បន តេន បុក្កាមនគរេ កតានិ។ សង្ខេបវណ្ណនាវ លង្កាទីបេ កតា។ អភិធម្ម-បន្នរសដ្ឋានវណ្ណានំ នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា នវេន-វិមលពុទ្ធាចរិយេន កតា។ សទ្ទសារត្ថជាលិនី នាម បករណំ អត្តនោ មតិយា នវេន-វិមលពុទ្ធាចរិយេន កតំ។ សទ្ទសារត្ថ-ជាលិនិយា ដីកា, បំយនគរេ រញ្ញោ គុរុនា សង្ឃរាជេន អាយាចិតេន តេនេវ នវេន វិមលពុទ្ធាចរិយេន កតា។ វុត្តោទយស្ស ដីកា, អភិធម្មសង្គហស្ស ដីកាយ បរមត្ថមញ្ជូសា នាម អនុដីកា, ទសគណ្ឋិវណ្ណនំ នាម បករណំ, មគធភូតវិទគ្គមុខមណ្ឌនិយាដីកា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បករណានិ អត្តនោ មតិយា តេនេវ នវេន វិមលពុទ្ធាចរិយេន កតានិ។

បញ្ចបករណដីកាយ នវានុដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរោ ចរិយេន កតា។ អភិធម្មសង្គហស្ស នវដីកា អត្តនោ មតិយា អញ្ញតរាចរិយេន កតា។ អភិធម្មត្ថសង្គហដីកាយ [មណិ] មញ្ជូសា [មណិសារមញ្ជូសា] នាម នវានុដីកា អត្តនោ មតិយា អរិយវំសាចរិយេន កតា។

បេដកោបទេសស្ស ដីកា អត្តនោ មតិយា ឧទុម្ពរិនាមាចរិយេន បុក្កាមនគរេ កតា។ ចតុភាណវារស្ស អដ្ឋកថា, មហាសារបកាសិនិ, មហាទីបនី, សារត្ថទីបនី, គតិបករណំ, ហត្ថាសារោ, ភុម្មសង្គហោ, ភុម្មនិទ្ទេសោ, ទសវត្ថុកាយវិរតិដីកា, ចោទនានិរុត្តិ, វិភត្តិកថា, សទ្ធម្មមាលិនិ, បញ្ចគតិវណ្ណនា, ពាលចិត្ត-បពោធនំ, ធម្មចក្កសុត្តស្ស នវដ្ឋកថា, ទន្តធាតុ-បករណស្ស ដីកា ច សទ្ធម្មោបាយនោ ពាលប្បពោធនដីកា ច, ជិនាលង្ការស្ស នវដីកា ច, លិង្គត្ថ-វិវរណំ, លិង្គត្ថ-វិនិច្ឆយោ, បាតិមោក្ខវិវរណំ, បរមត្ថកថាវិវរណំ, សមន្តបាសាទិកវិវរណំ, ចតុភាណវារដ្ឋកថា វិវរណំ, អភិធម្មសង្គហវិវរណំ, សច្ចសង្ខេបវិវរណំ, សទ្ទត្ថភេទចិន្តាវិវរណំ, សទ្ទវុត្តិវិវរណំ, កច្ចាយនសារវិវរណំ, កច្ចាយនវិវរណំ, អភិធម្មសង្គហស្សដីកាវិវរណំ, មហាវេស្សន្តរជាតកស្ស វិវរណំ, សក្កាភិមតំ, មហាវេស្សន្តរជាតកស្ស នវដ្ឋកថា, បឋម-សម្ពោធិ ច លោកនេត្តិ, ពុទ្ធឃោសាចរិយនិទានំ, មិលិន្ទ-បញ្ហោ វណ្ណនា, ចតុរារក្ខា, ចតុរារក្ខាយអដ្ឋកថា, សទ្ទវុត្តិប្បករណស្ស នវដីកា ចាតិ ឥមានិ, តិចត្តាលីស បករណានិ អត្តនោ មតិយា សាសនស្ស ជាតិយា សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា ច លង្កាទីបាទីសុ វិំសុ វិំសុ កតានិ។

សម្ពុទ្ធេ គាថា ច…បេ.… នវហារគុណវណ្ណនា ចាតិ ឥមេ ពុទ្ធបណាមាទិកា គាថាយោ។ អត្តនោ អត្តនោ ពុទ្ធគុណបកាសនត្ថាយ អត្តនោ ច បរេ ច អនន្តបញ្ញាបវត្តនត្ថាយ ច បណ្ឌិតេហិ លង្កាទីបាទីសុ វិំសុ វិំសុ កតា។

[ឥតិ ចុល្ល-គន្ថវំសេ អាយាចកាចរិយទីបកោ នាម ចតុត្ថោ បរិច្ឆេទោ។]

៥. បកិណ្ណក-បរិច្ឆេទោ

នាមំ អារោបនំ បោត្ថកំ គន្ថការស្ស ច។ លេខំលេខាបនញ្ចេវ, វទាមិ តទនន្តរន្តិ។ តត្ថ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ បិដក, និកាយង្គ, វគ្គ, និបាតាទិកំ នាមំ, កេនារោបិតំ, កត្ថ អារោបិតំ, កទា អារោបិតំ, កិមត្ថំ អារោបិតន្តិ? តត្រាយំ បិវិសជ្ជនាកេន អារោបិតន្តិ បញ្ចសតខីណាសវេហិ អារោបិតំ។ តេហិ សព្ពពុទ្ធវចនំ សង្គាយន្តិ, ឥទំ បិដកំ, អយំ និកាយោ, ឥទំ អង្គំ, អយំ វគ្គោ, អយំ និបាតោតិ។ ឯវមាទិកំ នាមំ អារោបេន្តិ។ កត្ថ អារោបិតន្តិ? រាជគហេ វេភារបព្ពតស្ស បាទេ ធម្មមណ្ឌប្បេ អារោបិតំ។ កទា អារោបិតន្តិ? ភគវតោ បរិនិព្ពុតេ បឋមសង្គាយនកាលេ អារោបិតំ។ កិមត្ថំ អារោបិតន្តិ? ធម្មក្ខន្ធានំ វោហារសុខត្ថាយ សុខធារណត្ថាយ ច អារោបិតំ។ សង្គីតិកាលេ បញ្ចសតា ខីណាសវា តេសញ្ច ធម្មក្ខន្ធានំ នាម វគ្គនិបាតតោ។ ឥមស្ស ធម្មក្ខន្ធស្ស អយំ នាមោ ហោតុ, ឥមស្ស ច បករណស្ស អយំ នាមោតិ, អព្រវុំ សព្ពំ នាមាទិកំ កិច្ចំ អកំសុ។ តេ ខីណាសវា, យទិ នាមាទិកំ កិច្ចំ អកតំ ន សុបាកតំ តស្មា វោហារសុខត្ថាយនាមាទិកំ កិច្ចំ កតំ អនាគតេ បនត្ថាយ នាមាទិកំ បវត្តិតំ អសញ្ជាតនាមោ ន សុដ្ឋុ បាកតោ សព្ពសោ ភវេតិ។ ធម្មក្ខន្ធានំ នាម ទីបនា និដ្ឋិតា។

ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ កេន បោត្ថកេ អារោបិតានិ, កទា អារោបិតានិ, កិមត្ថំ អារោបិតានីតិ។ តត្រាយំ វិសជ្ជនា កេនារោបិតានិតិ? ខីណាសវមហានាគេហិ អារោបិតានិ។ កត្ថ អារោបិតានីតិ? លង្កាទីបេ អារោបិតានិ។ កទា អារោបិតានីតិ? សទ្ធាតិស្សស្សរាជិនោ បុត្តស្ស វដ្ដគាមនិ រាជស្ស កាលេ អារោបិតានិ។ កិមត្ថំ អារោបិតានីតិ? ធម្មក្ខន្ធានំ អវិធំសនត្ថាយ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា ច អារោបិតានិ។

ធរមានោ ហិ ភគវា, អម្ហាកំ សុគតោធីរោ;

និកាយេ បញ្ចទេសេតិ, យាវ និព្ពានគមនា។

សព្ពេបិ តេ ភិក្ខុ អាទិ, មនសា វចសាហារោ;

សព្ពេ ច វាចុគ្គតា ហោន្តិ, មហាបញ្ញាសតិវរា។

និព្ពូតេ លោកនាថម្ហិ, តតោ វស្សសតំ ភវេ;

អរិយានរិយា ចាបិ ច, សព្ពេ វាចុគ្គតា ធុវំ។

តតោ បរំ អដ្ឋរសំ, ទ្វិសតំវស្ស គណនំ;

សព្ពេ បុថុជ្ជនា ចេវ, អរិយា ច សព្ពេបិតេ។

មនសាវចសាយេវ, វាចុគ្គតាវ សព្ពទា;

ទុដ្ឋគាមណិរញ្ញោ ច, កាលេ វាចុគ្គតា ធុវំ។

អរិយានរិយាបិ ច, និកាយេ ធារណាសទា;

តតោ បរម្ហិ រាជា ច, តតោ ចុតោ ច តុសិតេ។

ឧប្បជ្ជិ ទេវ លោកេ សោ, ទេវេហិ បរិវារិតោ;

សទ្ធា តិស្សោតិ នាមេន, តស្ស កនិដ្ឋកោ ហិតោ។

តតោ លទ្ធរដ្ឋោ ហោតិ, ពុទ្ធសាសនបាលកោ។

តទា កាលេ ភិក្ខូ អាសុំ, សព្ពេ វាចុគ្គតា សទា;

និកាយេ បញ្ចវេធេវ, យាវ រញ្ញោ ច ធារណា;

តតោ ចុតោ សោ រាជា ច, តុស្សីតេ ឧបបជ្ជតិ;

ទេវលោកេដ្ឋិតោ សន្តោ, តទា វាចុគ្គតា តតោ។

តស្ស បុត្តាបិ អហេសុំ, អនេកា វរជ្ជំ គតា;

អនុក្កមេន ចុតតេ, ទេវលោកំ គតា ធុវំ;

តទាបិតេ សព្ពេ ភិក្ខូ, វាចុគ្គតាវ សព្ពទា;

និកាយេ បញ្ចវិធេវ, ធារណាវសតិមតា។

តតោ បរំ បោត្ថកេសុ, និកាយា បញ្ច បិដ្ឋិតា;

តទា អដ្ឋកថា ដីកា, សព្ពេ គន្ថា បោត្ថកេ គតា;

សព្ពេ បោត្ថេសុ យេ គន្ថា, បាឡិ អដ្ឋកថា ដីកា;

សំដ្ឋិតាសំ ឋិតា ហោន្តិ, សព្ពេបិ នោ ន សន្តិតេ។

តទា តេ បោត្ថកេយេវ, និកាយា បិឋិតា ខិលា;

តទា អដ្ឋកថាទីនិ, ភវន្តីតិ វទន្តិ ច។

បរិហារោ បណ្ឌិតេហិ វត្តព្ពោវ;

លង្កាទីបស្ស រញ្ញោវ, សទ្ធា តិស្សស្ស រាជិនោ។

បុត្តកោ លង្កាទីបស្ស, ឥស្សរោ ធម្មិកោ វរោ;

តទា ខីណាសវា សព្ពេ, ឱលោកេន្តិ អនគតេ។

ខីណាសវា បស្សន្តិ តេ, ទុបញ្ញេវ បុថុជ្ជនេ;

សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ អាសុំ, ពហុំតរា បុថុជ្ជនា;

ន សក្ខិស្សន្តិ តេ បញ្ច, និកាយេ វាចុគ្គតំ ឥតិ;

បោត្ថកេសុ សព្ពេ បញ្ច, អារោបេន្តិ ខីណាសវា។

សទ្ធម្មដ្ឋិតិ ចិរត្តាយ, ជនានំ បុញ្ញត្ថាយ ច;

តតោ បដ្ឋាយតេ សព្ពេ, និកាយា ហោន្តិ បោត្ថកេ;

អដ្ឋកថា ដីកា សព្ពេ, តេ ហោន្តិ បោត្ថកេដ្ឋិតា។

តតោ បដ្ឋាយតេ សព្ពេ, ភិក្ខុ អាទិ មហាគណា;

បោត្ថកេសុ ឋិតេយេវ, សព្ពេ បស្សន្តិ សព្ពទា។

[បោត្ថកេ អារោបន ទីបកា និដ្ឋិតា។]

យោ កោចិ បណ្ឌិតោ ធីរោ, អដ្ឋកថាទិកំ គន្ថំ ករោតិ វា ការាបេតិ វា, តស្ស អនន្តកោ ហោតិ បុញ្ញសំចយោ, អនន្តកោ ហោតិ បុញ្ញានិសំសោ។ ចតុរាសីតិ ចេតិយសហស្ស ករណសទិសោ, ចតុរាសីតិ ពុទ្ធរូបសហស្ស ករណសទិសោ, ចតុរាសីតិ ពោធិរុក្ខសហស្សរោបនសទិសោ, ចតុរាសីតិ វិហារសហស្ស ករណសទិសោ, យោ ច ពុទ្ធវចនមញ្ជូសំ ករោតិ វា ការាបេតិ វា, យោ ច ពុទ្ធវចនំ មណ្ឌនំ ករោតិ វា ការាបេតិ វា, យោ ច ពុទ្ធវចនំ លេខំ ករោតិ វា ការាបេតិ វា, យោ ច បោត្ថកំ វា, យោ ច បោត្ថកមូលំ វា, ទេតិ វា ទាបេតិ វា, យោ ច តេលំ វា ចុណ្ណំ វា, ធញ្ញំ វា បោត្ថកភញ្ជនត្ថាយ យំ កិញ្ចិ និត្ថំ វា បោត្ថកឆិទ្ទេ អាវុនត្ថាយ, យំ កិញ្ចិ សុត្តំ វា កដ្ឋផលកទ្វយំ វា បោត្ថកំ បុដនត្ថាយ យំ កិញ្ចិ វត្ថំ វា, បោត្ថក-ពន្ធនត្ថាយ, យំ កិញ្ចិ យោត្តំ វា បោត្ថកលាប បូដនត្ថាយ យំ កិញ្ចិ ថវិកំ ទេតិ វា ទាបេតិ វា។

យោ ច ហរិតាលេន វា មនោសិលាយ វា, សុវណ្ណេន វា រជតេន វា បោត្ថកមណ្ឌនំ វា កដ្ឋផលកមណ្ឌនំ វា ករោតិ វា ការាបេតិ វា, តស្ស អនន្តកោ ហោតិ បុញ្ញសំចយោ, អនន្តកោ ហោតិ បុញ្ញានិសំសោ។ ចតុរាសីតិ ចេតិយសហស្ស ករណសទិសោ, ចតុរាសីតិ វិហារសហស្ស ករណសទិសោ។

ភវេ និព្ពត្តមានោ សោ, សីលគុណមុបាគតា;

មហា តេជោ សទា ហោតិ, សីហនាទោ វិសារទោ។

អាយុវណ្ណពលុប្បេតោ, ធម្មកាមោ ភវេ សទ្ទា;

ទេវមនុស្សលោកេសុ, មហេសក្ខោ អនាមយោ។

ភវេ និព្ពត្តមានោ សោ, បញ្ញវា សុសមាហិតោ;

អធិបច្ច បរិវារោ, សព្ពសុខាធិ គច្ឆតិ។

សទ្ទោហីរិមា វទញ្ញូ, សំវិគ្គ មានសោ ភវេ;

អង្គបច្ចង្គ សម្បន្នោ, អារោហ បរិណាហវា។

សព្ពេ សត្តាបិ យោ លោកេ, សព្ពត្ថ បូជិតាភវេ;

ទេវមនុស្ស សញ្ចរោ, មិត្តសហាយ បាលិតោ។

ទេវមនុស្ស សម្បត្តិំ, អនុភោតិ បុនប្បុនំ;

អរហត្ត ផលំ បត្តោ, និព្ពានំ បាបុណិស្សតិ។

បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, អភិញ្ញា ឆព្ពិធេ វរេ;

វិមោក្ខេ អដ្ឋកេ សេដ្ឋេ, គមិស្សតិ អនាគតេ។

តស្មាហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សំបស្សំ ហិត មត្តនោ;

ការេយ្យ សាម គន្ថេ ច, អញ្ញេ ចាបិ ការាបយេ។

បោត្ថកេ ច ឋិតេ គន្ថេ, បាឡិ អដ្ឋកថាទិកេ;

ធម្មមញ្ជូសា គន្ថេ ច, លេខំ ករេ ការាបយេ។

បោត្ថកំ បោត្ថកមូលញ្ច, តេសំ ចុល្លថូសម្បិ ច;

បិលោតិកាទិកំ សុត្តំ, កដ្ឋផលទ្វយម្ហិ ច។

ធម្មពន្ធនត្ថាយ ច, យំ កិញ្ចិ មហគ្ឃំ វត្ថំ;

ធម្មពន្ធនយោត្តញ្ច, យំ កិញ្ចិ ថវិកម្បិ ច។

ទទេយ្យ ធម្មខេត្តម្ហិ, វិប្បស្សន្នេន ចេតសា;

អញ្ញោ ចាបិ ទជ្ជាបេយ្យ, មិត្តសហាយពន្ធវេតិ។

គន្ថាករលេខលេខាបនានិសំស ទីបនា និដ្ឋិតា។

[ឥតិ ចូលគន្ថវំសេ បកិណ្ណកទីបកោ នាម បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ។]

សោហំ ហំសារដ្ឋ ជាតោ, នន្តបញ្ញោតិ វិស្សុតោ

សទ្ធា សីល វីរប្បេតោ, ធម្មរសំ គវេសនោ។

សោហំ តតោ គន្ត្វា ចិមំ, ជិន នវំ យំ បូរំ;

សព្ព ធម្មំ វិចិនន្តោ, វីសតិ វស្សមាគតោ។

សព្ព ធម្មំ វិស្សេជ្ជេន្តោ, កិការេ នេវ ភិក្ខុនោ;

ឆ វស្សានំ គណំ ភិត្វា, កាមានំ អភិមទ្ទនំ។

សន្តិ សភា ច និព្ពានំ, គវេសិញ្ច បុនប្បុនំ;

វសន្តោហំ, វនារម្មំ, បិដកត្តយ សង្គហំ;

គន្ថវំសំ ឥមំ ខុទ្ទំ, អរិយសង្ឃទាសកន្តិ។

ឥតិ បាមោជ្ជត្ថាយ អរញ្ញវាសិនា, នន្ទបញ្ញាចរិយេន កតោ ចូឡគន្ថវំសោ និដ្ឋិតោ។

ធម្មវដំសកនាមេន វិសុតោ ថេរោ, យំ បករណំ លិក្ខិតំ តំ បរិបុណ្ណំ តេន បុញ្ញេន តំ បិដកំ បរិសិប្បំ បរិនិដ្ឋិតំ។

មមេវ សិស្សសមូហានញ្ច បរិសិប្បំ បរិនិដ្ឋិតំ។ តវេ សិស្សានូ សិស្សានិ ច, បរិសិប្បំ បរិនិដ្ឋិតំ។

ចូឡគន្ថវំសោ និដ្ឋិតោ។

៤. អគ្គញ្ញសុត្តំ

វាសេដ្ឋភារទ្វាជា

១១១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ តេន ខោ បន សមយេន វាសេដ្ឋភារទ្វាជា ភិក្ខូសុ បរិវសន្តិ ភិក្ខុភាវំ អាកង្ខមានា។ អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ [បាសាទច្ឆាយាយំ (ក.)] អព្ភោកាសេ ចង្កមតិ។

១១២. អទ្ទសា ខោ វាសេដ្ឋោ ភគវន្តំ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតំ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តំ។ ទិស្វាន ភារទ្វាជំ អាមន្តេសិ – ‘‘អយំ, អាវុសោ ភារទ្វាជ, ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ បាសាទា ឱរោហិត្វា បាសាទបច្ឆាយាយំ អព្ភោកាសេ ចង្កមតិ។ អាយាមាវុសោ ភារទ្វាជ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; អប្បេវ នាម លភេយ្យាម ភគវតោ សន្តិកា [សម្មុខា (ស្យា. ក.)] ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋស្ស បច្ចស្សោសិ។

១១៣. អថ ខោ វាសេដ្ឋភារទ្វាជា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ភគវន្តំ ចង្កមន្តំ អនុចង្កមិំសុ។ អថ ខោ ភគវា វាសេដ្ឋំ អាមន្តេសិ – ‘‘តុម្ហេ ខ្វត្ថ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណជច្ចា ព្រាហ្មណកុលីនា ព្រាហ្មណកុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, កច្ចិ វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា ន អក្កោសន្តិ ន បរិភាសន្តី’’តិ? ‘‘តគ្ឃ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា, ភន្តេ, ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា [ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ (សី. បី. ម. និ. ២ មធុរសុត្ត)]។ ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា [កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ (សី. បី. ម. និ. ២ មធុរសុត្ត)]។ ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា។ ព្រាហ្មណាវ [ព្រាហ្មណា (ស្យា.)] ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា។ តេ តុម្ហេ សេដ្ឋំ វណ្ណំ ហិត្វា ហីនមត្ថ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតា, យទិទំ មុណ្ឌកេ សមណកេ ឥព្ភេ កណ្ហេ ពន្ធុបាទាបច្ចេ។ តយិទំ ន សាធុ, តយិទំ នប្បតិរូបំ, យំ តុម្ហេ សេដ្ឋំ វណ្ណំ ហិត្វា ហីនមត្ថ វណ្ណំ អជ្ឈុបគតា យទិទំ មុណ្ឌកេ សមណកេ ឥព្ភេ កណ្ហេ ពន្ធុបាទាបច្ចេ’តិ។ ឯវំ ខោ នោ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ អត្តរូបាយ បរិភាសាយ បរិបុណ្ណាយ, នោ អបរិបុណ្ណាយា’’តិ។

១១៤. ‘‘តគ្ឃ វោ, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណា បោរាណំ អស្សរន្តា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ ទិស្សន្តិ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, ព្រាហ្មណានំ ព្រាហ្មណិយោ ឧតុនិយោបិ គព្ភិនិយោបិ វិជាយមានាបិ បាយមានាបិ។ តេ ច ព្រាហ្មណា យោនិជាវ សមានា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ តេ [តេ ច (ស្យា. ក.)] ព្រហ្មានញ្ចេវ អព្ភាចិក្ខន្តិ, មុសា ច ភាសន្តិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវន្តិ។

ចតុវណ្ណសុទ្ធិ

១១៥. ‘‘ចត្តារោមេ, វាសេដ្ឋ, វណ្ណា – ខត្តិយា, ព្រាហ្មណា, វេស្សា, សុទ្ទា។ ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា សាវជ្ជា សាវជ្ជសង្ខាតា អសេវិតព្ពា អសេវិតព្ពសង្ខាតា នអលមរិយា នអលមរិយសង្ខាតា កណ្ហា កណ្ហវិបាកា វិញ្ញុគរហិតា, ខត្តិយេបិ តេ [ខោ វាសេដ្ឋ (ក.)] ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា អកុសលា អកុសលសង្ខាតា…បេ.… កណ្ហា កណ្ហវិបាកា វិញ្ញុគរហិតា; សុទ្ទេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។

‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ, សម្មាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា សុក្កា សុក្កវិបាកា វិញ្ញុប្បសត្ថា, ខត្តិយេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឥធេកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ.… អនភិជ្ឈាលុ, អព្យាបន្នចិត្តោ, សម្មាទិដ្ឋី។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យេមេ ធម្មា កុសលា កុសលសង្ខាតា អនវជ្ជា អនវជ្ជសង្ខាតា សេវិតព្ពា សេវិតព្ពសង្ខាតា អលមរិយា អលមរិយសង្ខាតា សុក្កា សុក្កវិបាកា វិញ្ញុប្បសត្ថា; សុទ្ទេបិ តេ ឥធេកច្ចេ សន្ទិស្សន្តិ។

១១៦. ‘‘ឥមេសុ ខោ, វាសេដ្ឋ, ចតូសុ វណ្ណេសុ ឯវំ ឧភយវោកិណ្ណេសុ វត្តមានេសុ កណ្ហសុក្កេសុ ធម្មេសុ វិញ្ញុគរហិតេសុ ចេវ វិញ្ញុប្បសត្ថេសុ ច យទេត្ថ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ។ តំ តេសំ វិញ្ញូ នានុជានន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមេសញ្ហិ, វាសេដ្ឋ, ចតុន្នំ វណ្ណានំ យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ, សោ នេសំ អគ្គមក្ខាយតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១១៧. ‘‘តទមិនាបេតំ, វាសេដ្ឋ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ, យថា ធម្មោវ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

‘‘ជានាតិ ខោ [ខោ បន (ក.)], វាសេដ្ឋ, រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘សមណោ គោតមោ អនន្តរា [អនុត្តរោ (ពហូសុ)] សក្យកុលា បព្ពជិតោ’តិ។ សក្យា ខោ បន, វាសេដ្ឋ, រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស អនុយុត្តា [អនន្តរា អនុយន្តា (ស្យា.), អនន្តរា អនុយុត្តា (ក.)] ភវន្តិ។ ករោន្តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សក្យា រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, យំ ករោន្តិ សក្យា រញ្ញេ បសេនទិម្ហិ កោសលេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ, ករោតិ តំ រាជា បសេនទិ កោសលោ តថាគតេ និបច្ចការំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ, ន នំ [ននុ (ពហូសុ)] ‘សុជាតោ សមណោ គោតមោ, ទុជ្ជាតោហមស្មិ។ ពលវា សមណោ គោតមោ, ទុព្ពលោហមស្មិ។ បាសាទិកោ សមណោ គោតមោ, ទុព្ពណ្ណោហមស្មិ។ មហេសក្ខោ សមណោ គោតមោ, អប្បេសក្ខោហមស្មី’តិ។ អថ ខោ នំ ធម្មំយេវ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ មានេន្តោ ធម្មំ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ឯវំ រាជា បសេនទិ កោសលោ តថាគតេ និបច្ចការំ ករោតិ, អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ។ ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, វាសេដ្ឋ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ, យថា ធម្មោវ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១១៨. ‘‘តុម្ហេ ខ្វត្ថ, វាសេដ្ឋ, នានាជច្ចា នានានាមា នានាគោត្តា នានាកុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា។ ‘កេ តុម្ហេ’តិ – បុដ្ឋា សមានា ‘សមណា សក្យបុត្តិយាម្ហា’តិ – បដិជានាថ។ យស្ស ខោ បនស្ស, វាសេដ្ឋ, តថាគតេ សទ្ធា និវិដ្ឋា មូលជាតា បតិដ្ឋិតា ទឡ្ហា អសំហារិយា សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ, តស្សេតំ កល្លំ វចនាយ – ‘ភគវតោម្ហិ បុត្តោ ឱរសោ មុខតោ ជាតោ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ ធម្មទាយាទោ’តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? តថាគតស្ស ហេតំ, វាសេដ្ឋ, អធិវចនំ ‘ធម្មកាយោ’ ឥតិបិ, ‘ព្រហ្មកាយោ’ ឥតិបិ, ‘ធម្មភូតោ’ ឥតិបិ, ‘ព្រហ្មភូតោ’ ឥតិបិ។

១១៩. ‘‘ហោតិ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន អយំ លោកោ សំវដ្ដតិ។ សំវដ្ដមានេ លោកេ យេភុយ្យេន សត្តា អាភស្សរសំវត្តនិកា ហោន្តិ។ តេ តត្ថ ហោន្តិ មនោមយា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋន្តិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន អយំ លោកោ វិវដ្ដតិ។ វិវដ្ដមានេ លោកេ យេភុយ្យេន សត្តា អាភស្សរកាយា ចវិត្វា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆន្តិ។ តេធ ហោន្តិ មនោមយា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋន្តិ។

រសបថវិបាតុភាវោ

១២០. ‘‘ឯកោទកីភូតំ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ អន្ធការោ អន្ធការតិមិសា។ ន ចន្ទិមសូរិយា បញ្ញាយន្តិ, ន នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បញ្ញាយន្តិ, ន រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយន្តិ, ន មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយន្តិ, ន ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយន្តិ, ន ឥត្ថិបុមា បញ្ញាយន្តិ, សត្តា សត្តាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ។ អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន រសបថវី ឧទកស្មិំ សមតនិ [សមតានិ (ពហូសុ)]; សេយ្យថាបិ នាម បយសោ តត្តស្ស [បយតត្តស្ស (ស្យា.)] និព្ពាយមានស្ស ឧបរិ សន្តានកំ ហោតិ, ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណា អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ [ខុទ្ទំ មធុំ (ក. សី.)] អនេឡកំ [អនេលកំ (សី. បី.)], ឯវមស្សាទា អហោសិ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ លោលជាតិកោ – ‘អម្ភោ, កិមេវិទំ ភវិស្សតី’តិ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយិ។ តស្ស រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយតោ អច្ឆាទេសិ, តណ្ហា ចស្ស ឱក្កមិ។ អញ្ញេបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តា តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានា រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយិំសុ។ តេសំ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយតំ អច្ឆាទេសិ, តណ្ហា ច តេសំ ឱក្កមិ។

ចន្ទិមសូរិយាទិបាតុភាវោ

១២១. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ យតោ ខោ តេ [យតោ ខោ (សី. ស្យា. បី.)], វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ អថ តេសំ សត្តានំ សយំបភា អន្តរធាយិ។ សយំបភាយ អន្តរហិតាយ ចន្ទិមសូរិយា បាតុរហេសុំ។ ចន្ទិមសូរិយេសុ បាតុភូតេសុ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បាតុរហេសុំ។ នក្ខត្តេសុ តារករូបេសុ បាតុភូតេសុ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយិំសុ។ រត្តិន្ទិវេសុ បញ្ញាយមានេសុ មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយិំសុ។ មាសឌ្ឍមាសេសុ បញ្ញាយមានេសុ ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយិំសុ។ ឯត្តាវតា ខោ, វាសេដ្ឋ, អយំ លោកោ បុន វិវដ្ដោ ហោតិ។

១២២. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា [តព្ភក្ខា (ស្យា.)] តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ (រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តានំ) [( ) សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា [វណ្ណវេវជ្ជតា (ដីកា)] ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ រសបថវី អន្តរធាយិ។ រសាយ បថវិយា អន្តរហិតាយ សន្និបតិំសុ។ សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘អហោ រសំ, អហោ រស’ន្តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា កញ្ចិទេវ សុរសំ [សាធុរសំ (សី. ស្យា. បី.)] លភិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘អហោ រសំ, អហោ រស’ន្តិ! តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

ភូមិបប្បដកបាតុភាវោ

១២៣. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ រសាយ បថវិយា អន្តរហិតាយ ភូមិបប្បដកោ បាតុរហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម អហិច្ឆត្តកោ, ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សោ អហោសិ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណោ អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ អនេឡកំ, ឯវមស្សាទោ អហោសិ។

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា ភូមិបប្បដកំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា ភូមិបប្បដកំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ ភូមិបប្បដកោ អន្តរធាយិ។

បទាលតាបាតុភាវោ

១២៤. ‘‘ភូមិបប្បដកេ អន្តរហិតេ បទាលតា [សទ្ទាលតា (សី.)] បាតុរហោសិ, សេយ្យថាបិ នាម កលម្ពុកា [កលម្ពកា (ស្យា.)], ឯវមេវ បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា, សេយ្យថាបិ នាម សម្បន្នំ វា សប្បិ សម្បន្នំ វា នវនីតំ ឯវំវណ្ណា អហោសិ។ សេយ្យថាបិ នាម ខុទ្ទមធុំ អនេឡកំ, ឯវមស្សាទា អហោសិ។

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា បទាលតំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។ យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា បទាលតំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ។ ឯកិទំ សត្តា វណ្ណវន្តោ ហោន្តិ, ឯកិទំ សត្តា ទុព្ពណ្ណា។ តត្ថ យេ តេ សត្តា វណ្ណវន្តោ, តេ ទុព្ពណ្ណេ សត្តេ អតិមញ្ញន្តិ – ‘មយមេតេហិ វណ្ណវន្តតរា, អម្ហេហេតេ ទុព្ពណ្ណតរា’តិ។ តេសំ វណ្ណាតិមានបច្ចយា មានាតិមានជាតិកានំ បទាលតា អន្តរធាយិ។

‘‘បទាលតាយ អន្តរហិតាយ សន្និបតិំសុ។ សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘អហុ វត នោ, អហាយិ វត នោ បទាលតា’តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា កេនចិ [កេនចិទេវ (សី. ស្យា. បី.)] ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋា ឯវមាហំសុ – ‘អហុ វត នោ, អហាយិ វត នោ’តិ! តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

អកដ្ឋបាកសាលិបាតុភាវោ

១២៥. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ បទាលតាយ អន្តរហិតាយ អកដ្ឋបាកោ សាលិ បាតុរហោសិ អកណោ អថុសោ សុទ្ធោ សុគន្ធោ តណ្ឌុលប្ផលោ។ យំ តំ សាយំ សាយមាសាយ អាហរន្តិ, បាតោ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ យំ តំ បាតោ បាតរាសាយ អាហរន្តិ, សាយំ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ; នាបទានំ បញ្ញាយតិ។ អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ។

ឥត្ថិបុរិសលិង្គបាតុភាវោ

១២៦. ‘‘យថា យថា ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋំសុ, តថា តថា តេសំ សត្តានំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ខរត្តញ្ចេវ កាយស្មិំ ឱក្កមិ, វណ្ណវេវណ្ណតា ច បញ្ញាយិត្ថ, ឥត្ថិយា ច ឥត្ថិលិង្គំ បាតុរហោសិ បុរិសស្ស ច បុរិសលិង្គំ។ ឥត្ថី ច បុរិសំ អតិវេលំ ឧបនិជ្ឈាយតិ បុរិសោ ច ឥត្ថិំ។ តេសំ អតិវេលំ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិជ្ឈាយតំ សារាគោ ឧទបាទិ, បរិឡាហោ កាយស្មិំ ឱក្កមិ។ តេ បរិឡាហបច្ចយា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសុ។

‘‘យេ ខោ បន តេ, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន សត្តា បស្សន្តិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តេ, អញ្ញេ បំសុំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ សេដ្ឋិំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ គោមយំ ខិបន្តិ – ‘នស្ស អសុចិ [វសលិ (ស្យា.), វសលី (ក.)], នស្ស អសុចី’តិ។ ‘កថញ្ហិ នាម សត្តោ សត្តស្ស ឯវរូបំ ករិស្សតី’តិ! តទេតរហិបិ មនុស្សា ឯកច្ចេសុ ជនបទេសុ វធុយា និព្ពុយ្ហមានាយ [និវយ្ហមានាយ, និគ្គយ្ហមានាយ (ក.)] អញ្ញេ បំសុំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ សេដ្ឋិំ ខិបន្តិ, អញ្ញេ គោមយំ ខិបន្តិ។ តទេវ បោរាណំ អគ្គញ្ញំ អក្ខរំ អនុសរន្តិ, ន ត្វេវស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

មេថុនធម្មសមាចារោ

១២៧. ‘‘អធម្មសម្មតំ ខោ បន [អធម្មសម្មតំ តំ ខោ បន (ស្យា.), អធម្មសម្មតំ ខោ បន តំ (?)], វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ, តទេតរហិ ធម្មសម្មតំ។ យេ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន សត្តា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តិ, តេ មាសម្បិ ទ្វេមាសម្បិ ន លភន្តិ គាមំ វា និគមំ វា បវិសិតុំ។ យតោ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា តស្មិំ អសទ្ធម្មេ អតិវេលំ បាតព្យតំ អាបជ្ជិំសុ។ អថ អគារានិ ឧបក្កមិំសុ កាតុំ តស្សេវ អសទ្ធម្មស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរស្ស សត្តស្ស អលសជាតិកស្ស ឯតទហោសិ – ‘អម្ភោ, កិមេវាហំ វិហញ្ញាមិ សាលិំ អាហរន្តោ សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ! យំនូនាហំ សាលិំ អាហរេយ្យំ សកិំទេវ [សកិំទេវ (ក.)] សាយបាតរាសាយា’តិ!

‘‘អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ សាយបាតរាសាយ។ អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ [អាហដោ (ស្យា.)] មេ សាលិ សកិំទេវ សាយបាតរាសាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ ទ្វីហាយ។ ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ មេ សាលិ សកិំទេវ ទ្វីហាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិំទេវ ចតូហាយ, ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ យេន សោ សត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ សត្តំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សាលាហារំ គមិស្សាមា’តិ។ ‘អលំ, ភោ សត្ត, អាហតោ មេ សាលិ សកិទេវ ចតូហាយា’តិ។ អថ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សត្តោ តស្ស សត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជមានោ សាលិំ អាហាសិ សកិទេវ អដ្ឋាហាយ, ‘ឯវម្បិ កិរ, ភោ, សាធូ’តិ។

‘‘យតោ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និធិការកំ សាលិំ ឧបក្កមិំសុ បរិភុញ្ជិតុំ។ អថ កណោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, ថុសោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ; លូនម្បិ នប្បដិវិរូឡ្ហំ, អបទានំ បញ្ញាយិត្ថ, សណ្ឌសណ្ឌា សាលយោ អដ្ឋំសុ។

សាលិវិភាគោ

១២៨. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និបតិំសុ, សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘បាបកា វត, ភោ, ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា។ មយញ្ហិ បុព្ពេ មនោមយា អហុម្ហា បីតិភក្ខា សយំបភា អន្តលិក្ខចរា សុភដ្ឋាយិនោ, ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ អម្ហាកំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន រសបថវី ឧទកស្មិំ សមតនិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា។ តេ មយំ រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ, តេសំ នោ រសបថវិំ ហត្ថេហិ អាលុប្បការកំ ឧបក្កមតំ បរិភុញ្ជិតុំ សយំបភា អន្តរធាយិ។ សយំបភាយ អន្តរហិតាយ ចន្ទិមសូរិយា បាតុរហេសុំ, ចន្ទិមសូរិយេសុ បាតុភូតេសុ នក្ខត្តានិ តារករូបានិ បាតុរហេសុំ, នក្ខត្តេសុ តារករូបេសុ បាតុភូតេសុ រត្តិន្ទិវា បញ្ញាយិំសុ, រត្តិន្ទិវេសុ បញ្ញាយមានេសុ មាសឌ្ឍមាសា បញ្ញាយិំសុ។ មាសឌ្ឍមាសេសុ បញ្ញាយមានេសុ ឧតុសំវច្ឆរា បញ្ញាយិំសុ។ តេ មយំ រសបថវិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា រសបថវី អន្តរធាយិ។ រសបថវិយា អន្តរហិតាយ ភូមិបប្បដកោ បាតុរហោសិ។ សោ អហោសិ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ។ តេ មយំ ភូមិបប្បដកំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ មយំ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា ភូមិបប្បដកោ អន្តរធាយិ។ ភូមិបប្បដកេ អន្តរហិតេ បទាលតា បាតុរហោសិ។ សា អហោសិ វណ្ណសម្បន្នា គន្ធសម្បន្នា រសសម្បន្នា។ តេ មយំ បទាលតំ ឧបក្កមិម្ហ បរិភុញ្ជិតុំ។ តេ មយំ តំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា បទាលតា អន្តរធាយិ។ បទាលតាយ អន្តរហិតាយ អកដ្ឋបាកោ សាលិ បាតុរហោសិ អកណោ អថុសោ សុទ្ធោ សុគន្ធោ តណ្ឌុលប្ផលោ។ យំ តំ សាយំ សាយមាសាយ អាហរាម, បាតោ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ យំ តំ បាតោ បាតរាសាយ អាហរាម, សាយំ តំ ហោតិ បក្កំ បដិវិរូឡ្ហំ។ នាបទានំ បញ្ញាយិត្ថ។ តេ មយំ អកដ្ឋបាកំ សាលិំ បរិភុញ្ជន្តា តំភក្ខា តទាហារា ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ អដ្ឋម្ហា។ តេសំ នោ បាបកានំយេវ អកុសលានំ ធម្មានំ បាតុភាវា កណោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, ថុសោបិ តណ្ឌុលំ បរិយោនន្ធិ, លូនម្បិ នប្បដិវិរូឡ្ហំ, អបទានំ បញ្ញាយិត្ថ, សណ្ឌសណ្ឌា សាលយោ ឋិតា។ យំនូន មយំ សាលិំ វិភជេយ្យាម, មរិយាទំ ឋបេយ្យាមា’តិ! អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សាលិំ វិភជិំសុ, មរិយាទំ ឋបេសុំ។

១២៩. ‘‘អថ ខោ, វាសេដ្ឋ, អញ្ញតរោ សត្តោ លោលជាតិកោ សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ [អញ្ញស្ស (?)] ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជិ។ តមេនំ អគ្គហេសុំ, គហេត្វា ឯតទវោចុំ – ‘បាបកំ វត, ភោ សត្ត, ករោសិ, យត្រ ហិ នាម សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជសិ។ មាស្សុ, ភោ សត្ត, បុនបិ ឯវរូបមកាសី’តិ។ ‘ឯវំ, ភោ’តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ តេសំ សត្តានំ បច្ចស្សោសិ។ ទុតិយម្បិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ…បេ.… តតិយម្បិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជិ។ តមេនំ អគ្គហេសុំ, គហេត្វា ឯតទវោចុំ – ‘បាបកំ វត, ភោ សត្ត, ករោសិ, យត្រ ហិ នាម សកំ ភាគំ បរិរក្ខន្តោ អញ្ញតរំ ភាគំ អទិន្នំ អាទិយិត្វា បរិភុញ្ជសិ។ មាស្សុ, ភោ សត្ត, បុនបិ ឯវរូបមកាសី’តិ។ អញ្ញេ បាណិនា បហរិំសុ, អញ្ញេ លេឌ្ឌុនា បហរិំសុ, អញ្ញេ ទណ្ឌេន បហរិំសុ។ តទគ្គេ ខោ, វាសេដ្ឋ, អទិន្នាទានំ បញ្ញាយតិ, គរហា បញ្ញាយតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយតិ។

មហាសម្មតរាជា

១៣០. ‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា សន្និបតិំសុ, សន្និបតិត្វា អនុត្ថុនិំសុ – ‘បាបកា វត ភោ ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា, យត្រ ហិ នាម អទិន្នាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, គរហា បញ្ញាយិស្សតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយិស្សតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ។ យំនូន មយំ ឯកំ សត្តំ សម្មន្នេយ្យាម, យោ នោ សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយេយ្យ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហេយ្យ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេយ្យ។ មយំ បនស្ស សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទស្សាមា’តិ។

‘‘អថ ខោ តេ, វាសេដ្ឋ, សត្តា យោ នេសំ សត្តោ អភិរូបតរោ ច ទស្សនីយតរោ ច បាសាទិកតរោ ច មហេសក្ខតរោ ច តំ សត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘ឯហិ, ភោ សត្ត, សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេហិ។ មយំ បន តេ សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទស្សាមា’តិ។ ‘ឯវំ, ភោ’តិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សោ សត្តោ តេសំ សត្តានំ បដិស្សុណិត្វា សម្មា ខីយិតព្ពំ ខីយិ, សម្មា គរហិតព្ពំ គរហិ, សម្មា បព្ពាជេតព្ពំ បព្ពាជេសិ។ តេ បនស្ស សាលីនំ ភាគំ អនុប្បទំសុ។

១៣១. ‘‘មហាជនសម្មតោតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘មហាសម្មតោ, មហាសម្មតោ’ ត្វេវ បឋមំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ខត្តិយោ, ខត្តិយោ’ ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ធម្មេន បរេ រញ្ជេតីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘រាជា, រាជា’ ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស ខត្តិយមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ, អនញ្ញេសំ។ សទិសានំយេវ, នោ អសទិសានំ។ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

ព្រាហ្មណមណ្ឌលំ

១៣២. ‘‘អថ ខោ តេសំ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំយេវ [តេសំ យេវ ខោ វាសេដ្ឋ សត្តានំ (សី. បី.)] ឯកច្ចានំ ឯតទហោសិ – ‘បាបកា វត, ភោ, ធម្មា សត្តេសុ បាតុភូតា, យត្រ ហិ នាម អទិន្នាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, គរហា បញ្ញាយិស្សតិ, មុសាវាទោ បញ្ញាយិស្សតិ, ទណ្ឌាទានំ បញ្ញាយិស្សតិ, បព្ពាជនំ បញ្ញាយិស្សតិ។ យំនូន មយំ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេយ្យាមា’តិ។ តេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេសុំ។ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ វាហេន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘ព្រាហ្មណា, ព្រាហ្មណា’ ត្វេវ បឋមំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ តេ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដិយោ ករិត្វា បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ វីតង្គារា វីតធូមា បន្នមុសលា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ គាមនិគមរាជធានិយោ ឱសរន្តិ ឃាសមេសមានា [ឃាសមេសនា (សី. ស្យា. បី.)]។ តេ ឃាសំ បដិលភិត្វា បុនទេវ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ។ តមេនំ មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឥមេ ខោ, ភោ, សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដិយោ ករិត្វា បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ, វីតង្គារា វីតធូមា បន្នមុសលា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ គាមនិគមរាជធានិយោ ឱសរន្តិ ឃាសមេសមានា។ តេ ឃាសំ បដិលភិត្វា បុនទេវ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តី’តិ, ឈាយន្តីតិ ខោ [បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តិ ឈាយន្តីតិ ខោ (សី. បី.), បណ្ណកុដីសុ ឈាយន្តីតិ ខោ (ក.)], វាសេដ្ឋ, ‘ឈាយកា, ឈាយកា’ ត្វេវ ទុតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ តេសំយេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ ឯកច្ចេ សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ តំ ឈានំ អនភិសម្ភុណមានា [អនភិសំភូនមានា (កត្ថចិ)] គាមសាមន្តំ និគមសាមន្តំ ឱសរិត្វា គន្ថេ ករោន្តា អច្ឆន្តិ។ តមេនំ មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឥមេ ខោ, ភោ, សត្តា អរញ្ញាយតនេ បណ្ណកុដីសុ តំ ឈានំ អនភិសម្ភុណមានា គាមសាមន្តំ និគមសាមន្តំ ឱសរិត្វា គន្ថេ ករោន្តា អច្ឆន្តិ, ន ទានិមេ ឈាយន្តី’តិ។ ន ទានិមេ [ន ទានិមេ ឈាយន្តី ន ទានិមេ (សី. បី. ក.)] ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកា’ ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ហីនសម្មតំ ខោ បន, វាសេដ្ឋ, តេន សមយេន ហោតិ, តទេតរហិ សេដ្ឋសម្មតំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស ព្រាហ្មណមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ, អនញ្ញេសំ សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

វេស្សមណ្ឌលំ

១៣៣. ‘‘តេសំយេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ ឯកច្ចេ សត្តា មេថុនំ ធម្មំ សមាទាយ វិសុកម្មន្តេ [វិស្សុតកម្មន្តេ (សី. បី.), វិស្សុកម្មន្តេ (ក. សី.), វិសុំ កម្មន្តេ (ស្យា. ក.)] បយោជេសុំ។ មេថុនំ ធម្មំ សមាទាយ វិសុកម្មន្តេ បយោជេន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘វេស្សា, វេស្សា’ ត្វេវ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស វេស្សមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសញ្ញេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ សទិសានំយេវ, នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

សុទ្ទមណ្ឌលំ

១៣៤. ‘‘តេសញ្ញេវ ខោ, វាសេដ្ឋ, សត្តានំ យេ តេ សត្តា អវសេសា តេ លុទ្ទាចារា ខុទ្ទាចារា អហេសុំ។ លុទ្ទាចារា ខុទ្ទាចារាតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘សុទ្ទា, សុទ្ទា’ ត្វេវ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្តំ។ ឥតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ឯវមេតស្ស សុទ្ទមណ្ឌលស្ស បោរាណេន អគ្គញ្ញេន អក្ខរេន អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ តេសំយេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ, សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១៣៥. ‘‘អហុ ខោ សោ, វាសេដ្ឋ, សមយោ, យំ ខត្តិយោបិ សកំ ធម្មំ គរហមានោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ – ‘សមណោ ភវិស្សាមី’តិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, សកំ ធម្មំ គរហមានោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ – ‘សមណោ ភវិស្សាមី’តិ។ ឥមេហិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ចតូហិ មណ្ឌលេហិ សមណមណ្ឌលស្ស អភិនិព្ពត្តិ អហោសិ, តេសំយេវ សត្តានំ អនញ្ញេសំ, សទិសានំយេវ នោ អសទិសានំ, ធម្មេនេវ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

ទុច្ចរិតាទិកថា

១៣៦. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ [ឥទំ បទំ សី. ឥបោត្ថកេសុ នត្ថិ] មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។

‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា សម្មាទិដ្ឋិកោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ [ឥទំ បទំ សី. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា សម្មាទិដ្ឋិកោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។

១៣៧. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទ្វយការី, វាចាយ ទ្វយការី, មនសា ទ្វយការី, វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ [វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សកម្មសមាទានោ វិមិស្សកម្មសមាទានហេតុ (ស្យា.), វីតិមិស្សទិដ្ឋិកោ វីតិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ (សី. បី.)] កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតិ។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ …បេ.… វេស្សោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ… សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន ទ្វយការី, វាចាយ ទ្វយការី, មនសា ទ្វយការី, វិមិស្សទិដ្ឋិកោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានោ វិមិស្សទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ហោតិ។

ពោធិបក្ខិយភាវនា

១៣៨. ‘‘ខត្តិយោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនមន្វាយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយតិ [បរិនិព្ពាតិ (ក.)]។ ព្រាហ្មណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ…បេ.… វេស្សោបិ ខោ វាសេដ្ឋ… សុទ្ទោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ … សមណោបិ ខោ, វាសេដ្ឋ, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ សត្តន្នំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនមន្វាយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយតិ។

១៣៩. ‘‘ឥមេសញ្ហិ, វាសេដ្ឋ, ចតុន្នំ វណ្ណានំ យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ សោ នេសំ អគ្គមក្ខាយតិ ធម្មេនេវ។ នោ អធម្មេន។ ធម្មោ ហិ, វាសេដ្ឋ, សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយញ្ច។

១៤០. ‘‘ព្រហ្មុនា បេសា, វាសេដ្ឋ, សនង្កុមារេន គាថា ភាសិតា –

‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;

វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’តិ។

‘‘សា ខោ បនេសា, វាសេដ្ឋ, ព្រហ្មុនា សនង្កុមារេន គាថា សុគីតា, នោ ទុគ្គីតា។ សុភាសិតា, នោ ទុព្ភាសិតា។ អត្ថសំហិតា, នោ អនត្ថសំហិតា។ អនុមតា មយា។ អហម្បិ, វាសេដ្ឋ, ឯវំ វទាមិ –

‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;

វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា វាសេដ្ឋភារទ្វាជា ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

អគ្គញ្ញសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ។

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s